مشاوره مديريت - آموزش مديريت - آموزش فروشندگي حرفه‌اي
 
نويسندگان
عضویت
نام کاربری :
پسورد :
تکرار پسورد:
ایمیل :
نام اصلی :
آمار
امروز : 3350
دیروز : 1950
افراد آنلاین : 9
همه : 5159739
راه و رسم سخنراني   آيا تاكنون مجبور به سخنراني در جلوي جمع كثيري شده‌ايد؟ سخنراني درخصوص مساله‌اي حياتي كه نشاندهنده تلاش و كوشش چندين ماه يا چندين سال از زندگيتان باشد؟ براي بسياري از افراد، اين لحظه، لحظه سرنوشت‌ساز و توام با اضطراب است.

بسياري از افراد در اين زمان عصبي مي‌شوند و دست و پاي خود را گم مي‌كنند و همين مساله باعث مي‌شود كه كل سخنراني را خراب كنند.

اگر شما هم جزو اين دسته هستيد، نگران نباشيد. اين يك احساس طبيعي است كه اكثر افراد در حين سخنراني با آن روبه‌رو هستند. آنچه مهم است آن كه اين اضطراب را در چهره و حركات خود نشان ندهيد. كاري كنيد تا ديگران تنها به مطالب شما گوش دهند و توجهشان به حالت روحي شما جلب نشود. طوري وانمود كنيد كه گويا بسيار آرام و خونسرد هستيد و هيچ مشكلي نداريد. 7روش مي‌تواند در اين راه كمكتان كند:

1 ـ از قبل تمرين كنيد. بهترين كار براي كاهش اضطراب،‌ تمرين متون سخنراني است. شما مي‌توانيد آنچه را كه قرار است بازگو كنيد،‌ ابتدا در خلوت خود و با صداي بلند چندين بار تمرين كنيد. مطمئن شويد كه كاملا با آنچه قرار است بگوييد آشنا هستيد. همين آمادگي، آرامش را به ارمغان مي‌آورد.

2 ـ به اهداف سخنراني خود در همان ابتدا اشاره كنيد.

3 ـ در حين سخنراني، مزاياي پذيرش پيشنهادات مطروحه در سخنراني را بيان كنيد. سعي كنيد اين مزايا، واضح و قابل حصول به نظر برسند.

4 ـ به معايب و خساراتي كه احتمالا در صورت عدم به كارگيري موارد عنوان شده از سخنراني ايجاد خواهد شد‌، اشاره كنيد.

5 ـ پيشنهادات خود را فهرست كنيد و به طرزي قابل فهم و آسان، آنها را بيان كنيد.

6 ـ در حين صحبت به افراد حاضر در سالن نگاه كنيد. در اين حالت قابل باورتر به نظر مي‌رسيد. به اين منظور بايد سعي كنيد از خواندن متن از پيش حاضر شده بپرهيزيد چون اين كار مانع از برقراري تماس چشمي با افراد حاضر مي‌شود.

7 ـ مختصر و مفيد صحبت كنيد و از كش دادن مطلب و توضيح واضحات بپرهيزيد.

علاوه بر انجام اين كارها، بهتر است سعي كنيد كه اين اعمال را مرتكب نشويد:

1 ـ سعي نكنيد كل سخنراني را به خاطر بسپاريد. به خاطر سپردن ابتداي بحث، نكات كليدي و نتيجه، كافي است.

2 ـ هرگز و هرگز از روي نوشته نخوانيد، حتي از روي اسلايدهاي از پيش آماده شده. در اين صورت حاضرين در سالن، خوابشان مي‌گيرد!

3 ـ زياد جست و خيز نداشته باشيد و حرت نكنيد، البته نبايد هم خيلي خشك و بي‌روح بايستيد. با حركات اضافه، در واقع توجه ديگران را از متن اصلي منحرف مي‌كنيد.

به ياد داشته باشيد هرچه سخنراني شما كوتاه‌تر، واضح‌تر و مختصرتر باشد، ديگران تمايل بيشتري به شنيدن و پذيرش آن دارند. پس آماده شويد و تمرين كنيد تا به يك سخنران قهار بدل شويد.

منبع :

http://www.jamejamonline.ir/papertext.aspx?newsnum=100876681438


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۸ ] [ مشاوره مديريت ]
فن بيان و سخنوري
مقدمه
 وعظ و بيان و خطابه و سخنوري، ازكارآمدترين مقوله‏هايي است كه از دير زمان، عرصه بحث و گفت و گو بوده و هست. انديش مندان معاصر، آن را از ديدگاه‏هاي مختلف مورد بحث و بررسي قرار مي‏دهند. گاهي از نظر ادبي و سخن‏شناسي، بافت ساختاري و تركيب تكويني، گاهي از نظر روان‏شناسي و مقدار و كيفيّت تأثير گذاري و ايجاد انفعال در مخاطب، به كُرسي گفت و گو مي‏نشانند گاهي از نظر اصول آموزش و تعامل تعليمي، يا قشرهاي كودك، نوجوان و... و گاهي ديگر از نظر محاوره و گفت و شنود متقابل به بحث مي‏كشند. در اين مقال، سخن از سخنوري و هنر خطابه در ميان است، ولي تنها از منظر فنّي و علمي و مباني مذهبي و به عنوان يك وسيله تبليغي. كه در آن به ارزش وآثار بيان و خطابه و به ضرورت آموزش سخنوري مي‏پردازيم و مراحل اساسي و اصول كلي گفتار همانند مقدّمه، متن و پايان، و شرايط و آداب هر يك از آن‏ها را يادآور مي‏شويم. شايد براي راهيان خطابه و تبليغ، آموزنده، رهگشا و سازنده باشد.  
مفهوم بيان و خطابه
 قرآن كريم در موارد و مناسبت‏هاي مختلف، درباره گفتار و بيان و شيوه آن، سخن گفته، تكلّم را موهبتي الهي، شاخص، برجسته و مميّز روش انسان، معرّفي كرده است: «الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَيَانَ»  خداوند رحمان، قرآن را تعليم فرمود، انسان را آفريد و به او «بيان» را آموخت.  گرچه «بيان» مفهوم فراگيري دارد و شامل هر نوع پرده برداري از ما في الضّمير آدمي است همانند: نوشتار، نقّاشي، كاريكاتور، اشاره، گريه، خنده و.... ولي مقصود ما از «بيان» در اين‏جا، مصداق بارز اين مجموعه يعني قدرت تكلّم و سخن گفتن است.  قدرت بيان، با نظر به بافت طبيعي و تعبيه ذاتي ابزار و ادوات صوتي در وجود انسان، هم چون: زبان، حنجره، تارهاي صوتي و... و با توجّه به هوش سرشار و توان فكري بشر، بر ابداع لغات جديد، طبق نياز زمان، بلكه قدرت بر اختراع زبان و استخدام ادبيّات مستقل، ارزش الهي، انساني و انحصاري دارد يعني منحصر به حوزه انسان و راهي براي شناخت خداوند و كسب معنويّت است. گر چه حيوانات نيز براي ايجاد تفاهم در ميان خود، داراي اصوات و علائم خاصّي هستند، ولي هر يك محدود به نوع خود است وديگر انواع جاندارن، از آن بي‏اطّلاع هستند و ارزش فرا نوعي ندارد و قابل تعليم و تعميم نيست.  خطابه، صناعتي است برگرفته از تعاليم پيشوايان ديني، حكيمان و دانشمندان، به منظور قانع ساختن مخاطبان. به ديگر سخن: سخنوري و خطابه، فن مشافهه و مخاطبه با توده‏هاي مردم به منظور اقناع آن‏ها و جهت تصرّف در عواطف و احساسات آنان است.  پس گفتار و سخنوري و خطابه، چهار ركن اساسي دارد:  الف ـ حالت مشافهه و زباني بودن. پس بيان قلمي و نوشتاري و اشاره‏اي خطابه نيست.  ب ـ يك جمعيّت و توده مخاطب باشد. پس گفتار مذاكره‏اي و اندرز عادي در مكان محدود به افراد معدود، مشمول خطابه و سخنوري نمي‏شود.  ج ـ به كارگيري قدرت فعّال بياني و حالت خطابي به آن دادن. پس صحبت با حالت سرد و بي روح، سخنراني و خطابه فنّي محسوب نمي‏گردد.  د ـ احساسات وعواطف مردم را برانگيزد و آنان را اشباع و اقناع سازد وگرنه سخنراني به حساب نمي‏آيد.  
ارزش بيان
 گويش از امتيازات خاصّ آدمي است كه در پيدايش، تكامل، انتقال فرهنگ و تمدّن وتشكيل وتعالي جوامع انساني، نقش اساسي دارد. سخن، وسيله ارتباط انسان‏ها و حافظ زندگي اجتماعي آن هاست. سخن سدّ جدايي را مي‏شكافد و به پلي مي‏ماند كه دو منطقه را به هم متّصل مي‏كند. انسان نيازهاي خود را با زبان آشكار مي‏كند. كفر و ايمان به وسيله آن روشن مي‏شود. علوم و فنون بر آن متمركز است. حبّ و بغض‏هاي نهفته و احساسات و عواطف، در سايه «بيان» آشكار مي‏شود و به وسيله آن است كه آدمي اندوخته‏هاي ذهني و آموخته‏هاي خود را به ديگران تعليم مي‏دهد.  پس سخن از ارزش «بيان و تكلّم»، سخن از ارزش آب و اكسيژن است آب و هوا، مايه حيات مادّي بشر است و بيان و زبان نيز مايه حيات معنوي و پايه فرهنگ او. اگر، انسان نيز به سان ديگر جانداران فاقد گفتمان بود، هم چنان در سطح ابتدايي مي‏ماند و پاي به عرصه مدنيّت نمي‏گذارد و باب تعليم و تعلّم بسته مي‏شد. چنان كه امام علي (ع) فرمود:  «ما الاِْنْساُن لَوُ لا اللِّسانُ اِلاّ صُورَةً مَمَثَلَةً اَوْ بَهيمَةً مُهْمَلَةً»  اگر انسان، زبان نداشت، چيزي جز تصوير ممثل يا حيواني متروك ومهمل نمي‏بود. اختلاف گويش‏ها، تفاوت روشن گفتمان‏ها، مرگ و حيات زبان‏ها، در ميان اقوام مختلف جهان و حتّي در ميان يك ملّت و قبيله، خود دليل بر اين است، كه الهام الهي، بشر را به «بيان» هدايت كرده و سخن گفتن بشر، ريشه در اصل خلقت دارد ؛ يعني خداوند متعال، فطرت آدمي را به شكلي قرار داده است كه او را به تشكيل اجتماع مدني و سپس به وضع لغات واداشت و او را به معاني رهنمون شد.  سخن گفتن عطيّه و موهبت اختصاصي خداوند به بشر، و به نوبه خود از نشانه‏هاي بارز قدرت، علم و حكمت خداوند است. «وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاَفُ الْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ»  واز آيات او آفرينش آسمان‏ها و زمين، و تفاوت زبان‏ها و رنگ‏هاي شماست.   
ضرورت آموزش سخنوري
 «بيان» و «سخن گفتن»، به ويژه در قالب تدريس و سخنراني در كلاس درس يا محفل عمومي، در حقيقت نفوذ معنوي در شنونده و تحت تأثير قرار دادن او است و اين كار مهم، نيازمند آموزش‏هاي لازم و آشنايي با زير و بم فنّ بيان و سخنوري است. اشتباه مردم درباره نطق، آن است كه مي‏پندارند آنچه لازم است، تنها اين است كه بايد مطلبي براي بيان كردن داشت؛ در حالي كه علاوه بر آن، بايد راه اصولي آن را نيز دانست و بدون آموزش و شيوه‏شناسي، نمي‏توان در ايجاد علقه با مخاطبان خود، موفّق شد. امام علي(ع) به كميل فرمود: «يا كُمَيْلُ ما مِنْ حَرَكَةٍ اِلاّ وَ اَنْتَ مُحْتاجٌ فيها اِلي مَعْرِفَةٍ.»  اي كميل! هيچ حركتي نيست مگر اين كه تو در آن نياز به علم و معرفت داري.  زيرا اگر انسان بدون معرفت لازم، به كاري اقدام كند هرگز گام به بامِ پيروزي نيمي نهد و توفيقش مي‏شكند ؛ چنان‏كه امام صادق (ع) فرمود:  «اَلْعامِلُ عَلي غَيرِ بِصيرِةٍ كَالسّائِرِ عَلي غَيْرِ طَريقٍ وَ لاتزيدُهُ سُرْعَةُ السّيرِ اِلاّبُعْداً»  آن كه بي بصيرت، بكاري اقدام كند به كسي مي‏ماند كه به سرعت در بيراهه حركت كند ؛ چنين حركتي جز دوري از مقصد، چيزي بر او نمي‏افزايد. سخن خوب، زماني زنده و استوار مي‏ماند كه در قالبي زيبا در آيد و با سبكِ صحيح و شيوا ادا شود. «سخنِ خوب گفتن» دريك كفه ترازو، و «خوب گفتنِ سخن» در كفّه ديگر آن است؛ تا چندي كه اين دو كفّه، به درستي موازنه نشود، ميزان گفتار، تراز نمي‏شود. گفتار، اگر در قالبي بي تناسب و ناهنجار جلوه كند، بر دل نمي‏نشيند، بر خلاف آن كه اگر همان گفتار در جام بلورين عرضه شود، بر مذاق اهل ادب، خوش‏تر آيد. تفاوت آن دو را دراين تصوير مي‏بينيد: پادشاه با اضطراب از خواب برخاست و معبّران را پيش خود خواست به يكي از آن‏ها گفت: در خواب ديدم تمام دندان هايم ريخته است، تعبير آن چيست؟ پاسخ داد: همه خويشاوندانت مي‏ميرند و تو تنها مي‏ماني پادشاه نيز دستور قتل او را صادر كرد. از ديگري نظر خواست. وي گفت: ملكا! چه خوب است اين خواب شما. اين خواب نشان مي‏دهد عمر تو از همه كسانت، زيادتر مي‏شود و بيش‏تر از همه آن‏ها در دنيا مي‏ماني. پادشاه خوشحال گشت و دستور تكريم، و تشويق او را صادر كرد.  اختلاف تعبير آن‏ها مگر چه تفاوتي با يك ديگر داشت كه مُعَبّر اوّل را به بستر مرگ و معبّر دوّم را به مهد نعمت و رفاه، روانه كرد؟ به يقين، قلب گفتارشان يكي، ولي سبك و سياق سخنشان متفاوت بود؛ اوّلي با ساختار سلبي به تعبير خواب پرداخت و نتيجه تلخي از آن دريافت و دومي با ساختار اثباتي به آن پرداخت و ثمره شيريني از آن برداشت؛ «ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا!» با نظر به اين راز مهم وانعكاس رواني و اجتماعي سخن سرايي است كه امام علي (ع) آموزش دو مقوله «گفتارشناسي» و «سبك‏شناسي» را بر سخنوران شايسته، لازم مي‏داند و از سخنوري، بدون آشنايي با فنون آن و دريافت جوهره سخن، باز مي‏دارد و مي‏فرمايد:  «اِيّاكَ وَ الْكَلامُ فيما لاتَعْرِفُ طَريقَتُهُ وَ لاتَعْلَمُ حَقيقَتَهُ فَاِنَّ قَوْلَكَ يَدُلُّ عَلي عَقْلِكَ وَ عِبارَتَكَ تُنْبِي‏ءُ عَنْ مَعْرِفَتِكَ»  هرگز مباد كه در موضوعي سخن بگويي، بي آن كه راه و روش آن را فراگيري و از حقيقت آن آگاه شوي؛ چرا كه گفتارت نشانه مرتبه عقل تو است وعبارتت (=قالب و سبك سخنت) از مقدار علم ومعرفتت خبر مي‏دهد.  پس مطلب خوب، بدون اداي خوب، ضايع مي‏شود. تهيّه گفتار عالي، مستدل، نو و منطقي كافي نيست؛ زبان پر قدرت، روش درست و خوش آيند و بيان بليغ مي‏طلبد. ومهارت در آن‏ها، جز با آموزش فنّ خطابه و اصول سخنوري ميسور نيست.  
مراحل بنيادين گفتار
۱ ـ مقدّمه
۲ ـ متن گفتار
بافت كيفي مقدمّه
الف ـ پيام و محتوا
۱/۱ ـ متين باشد
يعني خطيب، مطالب صحيح، معقول، و متناسب با وضع روحي و عاطفي مخاطب، ادا نمايد تا بتواند اعتماد شنونده را جلب كند و به كنجكاوي و تعامل فكري وادارد. مقدّمه را نبايد با سخنان سخيف، بي‏اساس و خنده آور، آغاز كرد، بلكه بهتر است با آيه‏اي از قرآن مجيد يا با گفتار حكيمانه‏اي از پيشوايان معصوم، يا با طرح سؤال خوب آغاز كند؛ همان شيوه‏اي كه قرآن در موارد زيادي به كار برده؛ يعني گفتار خود را در قالب سؤال، مطرح كرده است؛ چرا كه سؤال، كليد مخازن عظيم دانش و زنگ بيداري و هشياري براي مخاطب است. 
۲/۱ـ كوتاه باشد
مقدّمه، مدخل و درب ورودي گفتار است و به مقدار اذن ورود و انس ابتدايي با صاحب خانه، ضرورت دارد. چون مردم امروز، با نظر به جريان زندگي مادّي كه به سرعت انجام مي‏گيرد، دوست دارند در امور معقول و علمي، نيز از راه سهل و سريع به نتيجه برسند و از گوش سپاري به سخنان غير ضروري بيزارند.
۳/۱ ـ گويا باشد
يعني دور نماي موضوع را آينه سان نشان دهد؛ در حدّي كه مخاطب در مراحل آغازين صحبت، بفهمد گوينده درباره چه موضوعي سخن خواهد گفت.  نكته قابل دقّت اين كه خطيب هرگز در آستانه صحبت، اعتذار نجويد، نه اعتذار از كمبود مطالعه، نه اعتذار از نداشتن لياقت خود و حضورِ برخي از بزرگان و شخصيت‏هاي علمي؛ زيرا اعتذار در گام نخستين، تلقين منفي به خويشتن و اعلام رسمي ورشكستگي علمي و نداشتن شرايط يك خطيب برجسته است. به علاوه، اين نوع عذر خواهي، باعث مي‏شود مخاطبان نيز، آن‏ها را به عنوان نقطه ضعف مقبول و يك واقعيّت تلقّي كنند؛ نه يك نكته اخلاقي مثبت. از اين روي بهتر است، طلب پوزش در اواخر سخنراني انجام گيرد، تا بازتاب منفي در پي نداشته باشد.  
۱/۲ ـ تناسب فكري
مطالب بايد متناسب با عقل و خرد و درك و فهم مخاطبان و همسطح با معلومات آنان باشد وگرنه فايده‏اي نمي‏برند و جاذبه‏اي در آن‏ها ايجاد نمي‏كند، بلكه در مواردي سبب بدآموزي و كژ فهمي نيز مي‏شود. مثلاً در ميان مخاطبان عادي سخن از حركت جوهري، اصل نسبيّت، تنازع در بقا، تجرّد نفس، حيات برزخي، شبهه آكل و مأكول و... نشان از ناشيگري متكلّم است و سبب تنفّر مخاطبان از شركت مجدّد در اين نوع محافل مي‏شود. پيامبران(ع) با طبقات مختلف امّت خود، به آساني رابطه برقرار مي‏كردند؛ چون با زبان خود آنان سخن مي‏گفتند، نه در سطوح بسيار عالي و خواصّ فهم. آنان سخنانشان مليح، متين، آسان، استوار و متناسب با عقل و دانش پيروانشان بود. چنان كه پيامبر اسلام (ص) به اين ويژگي خود و انبياي گذشته افتخار مي‏كند و مي‏فرمايد:  «اِنّا مَعاشِرَ الاَْنْبياءُ، اُمِرْنا اَنْ نُكَلِّمَ النّاسَ عَلي قَدْرِ عُقُولِهِمْ»  ما گروه پيامبران مأموريّت داريم با مردم به اندازه عقل‏هايشان سخن گوييم. مقدار فهم و قدرت درك و تحليل و نوع فكر و انديشه مخاطب، در موضع‏گيري و ارائه رهنمود و تغذيه معنوي او نقش به سزايي دارد. غذاي كودك شير خوار بايد مناسب دستگاه گوارش و متناسب با مزاج خود وي باشد، تغذيه او با غذاي جوانِ قوي و پركار يا ورزشكار، به معناي قتل كودك است. اولياي خدا، اين اصل رواني و تربيتي را، در مورد ياران و شاگردان خود رعايت مي‏كردند؛ يعني با همه آن‏ها به يك زبان سخن نمي‏گفتند، معرفت و ذكاوت افراد را نيز در نظر مي‏گرفتند. چنان كه امام صادق(ع) مي‏فرمايد: «كانَ رَسوُلُ اللّهِ صَلَّي اللّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ اَميرَالمُؤمِنينَ «صَلَواتُ اللّهِ عَلَيه»، يُحَدِّثانِ سَلْمانَ مالا يَحْتَمِلْهُ غَيرُهُ مِنْ مَخْزوُنِ عِلْمِ اللّهِ وَ مَكْنوُنِهِ»  پيامبر خدا(ص) و اميرمؤمنان(ع) از اسرار نهاني و رازهاي الهي، چيزهايي را به سلمان فارسي مي‏گفتند كه ديگران قدرت تحمّل آن‏ها را نداشتند. گوينده‏اي كه توان فكري، استعداد و قدرت فهم مستمعان خود را در نظر نگيرد و سخناني فراتر از فهمشان به آن‏ها القا كند، ممكن است سبب انحراف علمي آنان را فراهم آورد و ضربه جبران‏ناپذير عقيدتي و عملي وارد كند. بدين جهت است كه امام صادق(ع) خطاب به «عبدالعزيز» يكي از شاگردان خود، اين نكته را يادآور شده، او و ديگران پيروانش را از القاي مطالب طاقت فرسا، و مشكل آفرين، پرهيز داد و فرمود:  «... وَ لاتَحْمِلَنَّ عَلَيْهِ مالايُطيقُ، فَتُكْسِرَهُ، فَاِنَّ مَنْ كَسُرَ مُؤمِنا فَعَلَيْهِ جَبْرُهُ»  «... و هرگز به او [بر شخص ضعيف و ناتوان فكري و عقيدتي] مطلبي را تحميل مكن؛ كه سبب شكست او مي‏شود؛ و كسي كه مؤمني را ناتوان و شكسته گرداند بايد آن را جبران نمايد. ناگفته روشن است كه تبيين نظريه‏هاي علمي و رياضي ويژه دانشگاهيان براي دانش آموزان مدارس ابتدايي، تغيير مسير آب از مسير نونهال و به هدر دادن آن است. 
۲/۲ ـ تعيين موضوع
خطيب، پيش از تكيه بر كرسي سخن، بايد بداند در چه موضوعي و از چه ديدگاهي صحبت مي‏كند. سخنور هر چند مجرّب و سابقه دار باشد، باز هم لازم است بداند كه در صحراي بي‏پايان مفاهيم، در چه نقطه‏اي قرار گرفته و مخاطبانش را در چه منطقه‏اي سير مي‏دهد. چرا كه نهان خانه خاطره‏ها و بايگاني مغز، بخشي از افكار، معلومات، تجربيات و دريافت‏ها را در دسترس ما مي‏گذارد امّا اين افكار ابتدا به سان انبار شلوغ و پر از وسايل و اثاثيّه متنوّع نامنظّم است. بايد يكي از آن‏ها را كه با شرايط لازم، سازگار است، برگزيند و آن را دگر بار مورد بازبيني قرار دهد و در قالبي تازه و خوش آيند به تصوير كشد، تا آغاز و انجامش معلوم شود. تعيين و انتخاب موضوع، ميدان حركت گوينده را محدود و مسير او را معيّن مي‏كند و ميان او و ديگر معلومات و محفوظاتش مرزي قرار مي‏دهد. به سان شمشيرزني كه در ميدان خط كشي شده، قرار گرفته و نبايد از آن خارج شود. موضوع، در حقيقت توضيح و بسط يك جمله و بلكه توضيح يك كلمه است؛ چنان‏كه يك نهال پر شاخ و برگ و يك درخت كهن، از يك دانه، مايه مي‏گيرد.  در تعيين موضوع بايد به نكاتي چند توجّه كرد:  الف ـ موضوع گفتار، نبايد با نظر مخاطبان، متباين و مسأله آفرين باشد.  ب ـ مربوط به بخشي از نيازمندي‏هاي جامعه باشد. نه مربوط به امور فراموش شده و خارج از حوزه نظري و عملي مسلمانان.  ج ـ موضوع معيّن شده بايد به دقّت، تعريف و تجزيه شود، تا به صورت كلّي و مبهم عرضه نگردد.  اين عمل، اوّلاً به "text/javascript" src="https://apis.google.com/js/plusone.js">{lang: 'fa'}
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۷ ] [ مشاوره مديريت ]
خودآموز اصول و فنون سخنوري علي فروزفر، در كتاب خودآموز اصول و فنون سخنوري در هفده فصل شيوه‌هاي سخنوري آموخته است.   

هنر سخنوري بخش اساسي و مهمي از سامانه ارتباطات انساني را در طول تاريخ تشكيل مي‌داده است. اگر مردان بزرگ، سخن گفتن قدرتمندانه و برانگيزنده را نياموخته بودند و از نفوذ كلام برخوردار نبودند سهمي را كه الان در تاريخ بشر دارند، نداشتند. 
نويسنده در مقدمه كتاب نوشته است: 
كسب دانش و مهارت‌هاي پايه‌اي در ارتباطات شفاهي و آشنايي با اصول و فنون و قواعد سخنوري مي‌تواند از شما يك ارتباط گر آزموده و موفق بسازد طوري كه قادر باشيد در بسياري از موقعيت‌هاي ارتباط شفاهي، از جمله مكالمات روزمره، مباحث كلاسي، مذاكرات بازرگاني يا سياسي، مصاحبه‌ها و حتي گفت و گو‌هاي روزانه قدرت بيان خود را به نمايش بگذاريد. 
درآمدي بر فن بيان و سخن وري، صدا، ارتباط و سخن وري، مباني و مفاهيم پايه اي ارتباط، طراحي ارتباط و توليد پيام اثربخش، گوش دادن يك قهرمان خاموش، آفرينش و به كارگيري معنا، طراحي پيام با واژه‌ها، موضوع هدف و مخاطب سخنراني، آماده سازي و سازمان دهي سخنراني، گونه‌هاي ايراد سخنراني، آرامش تسلط و اطمينان، پيام‌هاي غيركلامي در ارتباطات شفاهي، ارتباط شفاهي و فنآوري، ويژگي‌ها و توانمندي هاي يك سخنرران موفق، اخلاق در سخنوري، سخن و سخنوري در قرآن و كلام معصومان و سخن و سخن وري در كلام شاعران عنوان فصل‌هاي كتاب هستند. 
انتشارات سروش اين كتاب را در 392 صفحه با قيمت 7هزار تومان منتشر كرده است. 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۶ ] [ مشاوره مديريت ]
1- علم‌ صرف: دانشي است كه دربارة ساختمان ظاهري كلمه پيش از ورود به جمله بحث مي‌كند، يعني موضوع صرف تغيير كلمه‌ به صورتهاي مختلف جهت  إِفادة معناي مورد نظر است به عبارت ديگر علم صرف درباره‌ي شناسنامه‌ شخصي خود كلمه بدون توجه به نقش آن در جمله سخن مي‌گويد.

2- علم‌ نحو: دانشي است كه درباره‌ي حالت و موقعيت كلمه پس از ورود به جمله بحث مي‌كند.

علم بلاغت

اكنون مي‌خواهيم شما را با بخش ديگري به نام «علم بلاغت» آشنا كنيم، زيرا با آشنايي به علم بلاغت مي‌توان به ظرايف و دقايق كلام پي برد و زيبايي‌هاي آن را حس‌ نمود و از سوي ديگر اين امكان را بدست آورد كه كلام متناسب با شرايط و موقعيت مخاطب استفاده نمود زيرا كه نه همه مخاطبان يكسان هستند  نه مقام سخن، به همين جهت است كه گفته‌اند «لِكُلِّ مقام مقال»

 علم معاني
علم بديع

علم بيان


علم معاني: معاني در لغت جمع معنيّ بر وزن مفعول مي‌باشد كه اسم‌ مفعول از مصدر عِناية به معني «قصد‌ شده» است و نيز جمع مَعْني بر وزن مَفْعَل» به معني «مقصد» و در اصطلاح علماي اين فن، نام علمي است داراي اصول و قواعدي كه رعايت آنها به متكلم‌ و يا نويسنده امكان‌ مي‌دهد:

الف) احوال گوناگون مخاطبان را باز شناسد و از مقام و موقعيتهاي مختلف آگاه شود؛

ب) كلام خود را منطبق و متناسب با آن احوال و موقعيتهاي متفاوت ايراد كند.

درباره‌ موضوع علم معاني بايد گفت كه موضوع هر علمي مطالبي است كه مسائل آن علم را مورد بحث قرار مي‌دهد. به بيان ديگر موضوع هر علم، محوري است كه مسائل آن علم پيرامون آن دور مي‌زند، مثلاً مسائل علم پزشكي درباره‌ي بدن انسان و عارضه‌هاي آن است از اين رو بدن انسان موضوع علم پزشكي باشد. موضوع علم معاني نيز‌الفاظ (كلمه‌و كلام) است و در اينجا الفاظ عربي

و يكي از مطالبي كه در علم معاني مطرح مي‌شود، مبحث تاكيد كلام است.

كلام خبري:

كلام خبري با توجه به حالت اعتقادي مخاطب، يعني خالي الذهن بودن، ترديد و يا انكار به سه قسمت تقسيم مي‌شود:

1. كلام ابتدايي:

كلام را آنگاه ابتدايي مي‌نامند كه مخاطب نسبت به مضمون آن خالي الذهن است، به اين معني كه نسبت به محتواي كلام ترديد ندارد و منكر آن نيست بلكه آن را قبول دارد و به آن معتقد است، كلام ابتدايي از هرگونه تاكيد عاري است و به صورت ساده‌القا مي‌شود، مانند نَحَجَ عَلِيٌّ في الامتحانِ

2. كلام‌ طلبي:

كلام را آنگاه طلبي مي‌نامند كه مخاطب از مضمون آن آگاه است ولي در قبول ورّد آن مرّدد مي‌باشد. در اين‌گونه موارد بهتر است كه متكلم، كلام خويش را با يك ادات تاكيد مؤكّد سازد قَدْ نَحَجَ الطُلّابُ في امتحانِهم

3. كلام انكاري:

كلام را آنگاه انكاري مي‌نامند كه مخاطب آن منكر مضمون و محتواي كلام باشد. چنين كلامي را بايد به چند ادات از ادوات تاكيد مؤكّد گردد؛ مانند:" إِنَّ الانسان لفي خُسرِ" يكي از قواعد علم معاني آن است كه هرگاه مخاطب نسبت به مضمون كلام حالت انكار يا ترديد داشته باشد، بايد كلام را با ادوات تاكيد ايراد كرد.

ادوات تاكيد كلماتي هستند كه به يكي از اجزاي كلام مي‌پيوندند و نسبت مسند به مسنداليه راحتمي‌تر و استوارتر مي‌سازند. ادوات تأكيد در زبان عربي عبارتند از:

1- تكرار (تاكيد لفظي)  الطريقُ مخوفٌ مخوفٌ

2-  تاكيد معنوي  نَجَحُ التلاميذُ كُلُّهُمْ

3- ضمير فصل  واللَّهُ هُوَ الغنّيُ الحميدُ

4- تقديم ماحقّهُ تأخير

الف) تقديم مفعول‌به  ايّاك نعبد

ب) تقديم جارومجرور  عَلَي اللهِ فليتوكّلِ  المُؤمنون

5- لام ابتدا: إِنَّكَ لَعَلَي خُلُقٍ عظيمٍ

6- إِنّما: إِنّما المومنون إِخْوَةٌ

7- مفعول مطلق تاكيدي  و رَتَّلِ القرآن ترتيلاً

8- صيغه مبالغه  إِنّ النفس لَأمّارةٌ بالسُّوء

9- إِنّ  إِنَّكَ نَجَحْتَ

10- ألا (آگاه باش) ألا بِذكر الله تَطْمَئَنُّ القُلُوب

11- قَدْ (برسر فعل ماضي) قَدْرَسَبَ الطالِبُ

12- انواع قسم                 وَالعَصّرِ

13- نون تأكيد ثقيلة و خفيفه  لَأَذْهَبَنَّ

14- جمله اسميه  زيدٌ كاتِبٌ

علم بيان

اصول و قواعدي است كه به واسطه آن مي‌آموزيم كه چگونه مي‌توان يك مفهوم ر به شيوه‌هاي مختلف بيان كرد.

يكي از موضوعات علم بيان تشبيه است.

تشبيه: هرگاه چيزي با چيز ديگري در يك يا چند صفت همانند باشد براي انتقال سريع‌تر مفهوم آن به مخاطب از اسلوب تشبيه استفاده مي‌شود.

القرآن كالنور في الهداية

تشبيه داراي چهارركن است:

1- مشبه: همان چيزي است كه مي‌خواهيم آن را به ديگران لحاق كنيم مانند: القرآن

2- مشبه‌به: آن چيزي است كه مشبه به آن ملحق مي‌شود، مانند: النور

اين دو ركن طرفهاي تشبيه ناميده مي‌شوند.

3- اداة تشبيه: لفظي است كه دلالت بر تشبيه مي‌كند و ميان مشبه و مشبه‌به ارتباط برقرار مي‌كند.

ادوات تشبيه يا

1- حرف است: ك، كَأَنّ

المُغَنيُّ كالبلبل

كَاُنَّ اللّسانَ سيفٌ

2- اسم است: مثل، شبيه، نظير، مُحاكٍ

هُوَ مثِل البدر حُسناً أو شبيه البدر

هُو نظير حاتم كَرَماً

هو محاكٍ للقطار سرعةً

3- فعل: أشبه، شابه، ماثل ـ حاكي ....

الطفلُ أشَبِهَ العصفر أوشابه العصفور

4- وجه شبه: وصف مشترك ميان دو طرف تشبيه (مشبه، مشبه‌به) است و در مشبه به قوي‌تر و واضح‌تر است مانند: في لهداية

اقسام تشبيه:

تشبيه تام الأركان: تشبيهي است كه در آن اركان چهارگانه تشبيه ذكر شده باشد، مانند المعلم كالأب في التضحية

2) تشبيه مرسل: آن است كه اداة تشبيه در آن ذكر شده باشد مانند:

العِلْمُ مِثلُ المصباح

3) تشبيه مؤكّد: تشبيهي است كه در آن اداة تشبيه حذف شده است،

العلم مصباحٌ في الهداية

4) تشبيه مفضل: تشبيهي است كه در آن «وجه‌شبه» ذكر شده باشد.

العِلْمُ مصباحٌ‌ في‌الهداية

5) تشبيه مجمل: تشبيهي است كه در آن وجه شبه حذف شده باشد:

العِلْمُ مثل المصباح

6) تشبيه بليغ: تشبيهي است كه در آن وجه شبه و اداة تشبيه با هم حذف شده باشند مانند

العِلْمُ مصباحٌ

نكته: هرگاه خبر مفرد جامد باشد معمولاً تشبيه بليغ است.

القناعة كنز/ الدُّنيا بيت

علم بديع:

شيوه‌هاي زيباساختن كلام و تحسين آن را بديع مي‌گويند كه برخي مربوط به لفظ و برخي مربوط به معني

الف) محسنات لفظي: 1- جناس                                          2- سجع

جناس: هماهنگي و مجانست ميان حروف دو كلمه است كه هريك معناي خاص دارد.

يوم تقوم السّاعة يُقْسّمُ المجرمون مالَبِثُوا غير ساعة

دو نوع است:

 1- جناس تام: هرگاه دو كلمه در عدد، حركت و نوع و ترتيب حروف مثل هم مي‌باشند تام است.

عَضَّنا الدَّهْرُ بنابه                                           لَيْتَ ماحَلَّ بنابه

2- جناس ناقص: هرگاه دو كلمه در عدد، حركت و نوع و ترتيب حروف فرق كند،  جناس ناقص است

وجوهٌ يومئذِ ناضِرة         اِلي رَبّها ناظِرة

سجع:

هماهنگي و توافق كلمات آخر جمله در حرف يا حروف يكسان است.

إِنّا أعْطَيْناكَ الكَوْثر، فَصَلِّ لِرَبِّكَ و آنْحَرْ إِنَّ شانِئكَ هو الأبتر

ب) محسنات معنو به ضميمة رسالات برهان و جدل و سفسطه جزو مباحث منطق شمرده و به آنها عنوان «صناعات خمس » داده اند.

در قرن اول و دوم ق م نيز در روم به بلاغت ، كه لازمة فن خطابت بود، توجه مي شد و خطيباني مانند سيسرون (مقتول در 43 ق م ) اصول و موازيني خاص براي آن تدوين كرده بودند. فيلسوف و سياستمدار رومي ، سنكا (متوفي 65ق م ) اصول سيسرون را تخطئه كرد، اما فيلسوف واديبي ديگر به نام ماركوس كوئنتيلي از اصول سيسرون دفاع ، و گفته هاي سنكا را رد كرد و رساله اي هم به نام > در چگونگي تربيت خطيب < نوشت . اين رساله پس ازمرگ او متروك ماند، اما در دوران رنسانس از مآخذ و مراجع مهم فن بلاغت و خطابت به شمار مي رفت ( بريتانيكا ، ذيل "Quintilian", "Rhetoric" ).

در ايران پيش از اسلام ، مباني بلاغت عمدتاً از بعض متون دين زرتشتي سرچشمه مي گرفت . از آن جمله يشتها از بلاغت مطلوبي برخوردار است . امروزه بسياري از آن متون از بين رفته است و آثار به جا مانده از متون پهلوي كه بسياري از آنها پس از اسلام تأليف شده و در واقع تفسيرات و تعليمات موبدان زرتشتي است ، ارزش بلاغي چنداني ندارد. متون پهلوي غيرمذهبيِ به جاي مانده ، مانند درخت آسوريك ، را نيزنمي توان نمونه اي براي بلاغت زبان پهلوي به شمار آورد.

اما اينهمه بدين معني نيست كه در ايران پيش از اسلام ،خاصّه در دوران ساساني ، به بلاغت اهميت داده نمي شده است . جاحظ (متوفي 255) پس از آنكه سخنان شعوبيه رادر ستايش از شيوايي زبان پهلوي نقل مي كند، چنين نتيجه مي گيرد كه سخنوري و سخنراني شايستة كسي جز ايراني و عرب نيست (ج 3، ص 20) و از قول شعوبيه مي گويد كه هر كس مي خواهد در بلاغت به كمال رسد و واژگان نامأنوسِ دور از ذهن را بشناسد و در دانش لغت پرمايه گردد، بايدكتاب كاروند را بخواند (همان ، ص 10). البته امروزه ا

اين كتاب نشاني نيست ، اما جاحظ كه خود از پيشوايان بلاغتو سخنداني است ، در جاي جاي البيان و التّبيين مهارتايرانيان را در خطابت و سخنوري و گزيده گويي ستوده است (براي نمونه رجوع كنيد به ج 3، ص 11)؛ و اين ادّعايي گزاف نيست ، چنانكه در بيشتر كتابهاي بلاغت و آداب نويسندگي به علاقه مندان اين فنون سفارش شده است كه به آموختن فرهنگ و چيره زباني فُرس همّت گمارند (براي مثال رجوع كنيد به ابراهيم بن مُدبِّر، ص 7).

ظاهراً در نزد مردم عرب جاهلي ، بلاغت به همين معني بوده است كه امروزه به كار مي رود، چنانكه شارحان حديث در شرح واژة «ابلغ » از حديث پيامبر كه فرمود: «اِنَّما اَنَا بشرٌ و اِنَّهُ يأتيني الخَصمُ فَلعلَّ بعضَكُم اَنْ يكونَ ابلغَ مِنْ بعضٍ» (من بشرم ، شاكيان نزد من مي آيند؛ چه بسا كه يكي از شما بليغتر از ديگري باشد) گفته اند: اَيْ احسنُ ايراداً للكلام (يعني آنكه بهتر سخن مي گويد؛ قَسطَلاني ، ج 4، ص 262). به نظر عده اي ، تحدّي (مبارزطلبي ) قرآن مجيد نيز به بلاغت آن بوده است ؛ زيرا مردم عرب در بلاغت و سخنداني چنان چيره دست بودند كه هيچ پديدة بشري ديگري نمي توانست با سخن رساي آنان برابري كند و قرآن كه بر بلاغت آنان برتري يافت ، معجزة الهي است . ازينرو بود كه كفّار قريش شاعري را در بالاترين درجة آن به پيامبر اكرم نسبت مي دادند. مباني اصلي بلاغت عرب در نزد مسلمانان و پيشوايان بلاغت در جهان اسلام ، از اسلوب و شيوة بيان قرآن سرچشمه گرفته است و اثبات اعجاز قرآن از مهمترين اهداف علم بلاغت عرب بوده است و مقصد اصلي مؤلّفان نخستين كتابهاي بلاغي در جامعة مسلمانان ، در واقع همان اثبات اعجاز قرآن بوده است .

تعريف بلاغت . از دير باز، در كتابهاي ادبي ، از بلاغت تعريفهاي مختصر و مفصّلي شده است كه جاحظ در البيان و التّبيين بسياري از آنها را نقل كرده است . تعريف امام فخررازي (ص 62) تعريفي جامع و مانع است : «بلاغت آن است كه آدمي آنچه را كه در تهِ دل دارد، با سخني كه از ايجازِ مخلّ و اطناب مملّ در آن پرهيز شده باشد، بر زبان آرد. عبدالقاهر جرجاني نيز بلاغت را نتيجة تطبيق كلام بر مقتضي ' و مناسب حال مي شناسد و نام آن را «نظم » مي گذارد، و مكرّراً در دلائل الاعجاز (مثلاً ص 44ـ45، 276، 283، 403) مي گويد: نظم ، جستن و يافتن بهترين روابط نحوي در ميان كلماتي است كه براي اداي مقصود گفته مي شود. او براي لفظ ، معني و مزيّت ديگري قائل است كه به چگونگي كاربرد و استقرارش در كلام و موقعيت تركيبي آن در جمله بستگي دارد. 

اقسام بلاغت . بلاغت ماهيّت واحدي دارد، اما مظاهر و مصاديق آن گوناگون است ؛ چنانكه مشهور است : «لِكلِّ مقامٍ مقالٌ.» ابوحيّان توحيدي (متوفي پس از 40) بلاغت را هفت قسم دانسته است : بلاغتِ شعر، خطابه ، نثر، مَثَل ، عقل ، بديهه گويي و بلاغت در ايراد سخنان تأويل پذير (ج 2، ص 140ـ141). همچنين برخي از نويسندگان كتب بلاغت گفته اند كه بلاغت سه گونه است : 1)سخن موجز يا كم و گزيده ، چنانكه با اشاره اي وافي به مقصود گفته شود؛ 2)مساوات كه لفظ و معني برابر باشد و بيش و كم گفته نشود؛ 3)اطناب و اسهاب كه مقام ، مقتضي اطالة سخن است . بنابراين ، رعايت تناسب ميان حال و مقال در اداي سخن ، به ايجاز يا مساوات يا اطناب ، از اصول مسلّم بلاغت است ( رجوع كنيد به جاحظ ، ج 1، ص 127). به نوشتة خوارزمي (متوفي 383)، بلاغت سه گونه است : 1)مساوات ، يعني الفاظ بي كم و كاست همان معاني را داشته باشد كه براي آن وضع شده است ؛ 2)اشاره ، يعني با الفاظ اندك بتوان معاني فراوان را رساند؛ 3)اشباع ، يعني براي رساندن يك معني ، الفاظ مترادف گفته شود (ص 78). رُمّاني (متوفي 384؛ ص 76) بلاغت را به ده قسم تقسيم كرده است : ايجاز، تشبيه ، استعاره ، تلاؤم ، فواصل ، تجانس ، تصريف ، تضمين ، مبالغه و حسن بيان . چنانكه ملاحظه مي شود قدما قائل به تفصيل ميان آنچه كه بعدها به نام «معاني »، «بيان » و «بديع » ناميده شد، نگرديده اند و همة ابواب را زير يك عنوان قرار داده اند.

بايد يادآوري كرد كه مباني بلاغي حكما، با مباني بلاغيِ ادباي مسلمان ، در همة مسائل و موضوعات يكسان نيست ، و حتي همچنانكه اديبان و علماي بلاغت در بعض موارد با يكديگر اختلاف نظر دارند، آراي بلاغي خود فيلسوفان نيز در پاره اي از موارد متفاوت است ؛ چنانكه فارابي (متوفي 339) دربارة آراي ارسطو در بابِ خطابه و شعر مطالبي مطرح كرده است (ج 1، ص 456ـ506) و جرجاني و ابن باجّة اندلسي (متوفي 525 يا553) نيز بر مطالب وي تعليقاتي نگاشته اند ( رجوع كنيد به فارابي ، ج 3، ديباچة دانش پژوه ، ص دوازده ـ پانزده ). اين نكته هم شايان توجه است كه بلاغت با قواعد و قوانيني معيّن ، مدوّن شده ، اما تسلّط بر آن جز به ياري ذوق خداداد و طبيعي ميسّر نيست .

تدوين قواعد بلاغت و تحول آن در دوران اسلامي . از اوايل قرن دوم ، هم به سبب توجه خاصّ مسلمانان به قرآن مجيد و توجيه تحدّي آن به بلاغت و اثبات اعجاز آن ، و هم به سبب نفوذ آثار و آراي پارسي و رومي و يوناني و هندي در فرهنگ اسلامي و ادب عرب ، دانشمندان سخن سنج عرب بتدريج به تعريف و تدوين قواعد بلاغت پرداختند. صاحب نظران در اينكه آراي بلاغي غيرعرب تا چه اندازه در بلاغت عرب مؤثر بوده ، اختلاف دارند. يكي از دلايل تأثير بلاغت يوناني بر بيان عربي اين است كه بيشتر متكلّمان نامدار معتزله كه با علم و فلسفة يونان خاصّه آثار ارسطوآشنا بودند، از بلغاي عاليقدر به شمار مي روند كه از آن جمله اند: واصل بن عطا (متوفي 131)، بشربن معتمر (متوفي 210) و جاحظ . دليل بارز منكران تأثير بلاغت غيرعرب بر بلاغت عرب اين است كه همة شواهد ابواب معاني وبيان عرب از قرآن و سخنان پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله وسلم و يا عرهاي شاعران جاهلي و مخضرم اخذشده است . اما به هر حال ، پس از قرن چهارم كه تأليف كتب بلاغت در جهان اسلام رواج يافت ، تأثير فلسفه ومنطق يوناني در آن كتب مشهود است . ازينرو برخي ازادباي معاصر عرب (مطلوب ، ص 33ـ113) مؤلفان كتب بلاغت عرب را در دو گروه با عنوانهاي «مكتب ادبي »و «مكتب كلامي »تقسيم كرده و مؤلفان عرب نژاد عرب زبان را پيرو مكتب ادبي و مؤلفان غيرعرب نژاد كتب بلاغت 

را از قرن ششم تا نهم مانند امام فخررازي ، ابويعقوب سكّاكي و برخي شارحان باب سوم مفتاح العلوم او، نظير تفتازاني و خطيب قزويني و ميرسيدشريف جرجاني ،پيروان مكتب كلامي معرّفي كرده اند. نخستين تأليفات 

بلاغي مسلمانان كتابهايي است كه براي اثبات بلاغت قرآن كريم و تبيين دلايل اعجاز آن فراهم آمده است ، و تأليف چنين كتابهايي از اواسط قرن دوم تا اواسط قرن پنجم رواج فراواني داشته است ؛ از جمله : اعجاز القرآنِ ابي عبيده مَعمَّربن المثنّي '؛ اعجاز القرآنِ واسطي معتزلي ؛ اعجاز القرآنِ قاضي باقلاّني ؛ رسائل رمّاني ، فرّاء، خطّابي ؛ نظم القرآنِ ابن الاخشيدو كتابهايي متعدّد با عنوان «مجاز القرآن » كه اگرچه مطلوب اصلي آنها توضيح و تبيين تحدّي بلاغي قرآن است (دربارة اينگونه آثار قرآني رجوع كنيد به ابن نديم ، ص 41)، طبعاً در آنها به 

مباني فن معاني و بيان و بعضي از مصطلحات آن مانندمَجاز، كنايه ، تشبيه ، استعاره ، حذف ، التفات ، قصر، وصل و فصل هم توجه شده است . از اوايل قرن سوم ، اديبان و دانشمندان در صدد تدوين و تعيين قواعد و قوانين بلاغت برآمدند و رسائل مختصري در اين باره نوشتند و از ديرباز، اين مسئله كه از لفظ و معني كدام يك دخالت و تأثيرش در بلاغت بيشتر است ، مورد اختلاف علماي بلاغت بود. تا پيش از عبدالقاهر جرجاني ، برخي از ائمة بلاغت ، مانند جاحظ و قدامة بن جعفر (متوفي 337) و قاضي عبدالعزيز جرجاني ، بيشتر به لفظ ارج مي نهادند و برخي ديگر مانند ابوعمر و شيباني (متوفي 206) و ابوالقاسم حسن بن بشرآمدي (متوفي 371) به معني . اما بيشتر بلغا چون بشربن معتمر و ابن قتيبه (متوفي 276) و ابوهلال عسكري (متوفي 395) به تساوي اثر لفظ و معني در بلاغت قائل بودند. نخستين كسي كه در مباني بلاغت به تفصيل پرداخت ، جاحظ بود كه مسائل علم بلاغت را در كتاب مشهور البيان و التّبيين گرد آورد و پيوند ميان لفظ و معني را تشريح كرد. عبدالقاهر جرجاني (متوفي 471) با گردآوري متفرّقات فنون بلاغت و رفع نقايص آن ، دو كتاب مهم دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه را تأليف كرد. او در اين دو كتاب ، هم مباحث علماي قرنهاي دوم و سوم هجري را دربارة اعجاز بلاغي قرآن جمع آورد و هم به طور مستوفي ' دربارة قواعد معاني و بيان ، نقدالشّعر و سرقات شعري سخن راند، هر چند كه وضع اصطلاح معاني و بيان و تقسيم علم بلاغت به اين دو فن ،ابتكار سكّاكي (متوفي 626) است . سكّاكي آنچه را كه تازمان جرجاني و سالها پس از او معاني نحو يا نظم و تلاؤم خوانده مي شد، اصطلاحاً معاني ناميد و عنوان بيان را بر تشبيه و كنايه و استعاره و انواع مجاز اطلاق كرد. اما ظاهراً نخستين بار بدرالدّين بن مالك (متوفي 686) محسّنات شعري را بديع خواند. به هر حال ، پايه گذار بلاغت عبدالقاهر جرجاني است كه با ديدي صرفاً ادبي و بر مبناي ذوق ، قواعد كلي و قوانين اساسي و نهايي اين علم را در دو كتاب خود پي ريزي ، و نظرية اصلي خود را ـكه بلاغت عبارت است از استواري نظم و تركيب كلام ـ ابراز كرد و همين نظريه را مبناي اثبات اعجاز قرآن مجيد قرار داد.

منابع : ابن مدبّر، الرّسالة العذراء ، چاپ زكي مبارك ، قاهره 1931؛ ابن نديم ، كتاب الفهرست ، چاپ محمدرضا تجدد، تهران 1350ش ؛ علي بن محمد ابوحيّان توحيدي ، كتاب الا  متاع و المؤانسة ، چاپ احمدامين و احمدزين ، بيروت ] بي تا. [ ؛ عمروبن بحر جاحظ ، البيان و التبيين ، چاپ حسن سندوبي ، قاهره 1351/1932؛ عبدالقاهربن عبدالرحمان جرجاني ، اسرار البلاغة ، چاپ هلموت ريتر، استانبول 1954؛ همو، دلائل الاعجاز ، چاپ محمد عبده ، قاهره 1331؛ محمدبن احمد خوارزمي ، مفاتيح العلوم ، چاپ فان فلوتن ، ليدن 1968؛ علي بن عيسي رمّاني ، النّكت في اعجاز القرآن ، چاپ محمد خلف الله و محمد زغلول سلام ، قاهره 1387؛ محمدبن محمد فارابي ، المنطقيّاتِ لِلفارابي ، چاپ محمدتقي دانش پژوه ، قم 1408ـ1410؛ محمدبن عمر فخررازي ، نَهايةُ الا  يجاز في دِراية الا  عجاز ، چاپ احمد حجازي سقّا، بيروت 1412/1992؛ احمدبن محمد قسطلاني ، اِرشاد السّاري لِشرح صحيح البخاري ، بيروت ] بي تا. [ ؛ احمد مطلوب : البلاغة عند السّكّاكي ، بغداد 1384؛

The New Encyclopaedia Britanica , chicago 1985, Micropaedia , s. v. "Quintilian", Macropaedia , s.v. "Rhetoric"; Paul Robert, Le petit Robert: dictionnaire alphabإtique et analogique de la langue Franµise , rإdaction dirigإe par A. Rey et J. Rey-Debove, Paris 1983

منبع :

http://arabijavan.blogsky.com/1389/01/24/post-204/


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۴ ] [ مشاوره مديريت ]
نگاهي به نقش غيرقابل انكار سخنوري در ارتباطات بين فردي
«نمي توانم حرفم را بزنم؛ نمي توانم احساساتم را به زبان بياورم. تا وقتي ساكتم، اوضاع خوب است اما وقتي حرف مي زنم همه چيز خراب مي شود!» به نظر شما گوينده اين جمله ها، زندگي خوبي دارد؟ حتما مي گوييد نه؛ چون صحبت كردن اصلي اساسي براي برقراري ارتباط است و ما انسان ها به ارتباط برقرار كردن با همديگر نيازمنديم...

● پس چه بايد كرد؟

صحبت كردن، هديه اي است به انسان ها. ما تنها موجودات زنده اي در جهان هستيم كه در سطوح بالايي مي توانيم با هم ارتباط برقرار كنيم؛ از طريق همين صحبت هاي معمولي(نه لزوما سخنراني) و ارتباط برقرار كردن از طريق علايم و نوشته ها و...

صحبت كردن، راهي است كه ما از آن طريق، عقايدمان را در معرض نمايش مي گذاريم، از خودمان دفاع و در اجتماع شركت مي كنيم. با صحبت كردن، اخلاق و اصول اخلاقي را گسترش و به ديگران قوانين عادلانه را آموزش مي دهيم. بقيه زندگي ما معمولي است و مانند يك ماشين بي صدا مي ماند كه براي ما كار مي كند و صدايي از آن بلند نمي شود.

ارسطو، تكلم را تفاوتي اساسي بين انسان و بقيه موجودات مي دانست: «طبيعت، هيچ چيز عبثي ندارد و انسان تنها موجودي است كه صاحب گنج ارزشمند صحبت كردن است.» ما عقايدمان را در مذاكره ها و گفت وگوهايمان نشان مي دهيم؛ حتي در مذاكره با دشمنان مان. همه خواسته ها و نيازهاي اجتماعي انسان ها از توانايي صحبت كردن مي آيد. يكي از عواملي كه ارتباط را به هم مي زند، شنيده نشدن است. ما هميشه كساني را كه مي دانند چگونه با ديگران صحبت كنند يا توانايي ذاتي براي وارد شدن به گفت وگوهاي ديگران (حتي جمع هاي ناآشنا) را دارند، تحسين مي كنيم. خيلي ها بر اين باورند كه بعضي ها با يك توانايي ذاتي براي برقراري ارتباط به دنيا مي آيند و موهبتي به نام گفت وگوي سالم را هميشه با خود دارند. اما توانايي صحبت كردن و ابراز عقايد، يك توانايي ذاتي نيست؛ بلكه مهارتي اكتسابي است كه مي تواند ياد گرفته شود، پيشرفت كند و تكميل شود. براي شروع يادگيري اين مهارت مهم مي توانيد با اين تمرين ها شروع كنيد:

۱) آراسته باشيد: لباسي مناسب بپوشيد و ظاهري آراسته داشته باشيد تا بتوانيد با اعتماد به نفس بيشتري عمل كنيد.

۲) مطلع باشيد: اطلاعات تان را به روز كنيد و از اتفاقات روز باخبر و هميشه فهرستي از حرف هاي شنيدني داشته باشيد.اينها ابزارهايي هستند كه شما را آماده براي صحبت نگه مي دارند.

۳) در مركز توجه باشيد: اگر بخواهيد با ديگران ارتباطي قوي برقرار كنيد، بايد اين توانايي را درخود گسترش دهيد تا بتوانيد براي حرف هايتان شنونده هاي پروپاقرص دست وپا كنيد.

۴) احترام ديگران را نگه داريد: به احساسات، نظرات و عقايد ديگران احترام بگذاريد. هر كسي حق دارد عقايد خودش را داشته باشد. ما بايد اين توانايي را داشته باشيم كه عقايد مخالف مان را هم بشنويم. به هر كسي اجازه دهيد كه شنيده شود و صادقانه به ديگران گوش كنيد. اين چيزي است كه به ديگران احساس مهم بودن مي دهد.

۵) ارتباط چشمي برقرار كنيد:
 با اين كار مي توانيم به ديگران نشان دهيم كه دوستشان داريم و مي خواهيم با آنها صحبت كنيم.

۶) شنونده خوبي باشيد:
 خوب گوش كردن خيلي مهم است. صحبت كردن آسان است ولي شانس برقراري ارتباط را از ما مي گيرد. شنونده فعال بودن امر بسيار مهمي است. شما نبايد صحبت هاي ديگران را قطع كنيد و بايد نوبت خود را در گوش كردن رعايت كنيد.

۷) ارتباط ايجاد كنيد: اين البته كار آساني نيست ولي صداقت، كليدي است كه قفل برقراري ارتباط را باز مي كند. هم زمان سازي گفتار با رفتار، تغيير حالت هاي صورت، زبان بدن، ژست و تغيير تن صدا، راه هايي هستند كه از طريق آنها مي توان با ديگران ارتباط برقرار كرد.

۸) مثبت انديش باشيد:
 مطمئن شويد كه كلمات، تن صدا و ژست تان يك چيز واحد را نشان مي دهند. دنبال چيزي براي مشاركت دادن ديگران در بحث بگرديد و اگر چيزي پيدا نكرديد، خودتان را با جمع وفق بدهيد.

۹) سوالي باز مطرح كنيد:
 اين مساله كمك مي كند گفت وگويي راحت تر داشته باشيد.يافتن راهي براي ارتباط برقرار كردن با ديگران و به كار بردن اين استراتژي ها باعث مي شود در صحبت كردن با ديگران موفق باشيد. صحبت كردن، توانايي توضيح دادن و مبادله نظرات و عقايد با اين و آن است. با اين كار مي توانيد ارتباطات و اطلاعات تان را گسترش دهيد و آنها را به ديگران انتقال دهيد.

سميرا آمين
روزنامه سلامت

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۳ ] [ مشاوره مديريت ]

 

رابطه قانون پذيري و سخنوري با نگاهي به روانكاوي لاكان

تازگيها فكر مي كنم هرچه شخص، تعداد گزاره هايي كه در دل و ذهنش به درستي آنها يقين دارد بيشتر باشد، سخنور تواناتري است. روان تر صحبت مي كند. طولاني تر صحبت مي كند. بدون لكنت صحبت مي كند. منسجم و استوار صحبت مي كند. از طرف ديگر هرچه شخص، شكاك تر باشد و گزاره هايي كه در زندگي اش به درستي آنها يقين دارد كمتر باشد، زبانش به سمت لكنت و از هم گسيختگي سير مي كند. پريشان سخن مي گويد. بريده، بريده و كوتاه، كوتاه صحبت مي كند. سكوت را ترجيح مي دهد.

نكته ديگر در مورد اين دو سوي طيف از اشخاص، اين است كه اشخاصِ يقيني، قانون پذيرتر و منظم ترند و در سوي ديگر، افرادِ شكاك، ميل به آنارشي دارند و نظم پذير نيستند. قانوني كه مي گويم مي تواند شرعيات يا قوانين اجتماعي، يا هر دوي اينها باشد.

امروز داشتم به همين قضيه فكر مي كردم كه به نظرم رسيد يكي از ادعاهاي روانكاوانه ژك لاكان برايم مفهوم و روشن شد. لاكان، روانكاو معاصر فرانسوي، زبان پيچيده اي دارد. لااقل آن مط را با يك داستان بيان كنيد


7-ويليام جيمز :گرچه به نظر مي رسد كه هرعمل پس از يك فكر يا احساس به ظهور مي رسد ولي در واقع توام با آن است يعني با هم متولد مي شوند وهر كدام از آنها ديگري را همپا دارد به ميدان مي كشد.


8-اگر كنترل افكار واحساسات خيلي مشكل است ,كنترل اعمال وتنظيم آنها به دست ماست .


9-بهتر است پيش  از سخنراني نفس عميق بكشيد واكسيژن فراواني در درون خود ذخيره نمائيد


10-شما حامل پيامي هستيد كه بايد بگوئيد واينك همه منتظر بيان مطلب هستند پس به جاي شرم وترس نيست.


11-اگر بر اثر عصبانيت زياد ,محتاج به تكان دادن دست وبدن هستيد دستها را به پشت كمر بگيرد وهمانجا نوك انگشتان دست ويا پا را به آرامي تكان دهيد كه شنوگان متوجه نشوند


12-ممارست در برابر جمع باعث كاهش ترس مي شود .


13-مولد ترس ندانستن است؛ نداستن ناشي از تجربه نداشتن، وعدم تجربه، نتيجه مستقيم تمرين نكردن


14-آماده كردن متن قبل از سخنراني .


15-با خواندن كتاب آن را با فكر خود مخلوط نمائيد.


16-شب وروز به آن فكر كنيد.


17-عقايد وافكار خود را منظم كنيد.


18-در هر فرصت از هر گفته ونوشته ديگران ويا انديشه وايده هاي خود آنچه را كه باز مناسب بحث مي يابيد در پاكت بنهيد.


19-بايد بدانيد كه اگر متن سخن شما قبلا (مثلا 2تا 7 روز قبل ) فراهم شده باشد 90%در صد سخنراني شما خود به خود جذب كننده وموثر تر است.


20-تمرين صدا وتنفس با عث گرم شدن وجذاب بودن صدا مي شود


21-خوب شروع كنيم وخوب ختم كنيم


22-اگر جمله مبالغه آميز گفتيم به اثبات مباني آن هم بپردازيم .


23-هر مطلب جاي خود گفته شود  به عنوان مثال سلسله مراتب وترتيب رعايت شود1-2-3-4...


24- پرهيز از متن نا منظم وسخن بد رعايت نكردن ترتيب  2.1.5.4.


25-پرهيز از بيان مطلب بي دليل نباشد.


26-ذكر فوايد معنوي وبه كار بستن كلمات جان پذير (آزادي-محبت-صفا –انسانيت) شنوده را مجذوب مي كند.


قواعدي براي تهيه متن


27-مشكلي رانشان دهيد.


28-را ه علاج را معلوم كنيد.


29-از شنونده براي همفكري در راهي كه يافته ايد مدد بخواهيد.


30-به هنگام سخنراني به نوشته نگاه نكنيد شنونده كسل خواهد شد15%درصد از وقت تلف خواهد شد .


تقويت حافظه


31-پروفسور كارل سي شور (روانشناس )هر كش فقط 10درصد از حافظه طبيعي خود بهره برداري مي كند.


32-رعايت قوانين تقويت حافظه( درك مطلب –تكرار –تسلسل افكار)


33-پنج دقيقه تمركز حواس از يك روز مطالعه سطحي مفيد تر است .هر چيزي كه به حافظه سپرديم پس از هشت ساعت بقدري فراموش مي كني كه در بقيه مدت تا يك ماه از خاطر برود حتما هر مطلب قبل از هشت ساعت بايد مرور شود


34-


35-بورتن مترجم كتاب هزار ويك شب كه 27 زبان را مثل زبان مادري خود مي دانست مي گفت : در هر نوبت تمرين زبان ,بيش از 75دقيقه وقت خود را صرف نكردم شما نيز چنين كنيد .


36-تسلسل افكار اگراسم كسي را مي خواهيد خفظ كنيد آن اسم را با نام يكي از دوستان صميمي خود كه مشابهتي داشته باشد مقابله كنيد بعد به حافظه بسپاريد .


رفع خستگي گلو


37-شاعر رومي اگر مي خواهيد اشك شنونده را جاري سازيد لااقل آثار غم را برچهره خويش ظاهر سازيد .


38-امرسون : هيچ كار بزرگي در دنيا انجام نمي شود مگر در نتيجه توليد ميل وهيجان است .


39-قبل سخنراني ورزش سبك انجام دهيد


40-حسن صوت :لحن خوب اداي نيكو كشش مناسب كلمه قطع ووصل بجا وشايسته ظاهر كلام را جمال مي بخشد ومطلوب مي سازد.


41-ميزان صدا را كنترل كنيد.


42-كلمات مهم را محكم ادا كنيد.


43-سرعت بيان را در موقع حرف زدن كم وزياد كنيد .


44-شخصيت ناطق در سخنراني موثر است .


45-استراحت لازم قبل از سخنراني .


46-نزديك و موقع سخنراني معده را  با غذاي سبك واندك  تقويت كنيد.


47-پوشيدن لباس مناسب


48-تمرين قوت صدا (تمرين تلفظ  ر ر بطور مسلسل وار)


49-ايستاده سخن گفتن .


50-تن صدا يك نواخت نباشد


51-نگاه سخنران به جذابيت مي افزايد


52-تمرين شل كردن فك پايين وتنفس كوتاه  فبل از سخنراني انجام دهيد


53-بدن راشل كنيد هوا را بدون فشار بر گلو به داخل سينه آنقدر بكشانيد كه ريه ها وديافراگم فشار آورد


54-شنيدن مطلب تازه وبي سابقه ذهني كاملا جلب توجه مي كند


55-مطلب را با اميد وخوشبيني اداكنيد.


56-از عالمانه وكتابي ودرسي سخن گفتن بپرهيزيد.


57-ازاستعمال كلمات وجملات عاميانه بپرهيزيد.


59-بلند خواندن مطالب در قدرت سخن راني موثر است .


60-كنايه عبارات شعر وتشبيهات جالب را يادداشت ودر اولين زمينه مناسب بكار ببريم .


61-واضح حرف بزنيد. دو موقع به گوينده مي گويند تكرار كن 1-زماني كه كلامش واضح نيست 2- آن وقت كه كلامش بس شيرين ودلچسب ونيكو وقابل فهم است


62-از صنعت زشت وزيبا استفاده كنيد مثال : آنجا كاخي است سر به فلك كشيده ,زمزمه آبشار مصنوعي داخل باغ شوري در دل مي افكند يا حضرت امير (ع) كه بگاه نبرد چندان خشن بود كه قلبها را مي لرزاند چون به اطفال يتيم مي رسيد زانوانش به هم مي خورد واز حركت باز مي ماند.


63- براي موفقيت در سخنراني حكايات وامثال بسياري را به خاطر بسپاريد.


64-دادزدن لازم نيست درست ادا كردن وصراحت داشتن در زير وزبر حروف وشمرده ومقطع واصولي تلفظ نمودن كلمات شرط اساسي در رساندن صدا به نقاط دور تر سالن سخنراني است .


65- انسان هر مطلبي را كه بشنود صحيح مي پندارد مگر آنكه عكس آن رابشنود .


66- اگر مي خواهيد چيزي را به ديگرا بقبولانيد آن را به چيزي تشبيه كنيد.


67-از ذكر اعداد حتي به كار بردن اصطلاحات علمي در سخنراني خودداري كنيد.


68-مقايسه كردن مثال به جاي گفتن كشور سي ونه ميليون بگوئيد جمعيت فلان كشور  يك برابر ونيم جمعيت ايران


69-با ديدن شكل نگاه شنونده متوجه مي شويم كه آيا مطلب را فهميده يا نه ؟ دقت چشم 25 مرتبه بيش از دقت گوش است


70- آغاز سخن نقل حكايت ويا كلامي براي خوشمزگي را بر زبان جاري نكنيد.


71-به وقت حرف زدن سينه خود را بلند نگاه داريد كه همين گونه سخن راندن با اين وضع قشنگ بدني جلب توجه مي كند.


72-در ابتداي سخن هرگز شكسته نفسي نكنيد  


 


منبع:  جزوه دكتر رجبعلي مظلومي


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۹:۱۲ ] [ مشاوره مديريت ]

مباني بلاغت و فارسي (2)

نويسنده: سيد محمد علوي مقدم

 

ارسطو در كتاب «الخطابه» از حقيقت، مجاز، استعاره، تشبيه، غلو، مقابله سخن گفته و چنان چه در اين بخش از كتاب به خوبي دقت كنيم درمي يابيم كه بخش سوم كتاب ارسطو، همان چيزي است كه در عربي به بلاغت ناميده شد و مطالب بحث شده در اين بخش، مطالبي است كه ويژه ي زبان خاص و ملت مخصوصي نيست و انطباق آن باادب يوناني و غيريوناني، امكان دارد. 
روي همين اصول است كه مي گوييم ترجمه ي كتب ارسطو، در تدوين بلاغت عربي، تأثيري به سزا گذاشته و برخي از كتب بلاغي عربي (= بلاغي اسلامي) هم چون «نقدالشعر» قدامه بن جعفر و دو كتاب «دلائل الاعجاز» و «اسرار البلاغه» عبدالقاهر جرجاني و نيز كتاب «منهاج البُلَغاء و سِراجُ الادَباء» حازن قرطاجني تحت تأثير كتب ارسطو، نوشته شده است.
اينك درباره ي تدوين بلاغت در زبان فارسي به اختصار بحث مي كنيم:
شاعران فارسي زبان، از آغاز شعر سرايي به زبان فارسي در به كار بردن صنايع بديعي، كوشش خاصي داشتند گو اين كه در شعر شاعران دوره ي نخستين يعني دوره ي طاهريان، صفاريان تا اندازه اي، شعر از صنايع بديعي خالي بود ولي به تدريج در اشعار رودكي و معاصران او صنايع بديعي فراوان ديده مي شود، مثلاً در باب شعر، رودكي در مدح امير ساماني كه گفته است:

آفرين و مدح سود آيد همي 
گر به گنج اندر زيان آيد همي

نظامي عروضي در چهار مقاله، ص 54 درباره ي اين شعر، اظهار نظر كرده و گفته است. 
«اندر اين بيت از محاسن، هفت صنعت است»
نظامي عروضي در كتاب خود از صنعت مطابق، متضاد، مردف و مساوار ترتيب فصول «محاسن الكلام» خواجه امام نصربن الحسن (رضي الله عنه) نهاده و از تفسير وي به مثال گرفتم.
همان طور كه گفتم رادوياني، در تعريفات كتاب خود، از كتاب «محاسن الكلام» مرغيناني استفاده كرد، و ادعا نكرده كه در اين كار مبتكر است، در صورتي كه رشيد وطواط نويسنده ي كتاب «حدائق السحر في دقائق الشعر» با اين كه در بيشتر تعريفات از كتاب «ترجمان البلاغه» استفاه كرده و مثال هايي از آن كتاب را در تأليف خود آورده، مع ذلك ادعا كرده است كه «... شواهد آن كتاب را بس ناخوش ديدم...»(6)
در كتاب «حدائق السحر» رشيد وطواط با آن كه برخي از مطالب، از كتاب «ترجمان البلاغه» رادوياني اقتباش شده ولي در اين باره سخني به ميان نيامده است، در صورتي كه رادوياني با آن كه براي نخستين بار، به زبان فارسي، در باب فنون بلاغي كتاب نوشته و مثال ها را با كوشش خود گرد آورده مع ذلك از كتاب «محاسن الكلام» مرغيناني كه از او پيروي كرده، اسم مي برد.
روي هم رفته، از مقدمه ي كتاب «ترجمان البلاغه» چنين استنباط مي شود كه رادوياني كلمه ي صناعت را با بلاغت مترادف دانسته و فنون صنعت بديع را از اجناس بلاغت شمرده است.(7) 
رادوياني، در ترجمان البلاغه، مباحث تشبيه و استعاره و ديگر مباحث نظير آن را كه بعدها در موضوع علم بيان شده و صنعت التفات و ديگر مباحث نظير آن كه از موضوعات علم معاني است، در ميان صنايع بديع آورده و هم چنين صنعت تجنيس و قلب و مطابقه و ديگر صنايع را كه جزو صنايع بديعي است، به صراحت از مباحث بلاغت شمرده به طوري كه در مجموع مي توان گفت كه در نظر او صنايع بديعي با ديگر مباحث بلاغي چندان تفاوتي نداشته است. 
 

كتاب حدائق السحر في دقائق الشعر
 

نويسنده ي كتاب، رشيدالدين محمد عمربن كاتب بلخي، معروف به: وطواط متوفي به سال 537 هجري است. (8) وطواط كتاب را در روزگار ارسلان (551-568 هـ) تأليف كرد. البته اتسز پدر ايل ارسلان او را وادار به نوشتن كتاب كرده بود ولي رشيد وطواط در روزگار اتسز فرصتي براي نوشتن كتاب نيافت و در روزگار پسر اتسز- ايل ارسلان بن اتسز- كتاب تمام شد و از اتسز به دعاي «نَوَّراللهُ مَضجَعَهُ» ياد كرد.
كتاب مزبور، علاوه بر اين كه از امهات كتب بلاغت فارسي شمرده مي شود و جزو كتب نخستين است، در فنون بديعي و صنايع شعري نوشته شده، از اين جهت نيز كتاب مهم است كه متضمن فوائد ادبي و اطلاعات تاريخي فراواني است و در بردارنده ي اشعار شاعراني است كه در ديگر كتب ذكري از آنان به ميان نيامده است. علاوه بر اين ها رشيد وطواط در برخي از موارد به نقادي پرداخته و درباره ي شعر شاعران، اظهار عقيده كرده است.
شادوران عباس اقبال، در مقدمه اي كه بر كتاب «حدائق السحر» نوشته در صفحه ي «سا» گفته است كه «... قريب به يقين است كه تقليد، از كتاب عربي يا فارسي نيست ولي به يقين مي توان گفت كه چنين نيست، زيرا علاوه بر اين كه وطواط از كتاب «ترجمان البلاغه» رادوياني بهره جسته، از كتاب هاي بلاغت عربي هم چون «البديع» ابن حقر و شيوه ي او استفاده كرده و به كتاب «الصناعتين» ابوهلال عسكري متوفي به سال 395 هجري توجه داشته و بسياري از مثال هاي كتاب «البديع» و كتاب «الصناعتين» در كتاب «حدائق السحر» هم يافت مي شود.(9) 
در عين حال از تأثير كتاب «حدائق السحر» در كتب بلاغي پس از وطواط هم نمي توان صرف نظر كرد زيرا مثلاً امام فخررازي، متوفي به سال 606 هجري، بسياري از مثال هاي عربي كتاب «حدائق السحر» را در كتاب «نهايه الايجاز في داريه الاعجاز» خود آورده و به قول دكتر شوقي ضيف «... وَ نَري الفخر الرازي ينقل عنه الامثلة العربيه مَعَ الاَلوانِ البديعيه...»(10)
فخر رازي در باب «تضمين المزدوج» و «ترصيع» و «مراعاة النظير» و «الجمع و التفريق و التقسيم» و ديگر مسائل بلاغي، مطالبي از كتاب «حدائق السحر» نقل كرده است. ويژگي كتاب «حدائق السحر» اين است كه در برخي از تعاريف كتاب مزبور، جنبه هاي نقدي مشاهده مي شود و كتاب «ترجمان البلاغه» رادوياني از چنين خصوصيتي برخوردار نيست مثلاً وطواط در باب «التشبيهات» گفته است:
تشبيه اشيا به چيزهاي خيالي كه وجود خارجي ندارند و در خيال و وهم موجود است مثل اين كه انگشت (زغال مشتعل) را به درياي مشكين كه امواجش زرين باشد، تشبيه كنيد، هم چون تشبيهات ازرقي، پسنديده و نيكو نمي باشد.
اين مسأله نشان مي دهد كه وطواط تنها به شرح و تعريف فنون بلاغي نپرداخته، بلكه گه گاه به تقد و تحليل هم توجه كرده است.(11)
يا مثلاً در صنعت «ابداع» وطواط اظهار عقيده كرده و گفته است:
«من مي گويم كه اين، از جمله ي صنعت نيست» زيرا كلام عقلا و فضلا، خواه منثور و خواه منظوم، بايد بر اين گونه باشد و اگر چنين نباشد كه جزء كلام عوام به شمار آيد (رك: حدائق السحر ص 83).
وطواط، از كتب بلاغت عربي، كه از اعجاز قرآن بحث كرده، آگاه بود، زيرا در بحث از تشبيه مطلق گفته است: (رك: حدائق السحر 43)
علي بن عيسي صاحب كتاب «اشتقاق» در اعجاز قرآن كتابي نوشته كه در آن، همه ي تشبيهات موجود در قرآن را مورد بحث قرار داده است (12) و نيز در بحث از سجع به تقليد آنان كه در باب اعجاز قرآن كتاب نوشته اند(13)، وطواط هم گفته است:
«آخر آيات را اسجاع نشايد گفت، فواصل بايد گفت...» رك حدائق السحر، ص 14، عجيب است كه رشيدالدين وطواط، در مقدمه ي كتابش «ابيات شواهد كتاب ترجمان البلاغه را بس ناخوش مي يابد» و آنها را از «انواع زَلَل و اصنافِ خِلل خالي نمي بيند»
ولي با وجود اين، در حدود چهل بيت از اشعار «ترجمان البلاغه» را وطواط نيز به عنوان شاهد مثال در كتاب مي آورد.
رك: ترجمان البلاغه، ص 8 و حدائق السحر، ص 4 و نيز رجوع شود به صفحات 82 و 53 ترجمان البلاغه و صفحات 38 و 48 حدائق السحر.
اشعاري كه در هر دو كتاب به عنوان شاهد مثال آمده است، فراوان مي باشد(14). البته در نقل برخي از اشعار در دو كتاب، اندك اختلافي هم مشاهده مي شود.
رك حدائق السحر، ص 70 و ترجمان البلاغه، ص 99.
وطواط در نام گذاري برخي از فنون بديعي با رادوياني، اختلاف نظر دارد (15) و اين خود يك امر طبيعي است؛ زيرا در روزگار رادوياني- كه مقدم بر وطواط بوده است برخي از مصطلحات بلاغت وجود نداشته و در روزگاران بعد و مثلاً در قرن ششم هجري، برخي از مصطلحات بلاغي، پيدا شده است.
كتاب «حدائق السحر» رشيدالدين وطواط با آن كه فارسي است ولي چون فنون بلاغي ميان دو زبان مشترك است، او براي هر صنعت از هر دو زبان شواهد و امثله آورده است، بدين معني كه نخست از قرآن مجيد و سپس از حديث نبي اكرم و از آن پس از آثار خلفاي راشدين و صحابه و آن گاه از سخنوران و بلغاء عرب و از پي آن ها از نثر فارسي مثال مي آورد و پس از پايان مثال هاي نثر، به ذكر مثال هاي نظم عربي و فارسي مي پردازد.
متأسفانه در اين كتاب نظم منظقي وجود ندارد يعني مولف از صنايع مربوط به شعر هم چون «ردّ الصدرِ العَجُز» و يا صنايع مشترك ميان نظم و نثر و يا صنعت مربوط به نثر را جداگانه بحث نكرده ولي تمام صنايع را تعريف كرده و در آغاز نام صنعت را به عربي و سپس ترجمه ي فارسي آن را گفته و سپس مثال آورده است.
تعريفات در كتاب «حدائق السحر» همه منطقي است يعني جامع و مانع است و همه با عبارات فصيح و بليغ بيان شده و نظم كلام استوار است و عبارات در نهايت ايجاز است، هر چند كه در نام گذاري كتاب تسامح شده و با آن كه در مقدمه كتاب، تصريح شده كه اين كتاب در محاسن نظم و نثر است ولي باز هم در ذيل همان مقدمه، نام كتاب را «حدائق السحر في دقائق الشعر» ناميده و شايد هم بتوان گفت اولاً در تسميه و نام گذاري جامعيت و مانعيت ضرورت ندارد و ثانياً در نزد قدما در فنون سخن به شعر بيشتر اهميت مي دادند تا به نثر، و سخن سنجي شعر بيشتر مورد بحث قرار مي گرفت.
3- المعجم في معايير اشعار العجم
در اوال قرن هفتم هجري، سومين كتاب با ارزش در علوم بلاغي به اسم «المعجم في معايير اشعار العجم» توسط شمس قيس رازي نوشته شد.
شمس قيس، كتاب مزبور را به تقليد از كتاب «حدائق السحر» رشيد وطواط نوشت، زيرا شمس قيس در طرح كتاب خويش از رشيد وطواط تقليد كرده و هم چون او قواعد بلاغي را به دو زبان فارسي و عربي نوشته و از عربي و فارسي مثال آورده و نكات و امثال و مطالب در هر دو كتاب، تقريباً يكي است و بعيد به نظر مي رسد كه از باب توارد خاطر باشد.(16)

 

 

پي نوشت ها :
 

*استاد زبان و ادبيات فارسي دانشگاه فردوسي مشهد
1- مثلا رادوياني در ص 29 ترجمان البلاغه، براي صنعت مطابقه و در ص 8 از شعر دقيقي براي صنعت ترصيع از شعر رودكي و در ص 22 براي صنعت مقتضب از شعر رودكي و در ص 34 در صنعت تضاد از شعر رودكي و در ص 52 براي تشبيه شرطي، از شعر رودكي و در ص 76 در صنعت مراعاه النظير، از شعر رودكي و در ص78 در صنعت تجاهل العارف، از شعر رودكي و در ص94 و 52 در صنعت استدراك، از شعر رودكي، مثال آورده است. 
2- برخي از فارسي زبابانان براي بعضي از صنايع بديعي در مقابل مصطلحات عربي، اصطلاحاتي وضع كرده اند، مثلا در ب