stDate~>">چرا فروشنده نمي‌تواند مشتري راغب را جذب نمايد ؟
لوله فروش Sales Funnel
عضویت
نام کاربری :
پسورد :
تکرار پسورد:
ایمیل :
نام اصلی :
آمار
امروز : 4027
دیروز : 1950
افراد آنلاین : 12
همه : 5160416

ابن صفار، ابوالواليد

اِبْن‌ِ صَفّار، ابوالوليد يونس‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ محمد بن‌ مُغيث‌ قرطبى‌ اندلسى‌ (2 ذيقعدة 338- 28 رجب‌ 429ق‌/23 آوريل‌ 950-6 مة 1038م‌)، محدث‌، فقيه‌، اديب‌ و قاضى‌ مالكى‌. با آنكه‌ وي‌ به‌ مقامات‌ علمى‌ و اجتماعى‌ و سياسى‌ مهمى‌ دست‌ يافت‌، از جزئيات‌ زندگى‌ او اطلاع‌ چندانى‌ در دست‌ نيست‌. احتمالاً از بنى‌ صفار - قبيله‌اي‌ در قرطبه‌ - (زبيدي‌، 3/339) برخاسته‌ است‌. پدر او ابومحمد عبدالله‌ نيز از عالمان‌ و مشاهير زمان‌ خود بود. هنگامى‌ كه‌ خليفه‌ المستنصر بالله‌ اموي‌ عازم‌ نبرد با مسيحيان‌ بود، از ابومحمد خواست‌ تا پسر را به‌ ميدان‌ جنگ‌ فرستد. ابومحمد بهانه‌ آورد و خليفه‌ گفت‌ هرگاه‌ يونس‌ كتابى‌ در اشعار خلفاي‌ بنى‌ اميه‌ در شرق‌ و اندلس‌، نظير كتاب‌ صولى‌ در اشعار خلفاي‌ بنى‌ عباس‌ بنويسد، از شركت‌ در جنگ‌ معاف‌ خواهد بود (ابن‌ خاقان‌، 59؛ قس‌: نيكل‌، .(45 ابن‌ صفار در اواخر دورة فرمانروايى‌ امويان‌ اندلس‌ مى‌زيست‌. او فقه‌ و حديث‌ و ادب‌ را از مشايخى‌ چون‌ محمد بن‌ يَبقى‌ بن‌ زَرب‌، عبدالرحمان‌ بن‌ احمد بن‌ بقى‌، ابن‌ عبدون‌ و ابن‌ قوطيه‌ فرارگرفت‌ (نك: حميدي‌، 5/362؛ قاضى‌ عياض‌، 4/739؛ ابن‌ بشكوال‌، 2/646)، نيز ابن‌ رشيق‌ از مصر، و دارقُطنى‌ از عراق‌ به‌ او اجازة روايت‌ دادند (همانجا؛ ذهبى‌، 17/570). 
ابن‌ حزم‌ ظاهري‌، ابومحمد مكى‌ بن‌ ابى‌ طالب‌ مقري‌، ابوعمرودانى‌، ابوعمر بن‌ عبدالبر، قاضى‌ ابوالوليد باجى‌ و ابوعمربن‌ حذّاء و جز آنان‌ از ابن‌ صفار روايت‌ كرده‌اند (ابن‌ بشكوال‌، 2/647؛ ذهبى‌، همانجا). وي‌ نخستين‌ بار در بطليوس‌ به‌ قضا گمارده‌ شد. پس‌ از آن‌ از منصب‌ قضا بركنار شد و به‌ عنوان‌ خطيب‌ و امام‌ در مسجد الزهراء تعيين‌ گرديد و به‌ عضويت‌ خطة الشوري‌ نيز درآمد. پس‌ از آن‌ در روزگار عامريان‌ به‌ جاي‌ ابن‌ ذكوان‌ به‌ سرپرستى‌ خطة الرد و نيز خطابت‌ جامع‌ الزاهرة گمارده‌ شد. آنگاه‌ مجدداً منصب‌ قضا را برعهده‌ گرفت‌ و به‌ امامت‌ مسجد جامع‌ قرطبه‌ و نيز مقام‌ وزارت‌ گمارده‌ شد. پس‌ از مدتى‌ از تمام‌ مناصب‌ دست‌ كشيد و خانه‌ نشين‌ شد، اما در 419ق‌/1208م‌ المعتمد بالله‌ هشام‌ بن‌ محمد مروانى‌ او را مجدداً به‌ قضاي‌ قرطبه‌ و امامت‌ جمعه‌ منصوب‌ كرد و او تا هنگام‌ مرگ‌ در اين‌ مقام‌ ماند (ابن‌ بشكوال‌، 2/646). 
ابن‌ صفار را عالمى‌ زاهد و پارسا دانسته‌اند كه‌ گرايشى‌ به‌ تصوف‌ داشت‌ (حميدي‌، 5/362)، هر چند برخى‌ در حقيقت‌ پارسايى‌ او ترديد كرده‌اند (ابن‌ سعيد، 1/159). اشعار صوفيانه‌اي‌ نيز از او بازمانده‌ كه‌ ابياتى‌ از آن‌ را حميدي‌ (همانجا) آورده‌ است‌. همچنين‌ ابن‌ بشكوال‌ (2/647) او را «كثير الرواية» و چيره‌دست‌ در فن‌ خطابه‌ دانسته‌ است‌. 
در منابع‌ آثار متعددي‌ به‌ وي‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ از آن‌ ميان‌ مى‌توان‌ به‌ الموعب‌ فى‌ تقسير الموطأ اشاره‌ كرد (نك: قاضى‌ عياض‌، 4/741؛ ابن‌ بشكوال‌، همانجا؛ ابن‌ خير، 287). 
مآخذ: ابن‌ بشكوال‌، خلف‌،؛ الصلة، به‌ كوشش‌ عزت‌ عطار حسينى‌، 1374ق‌/ 1955م‌؛ ابن‌ خاقان‌، فتح‌، مطمح‌ الانفس‌، قسطنطنيه‌، 1302ق‌؛ ابن‌ خير اشبيلى‌، محمد، الفهرسة، به‌ كوشش‌ فرانسيسكو كودرا، بغداد، 1382ق‌/ 1963م‌؛ ابن‌ سعيد، اندلسى‌، على‌، المغرب‌، به‌ كوشش‌ شوقى‌ ضيف‌، قاهره‌، 1953م‌؛ حميدي‌، محمد، جذوة المقتبس‌، به‌ كوشش‌ محمد بن‌ تاويت‌ طنبحى‌، قاهره‌، 1952م‌؛ ذهبى‌، محمد، سيراعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنؤوط و محمد نعيم‌ عرقسوسى‌، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ زيبدي‌، تاج‌ العروس‌؛ قاضى‌ عياض‌، ترتيب‌ المدارك‌، به‌ كوشش‌ احمد بكير محمود، بيروت‌، 1387ق‌/1967م‌؛ نيز: 
Nykl, A. R., Hispano - Arabic Poetry, Baltimore, 1946. 
حسن‌ يوسفى‌ اشكوري‌ 

منبع :

http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=1411


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۵۲ ] [ مشاوره مديريت ]
ابن سمعون، ابوالحسين

اِبْن‌ِ سَمْعون‌، ابوالحسين‌ محمد بن‌ احمد بن‌ اسماعيل‌ (300- 14 ذيقعدة 387/913- 18 نوامبر 997)، واعظ و خطيب‌ حنبلى‌ بغدادي‌ (در برخى‌ منابع‌ «ابن‌ شمعون‌» ضبط شده‌ است‌، نك: يافعى‌، 2/432). سمعون‌ لقب‌ نياي‌ او اسماعيل‌ بوده‌ است‌ (ذهبى‌، 16/505). ابن‌ سمعون‌ در بغداد زاده‌ شد و همانجا به‌ تحصيل‌ علم‌ پرداخت‌ و به‌ درك‌ بعضى‌ از مشايخ‌ صوفيه‌ چون‌ ابوبكر شبلى‌ نايل‌ آمد. مختصر فقهى‌ ابوالقاسم‌ خِرَقى‌ را نزد مؤلف‌ آن‌ خواند و از كسانى‌ چون‌ عبدالله‌ بن‌ ابى‌ داوود سجستانى‌ حديث‌ فراگرفت‌ (در مورد مشايخ‌ وي‌ نك: خطيب‌، 1/274؛ ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/155، 156؛ سمعانى‌، 7/234، 235؛ ذهبى‌، همانجا). ابن‌ سمعون‌ در پاسخ‌ كسى‌ كه‌ از وي‌ درخواست‌ اجازه‌ كرده‌ بود، از سفرهاي‌ طولانى‌ خود براي‌ استماع‌ حديث‌ ياد كرده‌ (ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/161)، ولى‌ تنها از يك‌ سفر او به‌ مكه‌ و مدينه‌ گزارش‌ رسيده‌ است‌ (ابن‌ عساكر، 202-203). 
در روايت‌ ديگري‌ گفته‌ شده‌ كه‌ ابن‌ سمعون‌ در آغاز با پيشة ورّاقى‌ روزگار مى‌گذراند، ولى‌ پس‌ از مراجعت‌ از سفر حج‌ با يكى‌ از كنيزان‌ خليفه‌ الطائع‌ عباسى‌ ازدواج‌ كرد و چهرة زندگيش‌ دگرگون‌ شد (همانجا). گرچه‌ ابن‌ سمعون‌ اهل‌ حديث‌ نيز بوده‌، و جمعى‌ از او روايت‌ كرده‌اند (براي‌ اطلاع‌ از نام‌ راويان‌ نك: خطيب‌، همانجا؛ ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/156؛ ذهبى‌، 16/505 -506)، اما او بيشتر در وعظ و خطابه‌ آوازه‌ داشته‌ است‌. در مجلس‌ وعظ او بزرگانى‌ چون‌ ابوحامد اسفرائينى‌، ابواسحاق‌ بن‌ شاقلا و ابوحفص‌ برمكى‌ شركت‌ مى‌كردند (ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/161). ابن‌ سمعون‌ مورد احترام‌ شديد قاضى‌ ابوبكر باقلانى‌ بود (ابن‌ عساكر، 201). از برخى‌ روايات‌ چنين‌ برمى‌آيد كه‌ او چندان‌ تابع‌ ملاحظات‌ سياسى‌ نبوده‌ است‌. به‌ عنوان‌ نمونه‌ وقتى‌ عضدالدولة ديلمى‌ براي‌ پايان‌ دادن‌ به‌ درگيريهاي‌ فرقه‌اي‌ در بغداد، واعظان‌ و داستان‌ سرايان‌ را از رفتن‌ به‌ منبر منع‌ كرد، ابن‌ سمعون‌ بدون‌ توجه‌ به‌ اين‌ فرمان‌ بر حسب‌ معمول‌ روز جمعه‌ بر منبر رفت‌ و به‌ وعظ پرداخت‌ (ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/158-159). ابن‌ سمعون‌ زندگى‌ مرفهى‌ داشت‌، چنانكه‌ از اين‌ جهت‌ مورد اعتراض‌ واقع‌ شد كه‌ چگونه‌ مردم‌ را به‌ زهد و ترك‌ دنيا مى‌خواند، و خود بهترين‌ جامه‌ها را مى‌پوشد و خوش‌ترين‌ طعامها را مى‌خورد؟ 
ابن‌ سمعون‌ پاسخش‌ اين‌ بود: هر آنچه‌ ترا شايستة تقرب‌ به‌ خدا كند، به‌ جاي‌ آر. اگر پوشيدن‌ جامة نرم‌ و خوردن‌ طعام‌ خوب‌ حال‌ ترا با خدا خوش‌ كند، اين‌ كار زيانى‌ نمى‌رساند (نك: خطيب‌، 1/275). برخى‌ از سخنان‌ حكيمانه‌ و پندآموز وي‌ گردآوري‌ شده‌ (ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/159- 160؛ ابن‌ جوزي‌، صفةالصفوة، 2/266- 268؛ نيز نك: حريري‌، 144 بب) و حتى‌ كراماتى‌ به‌ او نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ (خطيب‌، 1/275-277؛ ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/157-159؛ ابن‌ جوزي‌، المنتظم‌، 7/198-200؛ نبهانى‌، 1/106). 
ابن‌ سمعون‌ در بغداد درگذشت‌ و در خانه‌اش‌ بر وي‌ نماز گزاردند و همانجا به‌ خاكش‌ سپردند. مردم‌ از اينكه‌ بر وي‌ مخفيانه‌ نماز گزارده‌ شد، به‌ خشم‌ آمدند و جسد او را از قبر بيرون‌ آورده‌، در مسجد جامع‌ شهر دوباره‌ بر وي‌ نماز گزاردند. در 426ق‌ بار ديگر جسدش‌ را به‌ باب‌الحرب‌ نزد مدفن‌ احمد بن‌ حنبل‌ انتقال‌ دادند (خطيب‌، 1/277؛ ابن‌ ابى‌ يعلى‌، 2/162). 
يك‌ نسخه‌ با عنوان‌ الامالى‌، و نسخه‌اي‌ ديگر با عنوان‌ جزء فيه‌ مسألة من‌ كلام‌... منسوب‌ به‌ ابن‌ سمعون‌ در كتابخانة ظاهرية دمشق‌ وجود دارد I/668) .(GAS, شريشى‌ (2/169) كتابى‌ با عنوان‌ مجالس‌ به‌ وي‌ نسبت‌ داده‌ است‌. بروكلمان‌ اثري‌ با نام‌ مختصر حكم‌ ابن‌ سمعون‌ تأليف‌ ابوالحسين‌ يا ابوالحسن‌ قزوينى‌ را معرفى‌ كرده‌ است‌ S,) GAL, .(I/360 
مآخذ: ابن‌ ابى‌ يعلى‌، محمد، طبقات‌ الحنابلة، به‌ كوشش‌ محمد حامد فقى‌، قاهره‌، 1371ق‌/1952م‌؛ ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، صفةالصفوة، حيدرآباد دكن‌، 1389ق‌/ 1969م‌؛ همو، المنتظم‌، حيدرآباد دكن‌، 1358ق‌؛ ابن‌ عساكر، على‌، تبيين‌ كذب‌ المفتري‌، بيروت‌، 1404ق‌/1984م‌؛ حريري‌، قاسم‌، مقامات‌، مصر، 1288ق‌؛ خطيب‌ بغدادي‌، احمد، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، 1349ق‌؛ ذهبى‌، محمد، سير اعلام‌ النبلاء، به‌كوشش‌ اكرم‌ البوشى‌ و شعيب‌ ارنؤوط، بيروت‌، 1404ق‌/1984م‌؛ سمعانى‌، عبدالكريم‌، الانساب‌، حيدرآباد دكن‌، 1396ق‌/1976م‌؛ شريشى‌، احمد، شرح‌ مقامات‌ الحريري‌، به‌ كوشش‌ محمد عبدالمنعم‌ خفاجى‌، قاهره‌، 1399ق‌/1979م‌؛ نبهانى‌، يوسف‌، جامع‌ كرامات‌ الاولياء، قاهره‌، 1329ق‌؛ يافعى‌، عبدالله‌، مرآة الجنان‌، حيدرآباد دكن‌، 1337-1339ق‌؛ نيز: 
, S; GAS. 
احمد بادكوبة هزاوه‌ 

منبع :

http://cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=1335


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۵۱ ] [ مشاوره مديريت ]

ابن مكي

اِبْن‌ِ مَكّى‌، ابوحفص‌ عمربن‌ خلف‌ بن‌ مكى‌ صِقِلّى‌ (د 501ق‌/ 1108م‌)، لغوي‌، نحوي‌، فقيه‌، خطيب‌ و شاعر. در بعضى‌ منابع‌ نسبتهاي‌ حميري‌، مازري‌ و قرطبى‌ نيز به‌ دنبال‌ نام‌ وي‌ آمده‌ است‌ (ابن‌ دحيه‌، 89؛ 2 EI). وي‌ نيمى‌ از عمر خود را در صقليه‌ (سيسيل‌) گذرانيد و در سالهاي‌ آخر اقامتش‌ در آنجا به‌ قضا اشتغال‌ داشت‌. به‌ هنگام‌ سقوط صقليه‌ به‌ دست‌ نورمانها، همزمان‌ با ابن‌ جراس‌ (حواس‌) آخرين‌ امير مسلمان‌ صقليه‌، آنجا را به‌ قصد تونس‌ ترك‌ كرد (ابن‌ خلدون‌، 4(7)/ 450؛ مدنى‌، 214؛ 2 EI). ابن‌ مكى‌ در تونس‌ علاوه‌ بر سمت‌ قضا منصب‌ خطابت‌ را نيز برعهده‌ گرفت‌ (عمادالدين‌، 1/106؛ قفطى‌، 2/329). قبول‌ اين‌ سمنت‌ از طرف‌ وي‌ احتمالاً در حدود 460ق‌ بوده‌ است‌ (نك: ابن‌ خلدون‌، همانجا؛ قس‌: مطر، 8). 
از اشارات‌ خود او برمى‌آيد كه‌ از محضر استادانى‌ چون‌ ابن‌ البرّ تميمى‌ لغوي‌ مشهور، ابن‌ رشيق‌ قيروانى‌ صاحب‌ العمدة و عبدالحق‌ بن‌ محمد بن‌ هارون‌ سهمى‌ فقيه‌ مشهور صقليه‌ بهره‌ برده‌ است‌ (ص‌ 47، 66، 204؛ نيز نك: مطر، 8 -10). صفدي‌ (ص‌ 41) به‌ اختصار از او با عناوين‌ محدث‌، فقيه‌، لغوي‌ و نحوي‌ ياد كرده‌ است‌. 
ابن‌ مكى‌ خطيب‌ توانايى‌ بوده‌ است‌. گويند در تمام‌ مدتى‌ كه‌ در تونس‌ خطيب‌ جمعه‌ بوده‌، هر هفته‌ يك‌ خطبة تازه‌، از خود انشاء مى‌كرده‌ است‌ (قفطى‌، همانجا؛ فيروزآبادي‌، 172). مهارت‌ وي‌ در فن‌ خطابه‌ مورد ستايش‌ بسيار قرار گرفته‌ و خطبه‌هاي‌ او را هم‌ طراز خطبه‌هاي‌ ابن‌ نباته‌ و حتى‌ برتر از آنها دانسته‌اند (عمادالدين‌، قفطى‌، همانجاها). وي‌ شعر نيز مى‌سرود. در كتاب‌ الدرة الخطيرة ابن‌ قطاع‌، دانشمند همروزگارش‌ كه‌ جنگى‌ از اشعار سرايندگان‌ بنام‌ صقلية آن‌ روزگار است‌، قطعاتى‌ از اشعار او نقل‌ شده‌ است‌ ( 2 EI). عمادالدين‌ كاتب‌ نيز 28 بيت‌ از اشعار او را كه‌ بيشتر در مضامين‌ پند اخلاقى‌ است‌ و شيوة موعظه‌ دارد، نقل‌ كرده‌ است‌ (1/107-109). 
آثار: تنها اثري‌ كه‌ از وي‌ بر جاي‌ مانده‌، كتاب‌ تثقيف‌ اللسان‌ و تلقيح‌ الجنان‌ در لغت‌ است‌ كه‌ آن‌ را پيش‌ از مهاجرت‌ به‌ تونس‌ تأليف‌ كرده‌ و مشتمل‌ بر 50 باب‌ است‌ و در آن‌ به‌ موضوعاتى‌ چون‌ تصحيف‌، تبديل‌ و غيره‌ پرداخته‌ است‌. مؤلف‌ در مقدمة كتاب‌ (ص‌ 41-42) انگيزة نگارش‌ آن‌ را شيوع‌ فساد در زبان‌ عربى‌ و رواج‌ يافتن‌ غلطهاي‌ فراوان‌ در ميان‌ خاص‌ و عام‌ عنوان‌ كرده‌ كه‌ احتمالاً تأثيرات‌ لهجة مغربى‌ را در زبان‌ محاورة ساكنان‌ صقليه‌ منظور نظر داشته‌ است‌ ( 2 EI). وي‌ در پايان‌ مقدمه‌ (ص‌ 47) متذكر شده‌ است‌ كه‌ پس‌ از اتمام‌ كتاب‌ آن‌ را بر استادش‌ ابن‌ البر تميمى‌ عرضه‌ داشته‌ و آنچه‌ را كه‌ مورد پسند استاد بوده‌، باقى‌ گذاشته‌ و بقيه‌ را فرونهاده‌ است‌. ابن‌ مكى‌ 3 بخش‌ از كتاب‌ را به‌ غلطهاي‌ قرّاء، محدثان‌ و فقيهان‌ (ص‌ 242-267) و بخش‌ ديگري‌ را به‌ شرح‌ و قواعد نگارش‌ با عنوان‌ «باب‌ من‌ الهجاء» اختصاص‌ داده‌ كه‌ شبيه‌ فصلى‌ است‌ كه‌ ابن‌ قتيبه‌ در ادب‌ الكاتب‌ با عنوان‌ «تقويم‌ اليد» آورده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ كه‌ بهترين‌ گواه‌ براي‌ اثبات‌ استقلال‌ مكتب‌ لغوي‌ صقليه‌ است‌ (نك: عباس‌، 108-111)، سالها راهگشاي‌ لغويان‌ و مورد استناد دانشمندان‌ بوده‌ است‌ (نك: خفاجى‌، 204- 205؛ ابن‌ عماد، 3/38؛ سراج‌، 1(1)/257، 286، 1(2)/410). قفطى‌ (همانجا) و فيروزآبادي‌ (ص‌ 171-172) كتاب‌ تثقيف‌ اللسان‌ را گوياي‌ كثرت‌ دانش‌، حافظة قوي‌ و وسعت‌ اطلاعات‌ لغوي‌ مؤلف‌ دانسته‌اند. اين‌ كتاب‌ نخستين‌ بار در 1386ق‌/1966م‌ در قاهره‌ به‌ كوشش‌ عبدالعزيز مطر و بار ديگر در 1967م‌ در همان‌ شهر توسط همو همراه‌ لحن‌ العامة زبيدي‌ و تقويم‌ اللسان‌ ابن‌ جوزي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. 
مآخذ: ابن‌ خلدون‌، العبر؛ ابن‌ دحيه‌، عمر، المطرب‌، به‌ كوشش‌ طه‌ حسين‌، قاهره‌، 1374ق‌/1955م‌؛ ابن‌ عماد، عبدالحى‌، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، 1350ق‌؛ ابن‌ مكى‌، عمر، تثقيف‌ اللسان‌ و تلقيح‌ الجنان‌، به‌ كوشش‌ عبدالعزيز مطر، قاهره‌، 1386ق‌/1966م‌؛ خفاجى‌، احمد، شفاء الغليل‌، به‌ كوشش‌ عبدالمنعم‌ خفاجى‌، قاهره‌، 1371ق‌/1952م‌؛ سراج‌، محمد، الحلل‌ السندسيّة، به‌ كوشش‌ محمد الحبيب‌ الهيلة، تونس‌، الشركة التونسية؛ صفدي‌، خليل‌، تصحيح‌ النصحيف‌ و تحرير التحريف‌، فرانكفورت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ عباس‌، احسان‌، العرب‌ فى‌ صقلية، بيروت‌، 1975م‌؛ عمادالدين‌ كاتب‌، محمد، خريدة القصر (قسم‌ شعراء المغرب‌)، به‌ كوشش‌ محمد مرزوقى‌ و ديگران‌، تونس‌، 1966م‌؛ فيروزآبادي‌، محمد، البلغه‌ فى‌ تاريخ‌ ائمة اللغة، به‌ كوشش‌ محمد مصري‌، دمشق‌، 1392ق‌/1972م‌؛ قفطى‌، على‌، انباء الرواة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، 1371ق‌/1952م‌؛ مدنى‌، احمد توفيق‌، المسلمون‌ فى‌ جزيرة صقلية و جنوب‌ ايطاليا، الجزاير، 1365ق‌؛ مطر، عبدالعزيز، مقدمه‌ بر تثقيف‌ اللسان‌ (نك: هم، ابن‌ مكى‌)؛ نيز: . 2 EI
رحمت‌ پورمحمد شيرجوپشت‌ 

منبع :

http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=1807


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۵۰ ] [ مشاوره مديريت ]

آراء محموده

آراءِ مَحْموده، در لغت به معني انديشه‎ها و باورهاي پسنديده و در اصطلاح اهل منطق به معني عقايد مشهوري است كه از لحاظ مصالح جامعه يا برحسب سيرتي مخصوص، پسنديده و مقبول باشد. خواجه نصير در معني اين اصطلاح گويد: «آنچه از آن جمله به حسب مصلحت عموم و يا به حسب سيرتي پسنديده بُوَد، آن را آراء محموده خوانند» (اساس، 347). در كتابهاي منطقي، آراء محموده از «مشهورات» محسوب شده است. مقصود از مشهورات ـ كه در جدل و خطابه به كار مي‎رود ـ قضايايي است كه موجب اعتقاد به آنها «شهادت همگان است، يا شهادت بيشتر مردم، يا شهادت همۀ دانشمندان، يا اكثر ايشان و يا افاضل ايشان، در آنچه مخالف رأي جمهور نباشد» (ابوعلي سينا، نجات، 63). مشهورات را به حقيقي و غيرحقيقي تقسيم كرده‎اند. مشهوراتِ حقيقي خود بر 2 قسم است: مطلق و محدود. مشهورات حقيقي مطلق، آراء و عقايدي است كه مورد قبول همگان است. اين قبيل قضايا «به حسب مصالح مصالح جمهور يا به سبب عادات فاضله و اخلاق جميله كه در نفوس راسخ باشد و يا به سبب قوّتي از قوّتهاي نفس، مانند رقّت يا حميّت يا حيا و غير آن، مقبول بُوَد و بر جمله به نزديك عقلِ عملي صحيح باشد» (نصيرالدين، اساس، 346-347). قيد «عقلي عملي» رسانندۀ اين نكته است كه از لحاظ عقل نظري، برخي از اين قضايا صادقند و بعضي كاذب (همانجا). بنابراين، قضاياي ياد شده ذاتاً مورد تصديق عقل نظري نيست. 
مشهوراتِ حقيقي محدود، مشهوراتي است كه از نظر جماعتي يا دانشمندان رشتۀ خاصي مقبول باشد و مورد استناد قرار گيرد «كه مشهور فقيه جز از مشهور متكلمان بود و مشهور طبيبان جز از مشهور منجّمان بود، بلكه مشهور هندوان جز از مشهور تركان و روميان بود» (ساوي، 109). 
از اين 2 قسم مشهورات، قسمي كه آن را آراء محموده مي‎نامند، مشهورات حقيقي مطلق است كه اعتراف عموم يا عادات و سنن يا عواطف و تأثرات نفساني و يا استقراء مايۀ شهرت و علت اعتقاد به آنها شده است، مانند اينكه دادگري نيك است و دروغگويي زش. 
آراء محموده قضايايي است كه اگر انسان را از جهت عقل نظري و حس و وهم به خود واگذارند و او را به قبول آن قضايا تأديب و تربيت نكرده باشند و استقراء و اخلاق فاضله نيز آدمي را به سوي آنها نكشيده باشد، بسا كه انسان پس از دقت و تأمل، آن قضايا را باور نكند و نپذيرد (قطب‎الدين شيرازي، بخش نخستين، 2/157؛ نصيرالدين، شرح اشارات، 1/220). 
معمولاً در كتابهاي منطقي، آراءِ محموده را مترادف با «ذايعات» به كار برده‎اند، در صورتي كه اين 2 اصطلاح با يكديگر تفاوت دارند. مقصود از ذايعات، مشهوراتي است كه صدق آنها موقوف به افزودن قيدي باشد در حاليكه اشتهار آنها بدون آن قيد تحقق يافته باشد، مانند اينكه «آزار ديگري براي سود خود ناپسند است» كه اين حكم به نحو اطلاق صادق يا مقبول نيست، زيرا عقل كشتن حيوانات را براي انتفاع خود نمي‎نكوهد، «باشد كه حكمي به قيدي خاص صادق بود و بي آن قيد مشهور و مثال مشهور كاذب قبح ايذاي غير است به سبب منفعت خود. چه ذبح حيوان كه نوعي از آن است به حسب عقل قبيح نيست و اين صنف را ذايعات نيز خوانند» (نصيرالدين، اساس، 347). به گفتۀ ابوعلي سينا، «ذايعات» در نظر اول «محموده» است، يعني عقايد و آرايي است كه وقتي بغتتاً بر اذهان عاميان ناهشيار يا عاميان هشيار غافل عرضه شود، بدان گردن مي‎نهند، ولي پس از دقت و تأمل درمي‎يابند كه محموده نيست، مانند اين حكم كه «ياري برادر واجب است، خواه ستمگر باشد خواه ستمديده» (نجات، 64). اين قبيل قضايا، مشهورات غير حقيقي است، و همان است كه «مشهورات بظاهر» ناميده شده است (ساوي، 110؛ ابوعلي سينا، دانشنامه، 125). 

مآخذ: ابوعلي سينا، حسين‎بن عبداللّه، النجاه، مصر، مطبعه‎السعاده، 1357ق؛ همو، دانشنامۀ علايي (بخش مطلق)، به كوشش محمدمعين و محمد مشكوه، تهران، دهخدا، 1353ش؛ تَهانَوي، محمدبن علي، كشاف اصطلاحات الفنون، به كوشش آلويس اشپرنگر، كلكته، انجمن آسيايي بنگال، 1862م، 1/607، 748-749؛ ساوي، عمربن سهلان، تبصره، به كوشش محمدتقي دانش‎پژوه، دانشگاه تهران، 1337ش؛ شهابي، محمود، رهبر خرد، تهران، خيام، 1361ش، ص 268؛ قطب‎الدين شيرازي، محمودبن مسعود، دره‎التاج، به كوشش محمد مشكوه، تهران، 1320ش؛ نصيرالدين طوسي، محمدبن حسن، اساس الاقتباس، به كوشش محمدتقي مدرس رضوي، دانشگاه تهران، 1355ش؛ همو، شرح الاشارات و التّنبيهات، تهران، 1377ق. 
بخش فلسفه و كلام

منبع :

http://cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=157


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۵۰ ] [ مشاوره مديريت ]

پركلس

پِرُكْلُس1(در منابع اسلامي: ابرقُلُس، برقلس، برقليس، يا فورقلس)، مهم‌ترين فيلسوف نوافلاطوني قرن 5م. وي پس ازگذشت دُمْنينوس لاريسايي جانشين او در آكادمي آتن شد و به همين سبب، او را «ديادُخُس»(يعني خليفه يا عقيب)لقب داده‌اند؛ در تاريخ فلسفۀ اسلامي او را مي‌شناختند و پاره‌اي از آثار او در قديم به عربي ترجمه شده است.
زندگي: زندگي‌نامۀ پركلس را شاگرد و جانشين او در آكادمي، مارينوس پس از درگذشتِ استاد خود نوشته كه خوشبختانه برجامانده است. به گفتۀ مارينوس، پركلس در 410يا412م در قسطنطنيه متولد شد. پدر و مادرش او را در كودكي براي تحصيلاتِ ابتدايي به شهر اصلي خود ليقيه كه در جنوب غربي آسياي صغير بود، بردند. او پس از تحصيلات ابتدايي، براي ادامۀ تحصيل به اسكندريه رفت و نزدِ يكي از سوفسطاييان به نام لِئوناس ايساريايي، و همچنين نزد نحوي معروفِ مصر اُريون درس خواند، زبان لاتيني را از معلمان رُمي فراگرفت و در فن خطابه و سخنوري هم بسيار پيشرفت كرد(مارينوس، 17).
پركلس ابتدا قصد داشت كه مانند پدرش وكيل دعاوي شود، ولي در سفري كه همراه استادش لئوناس به قسطنطنيه كرد، شبي در خواب آتنا(الاهۀ فلسفه) را ديد كه او را براي آموختن فلسفه به آتن فرا مي‌خواند. اين خواب در پركلس تأثير گذاشت؛ از اين‌رو، پس از بازگشت به اسكندريه نزد فيلسوفِ مشهورِ ارسطويي شهر به نام المپيودُروس به فراگرفتن فلسفۀ ارسطويي پرداخت و در ضمن نزد استاد ديگري به نام هِرون به آموختن رياضيات مشغول شد. هنوز 20سال تمام نشده بود كه اسكندريه را به قصد آتن ترك كرد.
در آتن ابتدا با سوريانوس كه شاگرد پلوتارخُسِ آتني بود، آشنا شد و همراه او نزد پلوتارخس رفت. پلوتارخس كه استاد آكادمي بود، چون علاقۀ شديد پركلس را به فلسفه و زندگي فيلسوفانه ديد، شادمان شد و با وجود كبرسن، او را به شاگردي پذيرفت. پركلس كتاب النفسِ ارسطو و رسالۀ فايدون افلاطون را نزد پلوتارخس خواند، و شرحي كه بعداً بر رسالۀ فايدون نوشت، در واقع حاصل يادداشتهايي بود كه از درسهاي پلوتارخس برداشته بود.
در آن زمان پركلس كم غذا مي‌خورد و از خوردن گوشت هم پرهيز مي‌كرد؛ پلوتارخس كه سخت به شاگردش علاقه‌مند شده بود، به او توصيه مي‌كرد كه آن قدر به خودش سخت نگيرد. در همين زمان، سوريانوس هم پركلس را شريك زندگي فيلسوفانۀ خود كرده بود و درظرف دو سال كتابهاي ارسطو دربارۀ منطق و اخلاق و سياست و همچنين الاهيات را براي پركلس خواند. حاصل اين درسها نيز كتابهايي بود كه پركلس بعداً تأليف كرد؛ از آن جمله شرح رسالۀ تيمائوس افلاطون است كه آن را در 30 سالگي نوشت. كتابهاي «قانونها» و جمهوري افلاطون را نيز پركلس خواند و از اين طريق با فلسفۀ عملي نيز آشنا شد(همو، 17-26).
پركلس شخصيتي اخلاقي و اجتماعي داشت. مارينوس در ابتداي رسالۀ خود به ذكر صفاتِ جسماني و فضائل اخلاقي و قدرت فكري و عقلي استادش پرداخته، و نوشته است كه پركلس از بدو تولد از بنيۀ بدني بسيار خوبي برخوردار بود. بينايي و شنوايي قوي و حافظه‌اي فوق‌العاده داشت. سرما و گرما او را آزار نمي‌داد و از كار و عبادت و تدريس و تأليف خسته نمي‌شد. در طول 75سالي كه عمر كرد، فقط دوبار بيمار شد(همو، 14-15). از لحاظ اخلاقي نيز جامع فضايلِ، عفت، شجاعت، عدالت و حكمت يا حقيقت‌جويي بود. به لذات جسماني و مال و ثروت كه خانواده‌اش از آن بهره‌اي وافي داشت، وقعي نمي‌نهاد. به امور جزئي زندگي بي‌اعتنا بود. از مرگ و چيزهاي ديگر كه مردم از آنها مي‌ترسند، هراسي نداشت.
پركلس از كودكي به عدالت عشق مي‌ورزيد و خود انساني منصف، نرم‌خو، فروتن و خوش باطن بود؛ مردي بود با فرهنگ كه در همۀ شاخه‌هاي علمي و فلسفي درس خوانده بود و مردم در مجالس و ميهمانيها از حضور او و سخنانش لذت مي‌بردند؛ به دوستان و شاگردانش نيز بسيار وفادار بود(همو، 21). خودش همسر و فرزندي نداشت، ليكن به خانوادۀ دوستان و شاگردانش كمك مي‌كرد؛ شخصي بود متدين و اهل عبادت و نيايش؛ در مراسم مذهبي كه براي تصفيۀ نفس برگذار مي‌شد(تئورگي)، شركت مي‌كرد؛ روزهاي آخر ماه روزه‌ مي‌گرفت و به روزهاي مذهبي اديانِ مختلف و خدايان آنها احترام مي‌گذاشت. مارينوس او را سعادتمندترين شخص در ميان معاريفِ گذشته دانسته، و تصويري كه از او ارائه كرده است، تصوير يك فيلسوف آرماني است.
پس از پلورتاخس، سوريانوس كه دوست و استاد پركلس بود، به مقام استادي آكادمي رسيد و پس از سورياني، دمنينوس جانشين او گرديد؛ پركلس هم پس از دمنينوس استاد آكادمي و جانشين او شد و تا پايان عمر(17آوريل485)در اين مقام باقي ماند(روزن، 12-13).
آثار: پركلس نويسنده‌اي كثيرالتأليف بود كه پاره‌اي از آثار او تصنيف خود او، و پاره‌اي ديگر شروحي است كه به تصانيف ديگران نوشته است. پاره‌اي از آثار او مفقود گرديده، ولي بسياري از آنها خوشبختانه در دسترس است. بعضي از آثار او را نيز در قديم به زبان عربي ترجمه كرده‌اند. آثار پركلس را به طوركلي به 4 دستۀ فلسفي، ديني، علمي(رياضيات و نجوم و طبيعيات) و ادبي تقسيم كرده‌اند(همو، 36)كه در اينجا آثار موجودِ او در هر 4 دسته معرفي مي‌شوند(همو، 36-57).
الف- آثار فلسفي:
1. معروف‌ترين كتاب فلسفي پركلس مباديْ‌الالهيات(يا «عناصر الاهيات2») است كه به شيوۀ كتاب اصول هندسۀ اقليدس نوشته شده، و شامل 211 قضيه است. مي‌توان حدس زد كه كتاب اخلاق اسپينوزا هم تحت تأثير همين كتاب پركلس نوشته شده باشد(واليس، 146). بخشهايي از اين كتاب به عربي ترجمه شده است(نك‍: دنبالۀ مقاله).
2. مهم‌ترين اثر فلسفي پركلس كتاب «الاهياتِ افلاطوني» است كه در واقع نظام فلسفي و مابعدالطبيعي او در آن شرح داده شده است. اين كتاب مشتمل بر 6 باب است كه در آن به ترتيب دربارۀ معني الاهيات افلاطون و صفات خداوند، احد، وجود، قدرت، عقل و سرانجام نفس و طبيعت بحث شده است.
3-5. «شكوك ده‌گانه دربارۀ عنايت پروردگار»؛ «دربارۀ عنايت پروردگار و تقدير او و اختيارما»؛ «دربارۀ وجود شرّ». اصل يوناني اين 3 كتاب مفقود شده، ليكن ترجمۀ لاتيني آنها موجود است.
6. «شرح‌رسالۀ‌پارمنيدس». اين اثربه دوبخش تقسيم شده‌است: بخش اول دربارۀ مُثُل افلاطوني است وبخش دوم دربارۀ احد. 
7. «شرح رسالۀ تيمائوس». اين اثر بهترين منبع براي مطالعۀ نظر پركلس دربارۀ جان جهان، زمان، اجرام سماوي و مطالب ديگر در باب طبيعيات است. اشاراتي هم در آن به آراء فلاسفۀ پيشين شده است. بخشهايي از ترجمۀ عربي ابن‌اثر(به قلم حنين‌بن‌اسحاق) برجامانده است(نصر، II/92).
8. «شرح رسالرالمحض استفاده شده است. پس از عامري، عبداللطيف بغدادي(557-629ق/1162-1232م) كه آثار شيخ اشراق را در موصل مطالعه كرده بود(585ق/1189م)، خلاصه‌اي از الخيرالمحض را در فصل بيستم كتاب خود به نام في مابعدالطبيعه آورده است(قنواتي12، 94-103؛ تيلر، «عبداللطيف...13، 237). فصل بيستم كتاب بغدادي را بدوي در كتاب الفلاطونية المحدثه(ص248-256)چاپ كرده است. همين فصل را ريچارد تيلر با استفاده از متن چاپي بدوي و دو نسخۀ خطي ديگر، همراه با يادداشتهايي، به انگليسي ترجمه كرده است(تيلر، همان، 238-248). ترجمۀ عربي بخش ديگري از كتاب مباديْ الالهيات پركلس كه به اسكندر افروديسي نسبت داده شده است، به همت گرهارد اندرس در كتاب مقتضيات عربية من كتاب برقلس الافلاطوني المعروف بكتاب مباديْ الالهيات تصحيح، و با ترجمۀ آلماني چاپ شده است(بيروت، 1973م)، در هريك از فصول اين مقتطفات قضيه‌اي اثبات شده است، مثلاً در فصل اول قضيۀ «در هر كثرتي واحد موجود است»، و در فصل دوم قضيۀ «هر چيزي كه واحد در آن موجود باشد، هم‌واحد، و هم لاواحد است».
در ميان آثاري كه به اسكندر نسبت داده‌اند، رسالۀ كوتاه ديگري هست كه مطالب آن از مباديْ الالهيات پركلس اقتباس شده است. اين رساله را فريتس زيمرمان تصحيح و چاپ كرده است(نك‍: مآخذ) و اثر كوتاه ديگري منسوب به اسكندر افروديسي، با عنوان «مقالة الاسكندر في اثبات الصور الروحانية التي لا هيوليٰ لها» را بدوي در ارسطو عندالعرب(ص290-291) چاپ كرده كه والتسر آن را از پركلس دانسته است(ص1340).
به پركلس اثر كوتاهي با نام «مسائل فرقليس في‌الاشياء الطبيعيه» نيز نسبت داده‌اند و عبدالرحمان بدوي آن را در ضمن الافلاطونية المحدثه(43-49) چاپ كرده است. در اين رساله دربارۀ علتِ بعضي از امور طبيعي، مانند علت خواب و درآمدن موي سر در مرد و زن و درآمدن ريش در مردها و كلفتي صوت مردها و نازكي صوت زنها بحث شده است. قطعۀ كوتاهي با عنوان «كلام لابرقلس من كتابه اسطوخوسيس الصغريٰ» در يك نسخۀ خطي پيدا شده كه 3 قول در آن درج شده است. بخشي از اثر پركلس با نام «دربارۀ جاودانگي نفس از نظر افلاطون» را نيز فرانتس روزنتال به انگليسي ترجمه كرده است(والتسر، همانجا). شروح پركلس به رسانۀ گرگياس و رسالۀ فايدون افلاطون نيز ظاهراً به عربي ترجمه شده بوده است، ولي هيچ اثري از آنها در دست نيست(همانجا).
براي دسترسي به اطلاعات بيشتر به اين منابع مراجعه شود:
1. كتاب «فلسفۀ پركلس» اثر روزن(نك‍: مل‍(كه تحقيق بسيارخوب و جامعي است دربارۀ زندگي و آراء فلسفي او. ترجمۀ انگليسي «زندگي پركلس» به قلم مارينوس به طور كامل در ضمن فصل دوم، و معرفي كامل آثار پريكلس در فصل سوم، و كتاب‌شناسي مفصلي هم دربارۀ او در انتهاي كتاب آمده است.
2-3. دو سايتِ «ock; "> 

بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۴۹ ] [ مشاوره مديريت ]

تئوفيا بن توما

تِئوفْراسْتوس1 (در متون اسلامي: ثاوفراسطوس)، فيلسوف يوناني (ح 372/373- ح 288ق‌م). او در اِرْسوس واقع در جزيرۀ لِسْبوس زاده شد (ديوگنس، I/483)، به قصد فراگيري دانش به آتن رفت، ساليان درازي را به شاگردي ارسطو گذراند و در ميان شاگردان او به جايي رسيد كه در 323ق‌م پس از مرگ اين فيلسوف، جانشين وي در لوكئوم، و عهده‌دار رياست مكتب مشّاء گرديد. گفته‌اند كه در آغاز نام او تورتاموس2 بود و بعدها، به سبب نفوذ سخن و شيريني گفتارش، ارسطو وي را تئوفراستوس (سخنگوي الٰهي) لقب داد (همو، I/485). 
تئوفراستوس به احتمال قوي ارسطو را پس از 348ق‌م در سفر به شهرهاي آسوس، لسبوس و مقدونيه تا زمان بازگشت به آتن در 335ق‌م همراهي كرده است. پس از مرگ تئوفراستوس، شاگردش استراتو از لامْپْساكوس جانشين او شد. از آثار تئوفراستوس برمي‌آيد كه وي همانند ارسطو در زمينه‌هاي گوناگون فلسفۀ طبيعي، مابعدالطبيعه، اخلاق، خطابه، سياست، علوم طبيعي، روان‌شناسي، گياه‌شناسي، زيست‌شناسي، فيزيولوژي و عقايدنگاري پژوهش كرده است. ديوگنس لائرتيوس بيش از 200 اثر به او نسبت داده است. بيشتر آثار او، خلاف شيوۀ استادش، فاقد جنبۀ نظري است (ريِل، III/91). زنون كيتيوني، بنيادگذار مكتب رواقي و اپيكور سامُسي، بنيادگذار مكتب اپيكوري را هم‌روزگار تئوفراستوس دانسته‌اند. در ساليان اخير، نقل قولها و نوشته‌هاي برجاي مانده از تئوفراستوس به كوشش گروهي از يونان‌پژوهان اروپايي و آمريكايي در مجموعه‌اي گردآوري شده، و به چاپ رسيده است (نك‍ : مل‍ ، «تحقيقات...3»).
منطق: از حدود 20 اثر منطقي كه به تئوفراستوس نسبت داده‌اند، هيچ‌يك برجاي نمانده است (بوخنسكي، 72) و آگاهي ما از آموزه‌هاي منطقي وي تنها از طريق قطعه‌هايي از سخنان او ست

كه مفسران بعدي مانند اسكندر افروديسي و سيمپليكيوس نقل
كرده‌انري در بحثهاي منطقي ( تلخيص...، 179-180، 200) ــ از او ياد كرده‌اند. صدرالدين شيرازي در حدوث العالم او را شاگرد افلاطون انگاشته (ص 19، 177)، و ابوسليمان سجستاني عبارت «الآلهة لاتتحرك» را به وي منسوب دانسته، و گُزيدگي و پرمعنايي آن را دليل بزرگي مقام وي در علم شمرده است (ص 176).
برخي از آثار او كه در كتاب‌شناسيهاي مسلمانان از آنها ياد شده، اينها ست: النفس، الآثار العلوية، الادب، الحس و المحسوس، مابعدالطبيعه، اسباب النبات و تفسير قاطيغورياس (ابن نديم، 312).
مآخذ: ابن باجه، محمد، شرح السماع الطبيعي لارسطوطاليس، به كوشش ماجد فخري، بيروت، 1991م؛ ابن رشد، محمد، تفسير مابعدالطبيعة، به كوشش موريس بويژ، تهران، 1380ش؛ همو، تلخيص منطق ارسطو، به كوشش جيرار جهامي، بيروت، 1982م؛ ابن سينا، النجاة، به كوشش محمدتقي دانش‌پژوه، تهران، 1375ش؛ ابن نديم، الفهرست؛ ابوسليمان سجستاني، محمد، صوان الحكمة، به كوشش عبدالرحمان بدوي، تهران، 1974م؛ بلانشه، رُبر، المنطق و تاريخه من ارسطو الى راسل، ترجمۀ محمود يعقوبي، قاهره، 1424ق/2004م؛ بيروني، ابوريحان، الجماهر في معرفة الجواهر، حيدرآباد دكن، 1355ق؛ رازي، محمد بن زكريا، الشكوك على جالينوس، به كوشش مهدي محقق، تهران، 1372ش/ 1413ق؛ صدرالدين شيرازي، محمد، حدوث العالم، به كوشش حسين موسويان، تهران، 1378ش؛ فارابي، شرح لكتاب ارسطاطاليس في العبارة، به كوشش ويلهلم كوتش و استانلي مارو، بيروت، 1986م؛ قفطي، علي، تاريخ الحكماء، به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيگ، 1903م؛ نيز: 
Bocheński, I.M., Ancient Formal Logic, Amsterdam, 1968; Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, tr. R. D. Hicks, London, 1972; Kneale, W. and M. Kneale, The Development of Logic, Oxford, 1962; Reale, G., A History of Ancient Philosophy, New York, 1985; Theophrastean Studies, eds. W. Fortenbaugh and R. W. Sharples, Oxford, 1985.
محمدجواد اسماعيلي
گياه‌شناسي: در اين حوزه دو اثر از تئوفراستوس بر جا مانده است كه به لحاظ اهميت با آثار ارسطو دربارۀ جانوران قابل مقايسه‌اند. 
1. Historia plantarum. 2. Dictionary...
1. «تاريخ النبات1»: اين اثر در 9 بخش تنظيم شده، و موضوع اصلي آن طبقه‌بندي و توصيف گياهان مختلف است. تئوفراستوس در اين كتاب حدود 550 گونۀ مختلف گياهي را برشمرده است («زندگي‌نامه...2»، XIII/331). بخش نخست به معرفي اجزاء گياهان، يافتن ملاكي مشخص و ثابت براي

طبقه‌بندي آنها و سپس طبقه‌بندي آنها اختصاص دارد. تئوفراستوس با در نظر گرفتن 4 عضو: ريشه، ساقه، شاخه و برگ، به عنوان اعضايي كه در اكثر گياهان مشترك است، آنها را به 4 گروه درخت، درختچه، بوته و علف تقسيم كرده است («جست‌وجو...1»، I/23). بخش دوم كتاب در چگونگي توليد مثل گياهان و تأثير عوامل محيطي چون آب و هوا بر آنها، تغييرات خود به خودي گياهان و مشكلات آن و چگونگي كاشت و نگهداري درختان است. بخش سوم دربارۀ درختان خودرو ست و بخش چهارم به معرفي درختان خاص مناطق مختلف اختصاص يافته است. در اين قسمت تئوفراستوس گونه‌هاي مختلف گياهي در نواحي مختلف از سواحل اقيانوس اطلس و درياي مديترانه تا هند را با ذكر نام محل رويش آنها و ويژگيهاي هريك برشمرده است. بخش پنجم‌كتاب در معرفي انواع چوب و كاربرد آنها ست. در بخشهاي ششم تا نهم بوته‌ها و گياهان علفي معرفي شده‌اند و بخش نهم كتاب به عصارۀ ميوه‌ها و خواص درماني آنها اختصاص دارد («زندگي‌نامه»، همانجا). 
2. «في اسباب النبات2»: اين كتاب در 7 بخش تنظيم شده است كه بخش هفتم آن در دست نيست. در اين كتاب كه مي‌توان آن را دنبالۀ كتاب نخست به شمار آورد، مشخصه‌هاي مشترك و متمايز گياهان آمده است. در بخش نخست اين كتاب وجوه تمايز طبيعي گياهان بررسي شده است كه عبارت‌اند از توليدمثل، رويش و ميوه‌دهي آنها. در بخش دوم از تأثيرات رخدادهاي طبيعي دوره‌اي چون تغيير فصول، بارش، باد، خاك، آب و عواملي مانند اين بر گياهان سخن رفته است. بخش سوم به كشاورزي و نقش انسان در كاشت گياهان و هدف از اين كار اختصاص يافته است. در بخش چهارم عوامل غيرطبيعي مؤثر بر گياهان و همچنين بيماريها و مرگ آنها بررسي شده‌اند. بخشهاي پنجم و ششم در بوها و طعمهاي گياهان مختلف است و احتمالاً بخش پاياني و مفقود كتاب نيز در همين‌باره بوده است (آينرسن، I/9-14؛ «زندگي‌نامه»، همانجا). 
منابع عمدۀ تئوفراستوس را مي‌توان به 3 گروه تقسيم كرد. نخست عباراتي است كه او از فلاسفۀ پيش از خود نقل كرده است. به نظر مي‌رسد كه در اين گروه مهم‌ترين منبع او ارسطو باشد (البته تئوفراستوس از ارسطو نام نمي‌برد) و در موضوعاتي كه ارسطو در آنها نظر مشخصي ندارد، به آراء افلاطون متوسل مي‌شود (آينرسن، I/19؛ تئوفراستوس، «في‌اسباب...2»، I/361). علاوه بر اين، او از برخي حكماي پيش سقراطي نظير دموكريتوس (نك‍ : همان، I/63, 293-296)، امپدكلس (همان، I/53, 99, 107) و آناكساگوراس (همان، I/35، «جست‌وجو»، I/163) نيز نام مي‌برد. 

دومين منبع مهم او، به احتمال بسيار، بيشتر اقوال كشاورزان، پزشكان و مردمان نواحي مختلف است (براي نمونه، نك‍ : «في‌اسباب»، I/287, 291, 293, 309). به ظن قوي اين گروه از منابع او افزون بر گزارشهاي شفاهي، شامل نوشته‌هايي نيز مي‌شده است («زندگي‌نامه»، همانجا) كه هيچ اطلاعي از آنها در دست نيست. منابع ديگر تئوفراستوس را مي‌توان تجربه‌هاي شخصي او دانست. البته با توجه به برخي از اشتباهات او، اين نظر دقيقاً به معني آن نيست كه او محلي براي تحقيقات خود داشته، و يا در پي جمع‌آوري گونه‌هاي گياهي بوده است (همان، XIII/333). 
در ميان آثاري كه دانشمندان مسلمان از تئوفراستوس ياد كرده‌اند، كتابي با عنوان اسباب النبات آمده كه ترجمۀ ابن بكُس بوده است (ابن نديم، 252؛ نك‍ : ه‍ د، 3/134). از اين ترجمه نسخه‌اي در دست نيست. به نظر مي‌رسد اين اثر ترجمۀ همان كتاب دوم تئوفراستوس باشد و به احتمال بسيار دانشمندان مسلمان به كتاب اول دسترسي نداشته‌اند. از اين‌رو، در آثاري كه در دورۀ اسلامي دربارۀ مسائل مربوط به كشاورزي نوشته شده است، نقل قول مستقيمي از تئوفراستوس نيامده، و همچنين تقسيم‌بندي او از گياهان در ميان دانشمندان مسلمان ناشناخته بوده است. تنها ابن‌سينا در بخش نبات از شفا تقسيم‌بندي‌اي شبيه تقسيم‌بندي تئوفراستوس به دست داده، و تعريفات او نيز به تعريفات تئوفراستوس نزديك است (ص 32 بب‍‌ ). 
آثـار علوي: در اين زمينه اثري به تئوفراستوس منسوب است كه تنها ترجمه‌هاي كهن عربي و سرياني آن موجود است (كرامتي، 220). ابن نديم از اين ترجمۀ عربي با عنوان الآثارالعلوية شامل يك مقاله نام برده است (ص 252). به نظر برخي از پژوهشگران اين كتاب را بايد مهم‌ترين اثر در آثار علوي پس از رسالۀ ارسطو به شمار آورد، زيرا در آن تئوفراستوس با استفاده از مشاهدات خود و اظهارات برخي از دانشمندان متقدم بر ارسطو، تبيينهاي ديگري دربارۀ پديده‌هاي جوّي به دست داده است (سزگين، 9). 
حسن بن بهلول بخشي از اين كتاب را در كتاب الدلائل خود آورده، و در ابتداي آن ذكر كرده كه اصل آن به زبان سرياني بوده است (ص 308). برگشترسر اين بخش را با عنوان «قطعات جديدي از تئوفراستوس در آثار علوي3» در 1918م به آلماني ترجمه و چاپ كرده است. 
1. Enquiry... 2. De Causis plantarum. 3. Neue meteorologische Fragmente des Theophrast. 
برخي از پژوهشگران چون رايتسنشتاين، اشتروم و 
اشتاينمتز بر اين عقيده‌اند كه بخش آثار علوي در 
رسائل اخوان‌الصفا و عجايب المخلوقات قزويني متأثر از رسالۀ آثار علوي تئوفراستوس است (رايتسنشتاين، 15-24؛ اشتروم، 


249ff.؛ GAS, VII/219-220؛ قس: كرامتي، 220-221). 
در ترجمۀ عربي رسالۀ آثار علوي تئوفراستوس موجود در كتابخانۀ رامپور هند كه سزگين آن را چاپ كرده، اين بخشها آمده است: علل رعد، علل برق، صاعقه، تشكيل ابر، ريزشهاي آسماني و چگونگي آنها، شبنم، باد، هالۀ ماه و زلزله (سزگين، 17 بب‍ ؛ كرامتي، 221-228). 
از ميان مطالب اين رساله مي‌توان به نظر تئوفراستوس دربارۀ تشكيل هالۀ ماه اشاره كرد كه حسن بن بهلول پس از بيان بخشي از آن بر آن ايراد گرفته است (ص 320-321). اشتاينمتز اين تعبير غريب از نظر تئوفراستوس را حاصل كج‌فهمي مترجم عرب دانسته است (سزگين، 16). حسن بن سوار (نك‍ : ه‍ د، ابن خمار) نيز همين مطلب را از تئوفراستوس نقل كرده است (ابن خمار، 336؛ GAS, VII/284). به نقل حسن بن بهلول، تئوفراستوس مي‌گويد: اگر هوا غليظ و پر از بخار شود، بر اثر نور ماه حركتي موجي در آن ايجاد مي‌شود ــ اين حركت موجي در كتاب الدلائلْ مستدير ذكر شده است (همانجا) ــ چراكه پرتو ماه پس از برخورد به هواي غليظ، محلي را كه نزديك ماه است، لطيف مي‌كند و هنگامي كه اين ناحيه لطيف شود، غلظت هواي اطراف آن بيشتر مي‌شود و از اين‌رو هواي اطراف دايره‌وار ديده مي‌شود، همچنان‌كه وقتي كسي با ني به خاك بدمد، غبار در جايي كه بدان دميده شده، روبيده مي‌شود و در پيرامون آن دايره‌اي پديد مي‌آيد (سزگين، 43-44؛ كرامتي، 227). 
آثار ديگري نيز در معادن و كاني‌شناسي به تئوفراستوس منسوب است كه در منابع عربي بدانها اشاره نگرديده، و گويا به عربي ترجمه نشده، و نزد دانشمندان مسلمان شناخته نبوده است (نك‍ : «زندگي‌نامه»، XIII/330-331). 
مآخذ: ابن خمّار، حسن «مقالة في الآثار المتخيلة في الجو» (نك‍ : مل‍ ، لتينك)؛ ابن‌سينا، الشفاء، طبيعيات، نبات، به كوشش ابراهيم مدكور، قاهره، 1384ق/ 1965م؛ ابن نديم، الفهرست، به كوشش فلوگل، لايپزيگ، 1871-1872م؛ حسن بن بهلول، كتاب الدلائل، چ تصويري، به كوشش فؤاد سزگين، فرانكفورت، 1405ق/1985م؛ سزگين، فؤاد، «كتاب الآثار العلوية لثاوفرسطس»، مجلة تاريخ العلوم العربية و الاسلامية، فرانكفورت، 1405ق/1984م، ج 1؛ كرامتي، يونس، «آثار دانشمندان ايراني دربارۀ آثار علوي و تأثير نظرات طبيعي‌دانان يوناني بر آنها»، تاريخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ايراني، به كوشش محمدعلي شعاعي و محسن حيدرنيا، تهران، 1378ش؛ نيز: 

Dictionary of Scientific Biography, New York, 1976; Einarson, B., introd. De Causis... (vide: Theophrastus); GAS; Lettinck, P., Artistotle’s Meteorology and its Reception in the Arab World, Leiden, 1999; Reitzenstein, E., Theophrast bei Epikur und Lucrez, Heidelberg, 1924; Strohm, H., »Zur Meteorology des Theophrast«, Philologue, Leipzig, 1937, vol. XLVI; Theophrastus, De Causis plantarum, tr. and ed. B. Einarson and G.K.K. Link, London, 1976; id, Enquiry into Plants, ed. E. H. Warmington, London, 1968. 
حنيف قلندري

منبع :

http://cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=6258


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۴۸ ] [ مشاوره مديريت ]

ابوالفتوح رازي

اَبوالفُتوح رازي، جمال‌الدين حسين بن علي بن محمد احمد خزاعي (ح 480- پس از552ق/1087-1157م). عالم و مفسر نامدار امامي و مؤلف تفسير روض‌الجنان و روح الجنان.
خاندان او دانشمندان متعددي پرورده است و افندي از آنان با عنوان سلسله‌اي معروف از علماي اماميه كه هريك تأليفات متعدد داشته‌اند، ياد كرده است (2/158). از آنجا كه نسب ايشان به نافع بين بديل بن ورقاء خزاعي مي‌رسد، اصل تازي دارند (نك‍: ابوالفتوح، 3/245، 10/225). روشن نيست كه اجداد رازي چه زماني به ايران آمدند، ولي مهاجرت آنان احتمالاً مي‌بايست در سده‌هاي 1 و 2ق/7 و 8م صورت گرفته باشد. ايشان نخست در نيشابور مسكن گزيدند وجد دوم ابوالفتوح، ابوبكر احمدبن حسين بن احمدبا نسبت نيشابوري خزاعي خوانده مي‌شد (منتجب‌الدين، 7). اقامت آنان در ري گويا در زمان همين ابوبكر احمد آغازشد (نك‍: همانجا). وي شاگرد سيد مرتضي، شيخ رضي و شيخ طوسي بود از آثارش الامالي در 4 مجلد، عيون الاحاديث، الروضه در فقه، السنن، المفتاح در اصول والمناسك را برشمرده‌اند (همو، 7-8). برادر اين ابوبكر نيز در شمار عالمان بود و محسن نام داشت. منتجب‌الدين در احوال وي گفته كه واعظ بود و از آثارش الامالي، السير، اعجازالقرآن و كتاب بيان من كنت مولاه را برشمرده است (ص 156).
عموي پدر ابوالفتوح، ابومحمد عبدالرحمن بن احمد، مفيد نيشابوري از محدثان بلندپاية اماميه در عصر خود بوده و نزد اهل سنت نيز فردي شناخته شده است. وي از شاگردان سيدمرتضي شيخ طوسي سلار ديلمي، ابن برج وكراجكي ـ از علما و دانشمندان نامدار اماميه ـ بوده و در حديث تأليفاتي معتبر چون سفينه النجاﺓ، العلويات، الرضويات، الامالي و عيون الاخبار داشته است (همو، 108؛ قزويني، 618-620) نياي ابوالفتوح، ابوسعيد محمد بن احمد كه منتجب‌الدين از وي با عنوان الشيخ المفيد نام برده است. محدثي چيره‌دست بوده و تأليفاتي داشته است. از اين قرار: الروضه‌الزهراء في مناقب فاطمه الزهراء(ع) الفرق بين المقامين و تشبيه علي(ع) بذي القرنين، الاربعين عن الاربعين في فضايل اميرالمؤمنين(ع)، مني الطالب في ايمان ابي‌طالب، المولي، التفهيم في بيان التقسيم، الرساله الواضحه في بطلان دعوي الناصبه و ما لابد من معرفته (ابوالفتوح، 3/37؛ ابن شهر آشوب، معالم، 116؛ منتجب‌الدين، 157)، پدر ابوالفتوح نيز، اگرچه در الفهرست منتجب‌الدين به‌طور مستقل از او نام برده نشده است، ليكن از آنجا كه ابوالفتوح از وي بهرة علمي برده بوده، ‌مي‌توان گفت كه از زمرة علما و دانشمندان بوده است (نك‍: همو، 8، 11، جم‍؛ براي تبار نامة خاندان، ‌نك‍: قزويني، 622).
از زندگي ابوالفتوح دانسته‌هاي اندكي برجاست. او احتمالاً در ري متولد شد و در همانجا باليد. از آنجا كه محضر ابوعلي فرزند شيخ طوسي (زنده در 511 ،نك‍: ﻫ ‌د، ابوعلي طوسي) را به احتمال قوي در نجف درك كرده بوده است (نك‍: ابن شهر آشوب، مناقب، 1/11-12)، برمي‌آيد كه در حدود سال 480ق/1087 م زاده شده باشد. اين نظر آنگاه قوت مي‌گيرد كه بدانيم وي شاگرد عموي پدرش، مفيد ابومحمد عبدالرحمن بن احمد كه نبايد حداكثر سال 500ق را درك كرده باشد،‌ نيز بوده است (منتجب‌الدين، 108؛ نيزنك‍: شعراني، 1/6-7). از ديگر مشايخ وي بايد از شيخ مفيد عبدالجباربن عبداللـه بن علي مقري رازي (ابن شهرآشوب، همانجا)، عمادالدين ابومحمدحسن بن محمد قاضي استرابادي (صاحب معالم، 47) و ابوالحسن علي بن الناصربن الرضا (رافعي، 2/293) نام برد. همچنين اينكه ابوالفتوح در جايي از كتاب خود (9/291) زمخشري را «شيخ ما» مي‌خواند، به نظر قزويني (ص633) گوياي آن است كه رازي محضروي را دريافته بوده است. چنان پيداست كه ابوالفتوح بيشتر به وعظ و خطابه مي‌پرداخته و بدان تعلق خاطر داشته است (نك‍: منتجب‌الدين، 45)، ‌چندانكه اين دلبستگي تأثير آشكاري بر سبك تفسيري او نهاده است (نك‍: ادامة مقاله). بنا به گزارشي كه ابوالفتوخ خود در روح‌الاحباب آورده و از طريق افندي (2/161) به دست ما رسيده است مجالس وعظ و، آنگاه كه جوان بوده در خان علان ري ـ احتمالاً منسوب به وي رشك مي‌بردند و به دليل سعايت حاسدان نزد والي شهر مدتي از وعظ محروم گرديد.
ابوالفتوح در برخي از علوم متداول زمان خود استاد بود و تفسير او بيانگر تبحر وي در نحو، قرائات، حديث، فقه، ‌اصول فقه و تاريخ است. منتجب‌الدين از وي با تعبير «الامام السعيد ترجمان كلام‌اللـه تعالي» ياد كرده (ص8) و گفته كه او عالم، واعظ و مفسري دين بوده است (ص45).كيذري نيز او را با عنوان «الشيخ الامام» خوانده است (3/1233). همچنين بر روي نسخه‌اي از كتاب تفسيرش او را چنين خوانده‌اند: «الشيخ الاجل الاوحد الاامام العالم الرئيس جمال المله والدين قطب‌الاسلام والمسلمين شرف الائمه فخرالعلما، مفتي الطائفه سلطان المفسرين ترجمان كلام‌اللـه المبين» (نك‍: يا حقي، مقدمه، 1/60).
از شاگردان برجستة ابوالفتوح بايد از منتجب‌الدين رازي و ابن شهرآشوب نام برد. منتجب‌الدين دو اثر استادش با عنوانهاي روض‌الجنان و روح‌الاحباب را نزد خود وي خواند (منتجب‌الدين، 48) و ابن شهرآشوب به كسب اجازة روايت تفسير او،يرانيكا، حقوقي همانجا)، بلكه افزون بر50بار به نام طبري اشاره كرده است و اين غير از استفاده‌هاي موردي و غيرمستقيم او از تفسير طبري است.
از ديدگاهي ديگر، بايد گفت تفسير ابوالفتوح ادامه دهندة سنت تفسيرهاي قصصي يا قصه‌گوست كه در شيوة تفسيرنويسي فارسي نمونه‌هايي ممتاز چون ترجمة‌ تفسير طبري و تفسير سورآبادي دارد. بنابراين طبيعي است كه ابوالفتوح در تبعيت از اين سنت پارسي بر تفاسير فارسي بيش از خود توجه داشته باشد. توجه او به كتابهاي قصص غيرفارسي همچون عرائس ثعلبي نيشابوري و تفسير او نيز كه صبغة قصه‌گويي دارد (نك‍: همو،1/31، 32)، مؤيد علاقة او به ذكر قصص است همچنين گذشته از تأثير سنت قصه‌گويي در تفسيرنويسي فارسي، نبايد فراموش كرد كه ابوالفتوح از آنجا كه واعظي برجسته بود، نيز گرايشي طبيعي به ذكر قصص داشت كه در وعظ مقامي ويژه دارد. حقوقي بخشي از قصص مذكور در تفسير ابوالفتوح را گرد آورده و در مجلدي جداگانه منتشر كرده است.
روض‌الجنان اصولاً تفسيري است با سبك واعظانه (همو، 1/224)؛ اين خصلت و نيز جامعيتي كه ابوالفتوح در كار خود به آن توجه داشته (نك‍: ابوالفتوح، 1/1-2)،‌ اصلي‌ترين ويژگيهاي محتوايي تفسير وي را مي‌سازند. ابوالفتوح بخش بزرگي از كتاب را به بيان احكام فقهي مورد نياز مخاطبان خود اختصاص داده است (نك‍: ياحقي، همان، 329؛ قس: حقوقي، 1/239-250). اين نيز كه ابوالفتوح كمتر به مباحث كلامي پرداخته و چون در آن وارد شده به مباحثي چون جبر و اختيار قضا و قدر گناهان، شفاعت، ‌ايمان ‌و كفر، ثواب و عقاب، سؤال و جواب در گور توجه كرده (نك‍: همو، 1/235-236)، احتمالاً براي رعايت حال و نياز همين مخاطبان عامه و فارسي‌خوان بوده است. خصلت شيعي تفسير ابوالفتوح و شهرت آن باعث مي‌شد كه برخي مخالفان شيعه مطالب آن را در جهت مقاصد خود به نحو نادرستي گزارش كنند، چنانكه صاحب فضائح الروافض به تفسير او مطالبي نسبت داده كه قزويني رازي (ص280-282، 300) به پاسخ‌گويي و دفاع از آن پرداخته است آنگونه كه افندي (2/158) از تفسير ابوالفتوح استنباط كرده وي به تصوف و كلام صوفيان نيز گرايش داشته است چنانكه شيوة واعظانه نيز در تفسيرات او مشاهده مي‌شود. درواقع مؤلف گاهي در تفسير‌ آيات به مشرب عرفا و صوفيه ـ كه آنان را اهل معاني و اهل اشارت مي‌خواند (مثلاً نك‍: ابوالفتوح، 2/117-118)، رفتار كرده و مباحثي را دربارة اخلاص توكل، ذكر، صبر، فقر و صدق به مذاق آنان آورده است (نك‍: حقوقي، 1/136-139).
از لحاظ سبك، تفسير ابوالفتوح كاملاً به كتب سده 5ق/11 م شباهت دارد (بهار، 2/392) و نثر آن به‌ويژه در هنگام نقل قصص از طراز نثر مرسل شمرده مي‌شود (حقوقي، 3/9)، تنها شيوه‌اي كه ويژه تفسير مي‌توان محسوب كرد مفرد آوردن فعل براي جمع مخاطب است كه در برخي كتابهاي آن دوره گاه به گاه وجود دارد ولي در تفسير ابوالفتوح صفحه‌اي از آن خالي نيست (بهار، 2/393؛ قس، قزويني، 646)، ديگر كاربرد صورتي از فعل جمع اول شخص همچون كردماني (نك‍: همو، 649) است كه سابقة آن را هم مي‌توان در كتب سدة 5ق بازيافت (نك‍: خانلري ، 3/157-158)؛ اما اين را كه او از قيود و ظروف عربي مانند سواء، عند ،انما و اما به جاي معادل فارسي آنها استفاده مي‌كند (نك‍: قزويني، 648-649)؛ حقوقي 1/74-80)، بايد ناشي از سبك واعظانه كلام او دانست. كاربرد ساختهاي عاميانة واژگاني همچون سب (سم) چفسان (چسبان)، آتش تا غ (داغ)، بيران (ويران)، دختره (دخترك)، كال‌زار (كارزار) و…(نك‍: همو، 1/86-134) ظاهراً گوياي شفاهي بود ناصل برخي از بخشهاي تفسير در قالب مجلس گويي است از خصوصيات ديگر نثر و بيان ابوالفتوح كاربرد مكرر افعالي است با افزونة «ها» در آغاز، مثل ها زدن، ها شدن، ها گرفتن كه جزو ويژگيهاي لهجه‌اي ري، سمنان، دامغان و طبرستان بوده و هنوز در برخي از اين نواحي باقي مانده است (همو، 1/168) و مؤيد ديگري است بر آميختگي زبان شيخ با زبان مردم و كاربردهاي شفاهي ايشان، با آنكه تنة اصلي تفسير را بايد برگرفته از مجالس و امالي مؤلف دانست، اما در جاي جاي آن آثار بازنويسي ديده مي‌شود و در چنين مواردي است كه گاه زبان ابوالفتوح به صنايع ادبي، البته در حدي طبيعي و غيرمتكلف و بيشتر در حوزه سجع و جناس آراسته مي‌شود (نك‍: همو، 1/142-144).
نخستين با ملك‌الشعراي صبوري به ياري ملاداوود ملاباشي و به فرمان شاهزاده محمدتقي ميرزا ركن‌الدوله به تصحيح تفسير ابوالفتوح مشغول شد. اما آن را ادامه نداد و دنباله كار را ملاداوود گرفت (بهار، 2/391-392، حاشيه محدث تعليقات، 1/163-164) و به اين ترتيب دو مجلد از تفسير در عهد مظفرالدين شاه در1323ق منتشر شد. چاپ دنباله آن سالها به تعويق افتاد تا آنكه به دستور علي‌اصغرحكمت و با همت نصراللـه تقوي با انتشار 3 جلد ديگر آن در سالهاي 1313 تا 1315،ش چاپ آن با مؤخره محمد قزويني به پايان رسيد. همين چاپ يك‌بارديگر با تصحيح و حواشي ميرزا ابوالحسن شعراني در 1382ق انتشار يافته است. وجه مشترك اين چاپها آن است كه از روي نسخه‌اي واحد صورت گرفته و تقريباً با هيچ نسخه‌اي كه بنا به سنت و تقسيم‌بندي خود ابوالفتوح به 20 جلد تقسيم شده است به كوشش ياحقي و ناصح و با در نظر گرفتن شيوه‌هاي علمي تصحيح از 1365 ش در مشهد آغاز شده و تاكنون چند جلد آن انتشار يافته است. در اين چاپ متأسفانه مصححان ضبط و قرائت آيات قرآني را از صورت اصلي خود در تفسير تغيير داده و بر قرائت حفص از عاصم انطباق داده‌اند كه ناگريز تفاوتهايي را بين معاني آيات با متن پيش آورده است (نك‍ :همان،70).
در باب تأثير روض‌الجنان بر تفاسير بعدي بايد گفت تأثير آن بر جلاء الاذهان يا تفسير گازر آشكار است. چندان كه تفسير اخير را بايد درواقع خلاصه روض‌الجنان دانست (محدث، مقدمه بر تفسير، «يا»)، اما صاحب جلاءالاذهان هيچ‌جا به روض‌الجنان و اين موضوع كه تفسير او درحقيقت چكيدة كار ابوالفتوح است اشاره‌اي نمي‌كند (همان «يب») . ملا فتح‌اللـه كاشاني نيز اساس تفسير خود موسوم به منهج الصادقين را بر تفسير گازر نهاد و به اين ترتيب روض‌الجنان يك بار ديگر در قالبي تازه ارائه شد (همان، لز نيز نك‍: ياحقي، همان، 63-64) گرچه به نظر مي‌رسد كاشاني اصولاً تفسير گازر و روض الجنان را يكي مي پنداشته است (محدث، همان، «لح»). 
ابوالفتوح تأليف ديگري نيز با عنوان روح الاحباب و روح الالباب داشته كه شرح شهاب الاخبار قاضي قضاعي بوده است (نك‍: قزويني رازي، 41: منتجب‌الدين 45) نسخه‌اي از شرح شهاب الاخبار در دانشگاه تهران موجود است كه به گفته دانش پژوه (مركزي 3(3)1336)، گويا از ابوالفتوح است ولي محدث ارموي كه نسخه دانشگاه را با نسخه‌هاي ديگر مقابله و با عنوان كلمات قصار پيغمبر خاتم(ص)…(تهران، 1342ش) چاپ كرد، معتقد است كه چون نسخة مذكور شرحي است كه در 690 ق دردست تأليف بوده است به‌طور قطع نمي‌تواند همان شرح شهاب ابوالفتوح بوده باشد. (مقدمه بر كلمات، «يط»).
گذشته از آن حكايت خان علان كه در رياض العلماء از شرح شهاب نقل شده در اين نسخه نيامده (نك‍: مركزي، همانجا، كلمات قصار، 368) و اين مطلب مؤيد نادرستي انتساب آن به ابوالفتوح است (محدث همانجا). مجلسي شهاب الاخبار و شرح آن از ابوالفتوح را در شمار منابع بحارالانوار ياد كرده است (1/22؛ نيز نك‍: نوري، 3/487).
از دو كتاب ديگر نيز در شمار آثار وي ياد شده است كه در صحت انتساب آنها به ابوالفتوح ترديد وجود دارد: 1. «مكالمات حسنيه» كه حكايت كنيزي دانشمند است حسنيه نام كه در عهد هارون‌الرشيد با علماي اهل تسنن در حضور خليفه مناظره مي‌كند و بر آنان چيره مي‌شود. ظاهراً متن اصلي آن به عربي بوده و ابراهيم استرابادي، 1) و در آن اصل حكايت را از زبان ابوالفتوح رازي نقل مي‌كند (همو، 2). دانش پژوه به اتكاي نقد دروني و تاريخي اثر، آن را بر ساختة دورة صفوي مي‌داند (ص 210). انتساب «مكالمات به ابوالفتوح از ديرباز مورد ترديد بوده است (نك‍: افندي، 2/159) و اصولاً با توجه به آنچه از اوضاع ري و منش و روحيه خود ابوالفتوح مي‌دانيم تأليف چنين اثري را نمي‌توان از او دانست. بخشهايي از اين اثر را سرجان ملكم ترجمه كرده است(ريو، III/1078؛ نيز نك‍: ملكم، 369-372). «مكالمات» در سالهاي يوحنا كه از زبان فردي نصراني به نام يوحنا اسرائيلي مصري است كه پس از بررسي 4 مذهب به تشيع مي‌گرود (افندي، 2/158-159). از آن تحريرهاي مختلف و نسخه‌هاي متعدد دوض‌الجنان و روح الجنان، مشهد، 1371ش؛ نيز:
EI2, Iranica, Rieu, Ch, Catalouge of the persian Manuscripts, London,1870-1883. 

منبع :

http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=130&avaid=2442


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۴۷ ] [ مشاوره مديريت ]

ابن بختويه

اِبْن‌ِ بَخْتويه‌، ابوالحسين‌ عبدالله‌ بن‌ عيسى‌ بن‌ بختويه‌ (د پس‌ از 420ق‌/1029م‌)، پزشك‌، سخنور و دانشمند. ابن‌ بختويه‌ از مردم‌ واسط بود و هم‌ در آن‌ شهر مجلس‌ درس‌ داشت‌ و افزون‌ بر آن‌ همچون‌ پدر، كه‌ طبيب‌ بود، به‌ مداواي‌ بيماران‌ مى‌پرداخت‌. او گذشته‌ از اينها، از فن‌ خطابه‌ بهره‌اي‌ تمام‌ داشت‌ و ظاهراً منصب‌ خطابت‌ شهر واسط را بر عهده‌ گرفته‌ بود (ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌، 1/253؛ فيلسوف‌ الدوله‌، 1/45). از زندگى‌ ابن‌ بختويه‌ بيش‌ از اين‌ دانسته‌ نيست‌ و اطلاعات‌ اندكى‌ كه‌ در كتابهاي‌ گوناگون‌ دربارة او آمده‌، همه‌ تكرار سخن‌ ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌ است‌. به‌ گفتة ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌ (همانجا) او در 420ق‌ كتاب‌ المقدمات‌ يا كنز الاطباء را براي‌ يكى‌ از فرزندانش‌ تصنيف‌ كرد. كتاب‌ الزهد فى‌ الطب‌ و كتاب‌ القصد الى‌ معرفة الفصد نيز از آثار اوست‌ (ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌، همانجا؛ بغدادي‌، 1/450). 
از دو كتاب‌ نخستين‌ ابن‌ بختويه‌ اثري‌ بر جاي‌ نيست‌، اما نسخه‌اي‌ از كتاب‌ القصد الى‌ معرفة الفصد در كتابخانة الجراح‌ در حلب‌ موجود است‌ III/335) .(GAS, اين‌ كتاب‌ تاكنون‌ به‌ طبع‌ نرسيده‌ است‌. كتاب‌ المقدمات‌ وي‌ را ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌ در دست‌ داشته‌ و بخشى‌ از آن‌ را كه‌ به‌ تهية يخ‌ مصنوعى‌ در فصول‌ مختلف‌ سال‌ مربوط مى‌شود، دراثر خود آورده‌ است‌ (1/82 -83). 
مآخذ: ابن‌ ابى‌ اصيبعه‌، احمد، عيون‌ الانباء، قاهره‌، 1299ق‌/1882م‌؛ بغدادي‌، اسماعيل‌، هدية العارفين‌، استانبول‌، 1951م‌؛ فيلسوف‌ الدوله‌، عبدالحسين‌، مطرح‌ الانظار فى‌ تراجم‌ الاطباء و فلاسفة الامصار، تبريز، 1334ق‌؛ نيز: GAS. 

منبع :

http://cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=942


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۴۶ ] [ مشاوره مديريت ]

ابن جوزي، ابوالفرج (2)

جامعه‌: ابن‌ جوزي‌ دربارة گروههاي‌ مردم‌ نظراتى‌ شگفت‌ انگيز دارد: وي‌ نخست‌ مردم‌ را به‌ عالم‌ و جاهل‌ و آنگاه‌ جهال‌ را به‌ دسته‌هاي‌ زير تقسيم‌ مى‌كند و مشخصات‌ هر يك‌ را برمى‌شمارد: 
سلاطين‌: اينان‌ در جهل‌پرورش‌يافته‌اند ،لباس‌ابريشمين‌مى‌پوشند، شراب‌ مى‌نوشند، ستم‌ مى‌كنند و دستيارانى‌ چون‌ خود دارند كه‌ جملگى‌ از خير بدورند. 
بازرگانان‌: همت‌ آنان‌ مال‌ اندوزي‌ است‌ و بيشتر آنان‌ زكات‌ نمى‌ پردازند و از ربا باكى‌ ندارند. آنها به‌ ظاهر مردمانند. 
پيشه‌وران‌: آنان‌ به‌ كم‌ فروشى‌، گران‌ فروشى‌ و معاملات‌ ربوي‌ سرگرمند و سراسر روز را در بازار مى‌گذرانند و همتى‌ جز آنچه‌ بدان‌ مشغولند، ندارند. شب‌ هنگام‌ نيز چون‌ مستان‌ به‌ خواب‌ مى‌روند. جز به‌ خوردن‌ و لذت‌ بردن‌ نمى‌انديشند... اينان‌ در شمار چهار پايانند. 
اراذل‌: اينان‌ در همة امور خويش‌ پست‌ و حقيرند، كناسان‌، زباله‌ كشان‌ و نخاله‌ بران‌ از اينانند، ايشان‌ پست‌ترين‌ [ ! ] مردمند. 
بيكارگان‌ و راهزنان‌: اينان‌ جز به‌ لذتهاي‌ زودگذر نمى‌پردازند... و سرانجامشان‌ بر دار رفتن‌ و كشته‌ شدن‌ است‌. 
كشاورزان‌: اينان‌يكسره‌ در جهلندوبيشترين‌آنان‌ازنجاست‌پروايى‌ ندارند و در زمرة گاوانند [ ! ]. 
زنان‌: برخى‌ از آنان‌ زيبا و بدكارند و برخى‌ در دارايى‌ شوهران‌ خيانت‌ مى‌كنند... (همان‌، 449-450). 
دربارة اخلاق‌ عامة مردم‌ مى‌نويسد: شبانگاه‌ مى‌خوابند، گرچه‌ در حقيقت‌ روزها نيز در خوابند. بامداران‌ با حرص‌ خوكان‌، چاپلوسى‌ سگان‌، درندگى‌ شيران‌، شبيخون‌ زدن‌ گرگان‌ و فريبكاري‌ روبهان‌ براي‌ رسيدن‌ به‌ اميان‌ خويش‌ برمى‌خيزند (همان‌، 472). 
او علما را به‌ مبتديان‌ و متوسطان‌ و مشهوران‌ تقسيم‌ مى‌كند و مى‌نوسد كه‌ قصد بسياري‌ از مبتديان‌ در كسب‌ علم‌ تفاخر است‌ نه‌ عمل‌. اينان‌ به‌ گمان‌ اينكه‌ علم‌، آنان‌ را از گناهان‌ باز مى‌دارد، به‌ گناه‌ مى‌گرايند. بيشتر متوسطان‌ و مشهوران‌ نيز از صاحبان‌ قدرت‌ مى‌هراسند و در برابر منكرات‌ خاموش‌ مى‌نشينند. تنها شمار اندكى‌ از دانشمندان‌ داراي‌ نيت‌ پاك‌ و مقاصد پسنديده‌اند (همان‌، 450-451).
وي‌ دانشمندانى‌ را كه‌ صرفاً در يك‌ زمينه‌ تبحر دارند، نكوهش‌ مى‌كند و كسانى‌ را كه‌ به‌ علومى‌ چون‌ كيميا مى‌پردازند، ابله‌ مى‌شمرد و كار آنان‌ را به‌ هذيان‌ تشبيه‌ مى‌كند (همان‌، 410-411، 510). وي‌ مى‌افزايد گروهى‌ از علما و وعاظ كه‌ در تنگناي‌ معاش‌ در مى‌مانند، به‌ دربار سلاطين‌ پناه‌ مى‌برند تا به‌ مال‌ دنيا دست‌ يابند، در حالى‌ كه‌ تقريباً همة ثروت‌ شاهان‌ از راه‌ نادرست‌ گرد آمده‌ است‌ (همان‌ 508). 
وي‌ اهل‌ علم‌ را از همنشينى‌ با صاحبان‌ قدرت‌ برحذر مى‌دارد و به‌ آنان‌ سفارش‌ مى‌كند كه‌ روش‌ رسول‌ خدا و صحابه‌ و تابعين‌ را پيش‌ گيرند و از مجالست‌ با علما و توجه‌ به‌ اقوال‌ گوناگون‌ و مطالعه‌ كتب‌ و اغتنام‌ فرصت‌ و عمل‌ به‌ علم‌ باز نمانند (همان‌، 411-412). 
ابن‌ جوزي‌ در صيد الخاطر فصلى‌ را به‌ فقر و آثار آن‌ اختصاص‌ داده‌ است‌ و كسانى‌ را چون‌ علما و پارسايان‌ كه‌ ماية معيشتى‌ ندارند، از در غلتيدن‌ به‌ دامن‌ پادشاهان‌ و يا عوام‌فريبى‌ بيم‌ مى‌دهد. وي‌ گروهى‌ از دانشمندان‌ را كه‌ با پيشه‌وري‌ و استنساخ‌ كتب‌ به‌ قناعت‌ روزگار مى‌گذرانند، مى‌ستايد و برخى‌ از علماي‌ زمان‌ خويش‌ را كه‌ به‌ سبب‌ دنياپرستى‌ به‌ دربار سلاطين‌ پناه‌ برده‌ يا به‌ عوام‌ فريبى‌ روي‌ آورده‌اند، سرزنش‌ مى‌كند (ص‌ 510 -512). 
حكومت‌ و سياست‌: ابن‌ جوزي‌ در باب‌ هفتم‌ از تلبيس‌ ابليس‌ مى‌نويسد: شريعت‌ سياست‌ الهى‌ است‌ و محال‌ است‌ كه‌ در آن‌ خللى‌ باشد و به‌ استناد آية «... ما فَرَّطْنا فِى‌ الكِتاب‌ِ مِن‌ شَى‌ء½...» (انعام‌/ 6/38) نظر كسانى‌ را كه‌ سياست‌ را برتر از شريعت‌ مى‌شمرند، باطل‌ مى‌داند (ص‌ 132). در امر حكومت‌ سخن‌ «المأمور معذور» را نادرست‌ مى‌شمارد، زيرا معتقد است‌ كه‌ گاه‌ فرمانرواي‌ برتر به‌ ستم‌ فرمان‌ مى‌دهد و اطاعت‌ از فرمان‌ او ياري‌ به‌ ستمكار خواهد بود (ص‌ 134). 
وي‌ ولايت‌ و حكومت‌ را به‌ شرط مراعات‌ مصالح‌ رعايا و اجراي‌ عدل‌ و پرهيز از ستم‌ خطيرترين‌ و والاترين‌ منزلت‌، پس‌ از پيامبري‌ معرفى‌ مى‌كند ( المصباح‌، 1/300) و عقيده‌ دارد كه‌ خيرخواهى‌ سلطان‌ نسبت‌ به‌ رعايا و دادگري‌ او سبب‌ فراوانى‌ نعمت‌، و بدخواهى‌ و ستم‌ او موجب‌ خشكسالى‌ مى‌گردد (همان‌، 1/289). وي‌ معتقد است‌ كه‌ رعايا دو گروهند: خواص‌ و عوام‌. نسبت‌ به‌ خواص‌ بيشتر بايد تفقد كرد، زيرا آنان‌ به‌ مثابه‌ ابزار حكومتند و اين‌ تفقد نبايد منقطع‌ گردد، زيرا گاه‌ امين‌ نيز خيانت‌ مى‌ورزد و خيرخواه‌ نيرنگ‌ مى‌بازد (همان‌، 1/276). اما عوام‌ را بايد ميان‌ بيم‌ و اميد نگهداشت‌، با آنان‌ بيشتر رفق‌ و حلم‌ ورزيد و نبايد به‌ سخنانى‌ كه‌ بر ضد يكديگر مى‌گويند، وقعى‌ نهاد، زيرا غالباً مردم‌ اغراض‌ خويش‌ را با نيرنگ‌ مى‌پوشانند (همان‌، 1/280). 
ابن‌ جوزي‌ به‌ كار بردن‌ لقب‌ «شاهنشاه‌» را براي‌ پادشاهان‌ جايز نمى‌شمرد و مى‌نويسد روايات‌ صحيح‌ دلالت‌ بر منع‌ استعمال‌ اين‌ لفظ دارد: هنگامى‌ كه‌ در 439ق‌/1047م‌ لقب‌ شاهنشاه‌ به‌ القاب‌ جلال‌ الدوله‌ ابوكاليجار افزوده‌ شد، خليفه‌ القائم‌ فرمان‌ داد كه‌ اين‌ لقب‌ در خطبه‌ها آورده‌ شود. عامه‌ از شنيدن‌ آن‌ برشوريدند و خطيبان‌ را سنگ‌ باران‌ كردند. از فقها در اين‌ باره‌ نظرخواهى‌ شد. بيشتر آنان‌ با قياس‌ اين‌ لقب‌ با عناوين‌ قاضى‌ القضاة و كافى‌ الكفاة و استدلال‌ به‌ اينكه‌ مقصود از ملك‌الملوك‌ سروري‌ بر شاهان‌ زمين‌ است‌، به‌ كار بردن‌ آن‌ را جايز شمردند. ابن‌ جوزي‌ در المنتظم‌ پس‌ از نقل‌ اين‌ مطلب‌، نظر قاضى‌ القضاة ابوالحسن‌ ماوردي‌ را كه‌ از نزديك‌ترين‌ كسان‌ به‌ جلال‌الدوله‌ و استعمال‌ آن‌ را جايز نمى‌شمرد، تأييد مى‌كند (8/97- 98؛ عليمى‌، 2/200-201). 
سيما و شخصيت‌: ابن‌ جوزي‌ را خوش‌ سيما، شيرين‌ شمايل‌ با صدايى‌ نرم‌ و حركات‌ موزون‌ وصف‌ كرده‌اند. در منابع‌ آمده‌ است‌ كه‌ ريش‌ وي‌ بر اثر نوشيدن‌ بلاذر ريخته‌ و بسيار كوتاه‌ شده‌ بود، و تا دم‌ مرگ‌ آن‌ را خضاب‌ مى‌كرد. بر اساس‌ تجاربى‌ كه‌ از دوران‌ كودكى‌ كسب‌ كرده‌ بود، اعتقاد داشت‌ كه‌ غذاي‌ نامناسب‌ سبب‌ ناتوانى‌ و بيماري‌ مى‌گردد و آدمى‌ را از عبادت‌ و كار خير باز مى‌دارد (نك: ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، صيد الخاطر، 578). از اين‌ روي‌ بسيار مراقب‌ تندرستى‌ خويش‌ بود و آنچه‌ را براي‌ قوت‌ عقل‌ و حدت‌ ذهن‌ خود مفيد مى‌دانست‌، به‌ كار مى‌برد. خوش‌ غذا بود و خوراكش‌ بيشتر جوجه‌ و غذاهاي‌ سبك‌ بود و به‌ جاي‌ ميوه‌ از شربتها و معجونها استفاده‌ مى‌كرد و آنچه‌ شبهه‌ ناك‌ بود، نمى‌خورد، جامه‌اش‌ بهترين‌ جامه‌ها بود: جامه‌هاي‌ سفيد و نرم‌ و عطرآگين‌ (ابن‌ رجب‌، 1/412، 413؛ ابن‌ كثير، 13/32؛ ابن‌ عماد، 4/330). شيفتة كتاب‌ و مطالعه‌ بود، وقتى‌ كتابى‌ را مى‌ديد كه‌ پيش‌تر آن‌ را نديده‌ بود، حال‌ كسى‌ را مى‌يافت‌ كه‌ بر گنجى‌ دست‌ يافته‌ است‌ (ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، صيد الخاطر، 571). بى‌بهره‌ از ذوق‌ سليم‌ نبود. حلاوت‌ مناجات‌ را چشيده‌ بود. روزها روزه‌ مى‌داشت‌ و شبها به‌ عبادت‌ برمى‌خاست‌ و در تاريكى‌ شب‌ به‌ ديدار صالحان‌ مى‌رفت‌. مداعباتش‌ لطيف‌ و شيرين‌ بود. ذهنى‌ وقاد داشت‌ و حاضرجواب‌ بود (ابن‌ رجب‌، 1/412، 413)، فى‌ البديهه‌ پاسخهاي‌ شيرين‌ و لطيف‌ مى‌داد، چنانكه‌ وقتى‌ مردي‌ از او پرسيد: تسبيح‌ گفتن‌ بهتر است‌ يا استغفار كردن‌؟ پاسخ‌ داد: جامة شوخگن‌ به‌ صابون‌ بيشتر نياز دارد تا به‌ بخور؛ از او دربارة غنا سؤال‌ شد، پاسخ‌ داد: اُقْسِم‌ُ بِالله‌ لَهُوَ لَهْوُ (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/490؛ ابن‌ رجب‌، 1/421، 422). 
شخصيت‌ علمى‌ و مذهبى‌ ابن‌ جوزي‌ سبب‌ شده‌كه‌ وي‌ را با القابى‌ كه‌ گاه‌ بسيار مبالغه‌آميز مى‌نمايد، بخوانند: شيخ‌ العراق‌ و امام‌ الا¸فاق‌ (ابن‌ جزري‌، 375)، امام‌ الحافظ العلامة (ابن‌ تغري‌ بردي‌، 6/175). شيخ‌ الوقت‌ (ذهبى‌، دول‌، 2/79)، عالم‌ العراق‌ و واعظ الا¸فاق‌ (همو، تذكره‌، 4/1342)، الامام‌ الاوحد (ابن‌ جبير، 196)، الحبر المتكلم‌ (همو، 198). 
فرزندان‌ او: از ابن‌ جوزي‌ 3 پسر به‌ نامهاي‌ ابوبكر عبدالعزيز، ابوالقاسم‌ على‌ و ابومحمد يوسف‌ و 6 دختر به‌ نامهاي‌ رابعه‌ (مادر يوسف‌ بن‌ قزاوغلى‌ معروف‌ به‌ سبط ابن‌ جوزي‌)، شرف‌ النساء، زينب‌، جوهره‌، ست‌ العلماء كبري‌ و ست‌ العلماء صغري‌. اين‌ دختران‌ همه‌ از پدر و ديگران‌ حديث‌ شنيده‌اند. 
عبدالعزيز بر مذهب‌ احمد بن‌ حنبل‌ فقه‌ آموخت‌ و از ابوالوقت‌، ابن‌ ناصر، ارموي‌ و گروهى‌ ديگر از مشايخ‌ پدرش‌ حديث‌ شنيد و به‌ موصل‌ سفر كرد و در آنجا به‌ وعظ پرداخت‌ و قبول‌ نام‌ يافت‌. گفته‌اند كه‌ خاندان‌ شهرزوري‌ بدو رشك‌ بردند و مسمومش‌ ساختند و وي‌ در 554ق‌ درگذشت‌. 
ابوالقاسم‌ على‌ از ابن‌ بطى‌ و جز او حديث‌ شنيد. هنگامى‌ كه‌ پدرش‌ به‌ واسط برده‌ شد، به‌ كتابخانة او كه‌ در درب‌ دينار بود، دست‌ يافت‌ و آنچه‌ از آنها خواست‌، برداشت‌ و به‌ بهايى‌ كه‌ قيمت‌ مركب‌ آن‌ نمى‌شد، فروخت‌. او در 630ق‌ در حالى‌ كه‌ پدر او را ترك‌ كرده‌ بود، بى‌آنكه‌ وي‌ را ببيند، درگذشت‌. ابومحمد يوسف‌ ملقب‌ به‌ محيى‌الدين‌ بسيار حديث‌ شنيد، فقه‌ آموخت‌ و بر روش‌ درست‌ و اخلاق‌ پسنديده‌ باليد. او بود كه‌ سبب‌ رهايى‌ پدر شد و پس‌ از مرگ‌ پدر، به‌ وعظ پرداخت‌ و شغل‌ پدر را به‌ بهترين‌ نحو ادامه‌ داد. مدتى‌ ولايت‌ حسبة بغداد بدو سپرده‌ شد و مدتى‌ نيز عهده‌دار انشاي‌ مكاتبات‌ خلفا به‌ پادشاهان‌ گرديد و سرانجام‌ به‌ مقام‌ استاد داري‌ المستعصم‌ رسيد (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/502 -503). 
ابن‌ جوزي‌ پس‌ از آخرين‌ وعظ خود در 17 رمضان‌ 957 بيمار شد و پس‌ از 5 روز در شب‌ جمعه‌ ميان‌ نماز مغرب‌ و عشا در خانة خود در قطفتا (محله‌اي‌ در شرق‌ بغداد) درگذشت‌. 
گزارشهايى‌ كه‌ در باب‌ تشييع‌ جنازة او در دست‌ است‌، شخصيت‌ اجتماعى‌ و نفوذ وي‌ در مردم‌ را نشان‌ مى‌دهد: در سوگ‌ او بازارها بسته‌ شد و مردم‌ بغداد براي‌ تشييع‌ جنازه‌ گرد آمدند. انبوه‌ جمعيت‌ تا بدانجا بود كه‌ جنازة او تا وقت‌ نماز جمعه‌ به‌ گوري‌ كه‌ در مقبرة احمد بن‌ حنبل‌ براي‌ وي‌ آماده‌ شده‌ بود، نرسيد و بزرگان‌ مذهب‌ نتوانستند بر او نماز بگزارند و از كفن‌ او جز اندكى‌ باقى‌ نماند (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/449- 500؛ ابن‌ رجب‌، 1/428- 429؛ ابن‌ تغري‌ بردي‌، 6/175). 
گفته‌اند كه‌ وصيت‌ كرد شعري‌ را كه‌ بدين‌ مضمون‌ سروده‌ بود، بر قبرش‌ بنويسند: «اي‌ بسيار بخشاينده‌، اي‌ كه‌ از گناهكاران‌ در مى‌گذري‌، گناهكاري‌ به‌ اميد بخشايش‌ گناهانش‌ نزد تو آمده‌ است‌. من‌ مهمانم‌ و سزاي‌ مهمان‌ جز احسان‌ نيست‌» (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/502). 
آثار: ابن‌ جوزي‌ از 13 سالگى‌ به‌ تأليف‌ پرداخت‌ (ابن‌ رجب‌، 1/416) و از آنجا كه‌ تا پايان‌ عمر از نوشتن‌ باز نايستاد، شمار آثارش‌ بسيار است‌. قدرت‌ ذهنى‌ شگفت‌انگيزش‌ نيز او را ياري‌ داده‌ است‌. ابن‌ دبيثى‌ مى‌گويد: «كسى‌ را نمى‌شناسم‌ كه‌ بيش‌ از ابن‌ جوزي‌ در رشته‌هاي‌ گوناگون‌ علمى‌ تأليف‌ كرده‌ باشد. جزوه‌اي‌ ديدم‌ كه‌ اختصاص‌ به‌ نام‌ كتابهاي‌ او داشت‌ (ذهبى‌، المختصر، 238). ناجيه‌ عبدالله‌ ابراهيم‌ مى‌نويسد كه‌ من‌ اين‌ جزوه‌ را كه‌ در دو ورق‌ تنظيم‌ شده‌، تصحيح‌ و آماده‌ نشر كرده‌ام‌ (ص‌ 26). 
ابن‌ تيميه‌ در اجوبة المصرية مى‌نويسد: ابن‌ جوزي‌ تصنيفات‌ و تأليفات‌ بسيار در زمينه‌هاي‌ مختلف‌ دارد. من‌ يك‌ بار آثار او را شمردم‌، بيش‌ از هزار تصنيف‌ بود. پس‌ از آن‌ باز آثاري‌ از او ديدم‌ كه‌ در آن‌ شمارش‌ به‌ حساب‌ نياورده‌ بودم‌ (ابن‌ رجب‌، 1/415). در منابع‌ آمده‌ است‌ كه‌ دربارة تأليفات‌ ابن‌ جوزي‌ از خود او سؤال‌ شد. در پاسخ‌ گفت‌: «بيش‌ از 360 تصنيف‌ است‌ كه‌ برخى‌ از آنها 20 مجلد و برخى‌ فقط يك‌ جزوه‌ است‌» (ابن‌ رجب‌، 1/413). سبط ابن‌ جوزي‌ مى‌نويسد: از او شنيدم‌ كه‌ در اواخر عمر بر بالاي‌ منبر مى‌گفت‌ «من‌ با اين‌ دو انگشتم‌ 2 هزار مجلد كتاب‌ نوشته‌ام‌» (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/482). 
در باب‌ كثرت‌ آثار وي‌ گفته‌اند: اگر شمار جزواتى‌ را كه‌ نوشته‌ است‌ بر روزهاي‌ زندگانى‌ وي‌ تقسيم‌ كنند، معلوم‌ مى‌شود كه‌ وي‌ در هر روز 9 جزوه‌ كتابت‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ خلكان‌، 3/141؛ قس‌: ذهبى‌، سير، 21/377) و از اين‌ جهت‌ وي‌ را با ابوجعفر محمد بن‌ جرير طبري‌ كه‌ گفته‌ شده‌ روزي‌ 40 صفحه‌ كتابت‌ مى‌كرده‌ است‌، مى‌توان‌ مقايسه‌ كرد. همچنين‌ نوشته‌اند كه‌ ابن‌ جوزي‌ تراشة قلمهايى‌ را كه‌ با آنها احاديث‌ پيامبر اكرم‌ را مى‌نوشته‌، گرد آورده‌ بود. هنگام‌ مرگ‌ وصيت‌ كرد كه‌ آب‌ غسل‌ او را با آنها گرم‌ كنند، چنين‌ كردند. اين‌ تراشه‌ها بيش‌ از مقدار مورد نياز بود (ابن‌ خلكان‌، همانجا). 
برخى‌ از محققان‌ از بسياري‌ آثار ابن‌ جوزي‌ با ناباوري‌ اظهار شگفتى‌ كرده‌اند، اما با توجه‌ به‌ اينكه‌ وي‌ حدود 90 سال‌ زندگى‌ كرده‌ و هرگز وقت‌ خود را ضايع‌ نمى‌كرده‌ است‌، جاي‌ شگفتى‌ نيست‌. خود در اغتنام‌ فرصت‌ گفته‌ است‌: گروه‌ كثيري‌، همان‌ گونه‌ كه‌ مردم‌ عادت‌ دارند، با من‌ ديدار مى‌كنند. از آنجا كه‌ وقت‌ را گرانبهاترين‌ چيزها مى‌دانم‌، اين‌ ديدارها را خوش‌ نمى‌دارم‌، اما اگر از اين‌ كار خودداري‌ كنم‌، ارتباطات‌ مألوف‌ مى‌گسلد و اگر به‌ اين‌ ديدارها ادامه‌ دهم‌، وقت‌ ضايع‌ مى‌شود. پس‌ تا آنجا كه‌ مى‌توانم‌ از ديدار سرباز مى‌زنم‌ و اگر ناگزير ديداري‌ پيش‌ آيد، كم‌ سخن‌ مى‌گويم‌ تا زمان‌ ديدار كوتاه‌ شود. افزون‌ بر اين‌، كارهايى‌ براي‌ هنگام‌ ملاقات‌، از پيش‌ آماده‌ مى‌كنم‌ تا آن‌ زمان‌ بيهوده‌ سپري‌ نشود. پس‌ قطعه‌ قطعه‌ كردن‌ كاغذ، تراشيدن‌ قلم‌، دسته‌ كردن‌ دفترها و كارهايى‌ مانند اينها را كه‌ نياز به‌ انديشيدن‌ و حضور ذهن‌ ندارد - و به‌ هر حال‌ ب بر آن‌ شده‌ام‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ او را مختصر و نقد كنم‌ و اغلاط آن‌ را مشخص‌ سازم‌ (1/2؛ نيز نك: ابوغده‌، 191- 195). 
برخى‌ قراين‌ نيز نشان‌ مى‌دهد كه‌ ابن‌ جوزي‌ از تاريخ‌ عمومى‌ و اوضاع‌ و احوال‌ جهان‌ در روزگار خود اطلاع‌ چندانى‌ نداشته‌ است‌، مثلاً در صيد الخاطر (ص‌ 530) آورده‌ است‌: پس‌ از آنكه‌ قيصر (در نخستين‌ فتوحات‌ اسلام‌) هلاك‌ شد، ديگر قيصري‌ به‌ قدرت‌ نرسيد. 
در شعر: عمادالدين‌ كاتب‌ با نقل‌ 5 نمونه‌ از اشعار ابن‌ جوزي‌ در قوافى‌ مختلف‌ دربارة او مى‌نويسد: وي‌ داراي‌ عباراتى‌ مصنوع‌ و اشاراتى‌ بديع‌ و دلنشين‌ است‌ و علاقة بسيار به‌ تجنيس‌ دارد (3(1)/260- 265). برخى‌ از محققان‌ نوشته‌اند كه‌ مجموعة اشعار او به‌ 10 مجلد مى‌رسد (ابوشامه‌، 24). ابن‌ رجب‌ اشعار او را به‌ زيبايى‌ مى‌ستايد و سپس‌ افزون‌ بر اشعاري‌ كه‌ ابوشامه‌ آورده‌، ابياتى‌ از او نقل‌ مى‌كند (1/423-424). ابن‌ جوزي‌ خود در المنتظم‌ قصيده‌اي‌ را كه‌ در مدح‌ خليفه‌ المستضى‌´، مشتمل‌ بر 25 مصراع‌ با قافية «ان‌» سروده‌، نقل‌ كرده‌ است‌ (10/263-264). 
3 كتاب‌ در شعر به‌ ابن‌ جوزي‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌: احكام‌ الاشعار باحكام‌ الاشعار، ما قتله‌ من‌ الاشعار و المختار من‌ الاشعار (علوچى‌، 234). 
فهرست‌ آثار: مقام‌ علمى‌ و كثرت‌ تأليفات‌ و خدمت‌ بزرگى‌ كه‌ ابن‌ جوزي‌ به‌ ميراث‌ فرهنگ‌ اسلامى‌ كرده‌، جمعى‌ از محققان‌ را بر آن‌ داشته‌ است‌ كه‌ به‌ بحث‌ و استقصاي‌ آثار او بپردازند و ابهامات‌ و اشتباهات‌ موجود در اين‌ زمينه‌ را مرتفع‌ سازند، خاصه‌ آنكه‌ هنوز بسياري‌ از نسخ‌ خطى‌ آثار ابن‌ جوزي‌ در كتابخانه‌هاي‌ شرق‌ و غرب‌ عالم‌ پراكنده‌ است‌ و برخى‌ از آنها نيز همچنان‌ ناشناخته‌ مانده‌ است‌.
ابن‌ جوزي‌ خود نخستين‌ كسى‌ است‌ كه‌ آثار خويش‌ را فهرست‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 1/416). ابن‌ رجب‌ پيش‌ از ذكر آثار ابن‌ جوزي‌ مى‌نويسد كه‌ ابن‌ قطيعى‌ فهرست‌ ابن‌ جوزي‌ را از آثار خويش‌ به‌ خط خود او ديده‌ و احتمالاً نام‌ كتابهايى‌ ديگر از او را نيز بدان‌ افزوده‌ است‌ (همانجا). 
از فهرستهاي‌ متقدمان‌ كه‌ بگذريم‌، سيد عبدالحميد علوچى‌ كتابى‌ با عنوان‌ مؤلفات‌ ابن‌ جوزي‌ نوشته‌ و در آن‌ به‌ شمارش‌ و طبقه‌بندي‌ آثار او پرداخته‌ است‌. وي‌ در اين‌ كتاب‌، آثار چاپى‌، خطى‌ و مفقود ابن‌ جوزي‌ را بر اساس‌ منابع‌ بسيار و فهرستهاي‌ متعدد كتب‌ خطى‌ (به‌ زبان‌ عربى‌ و زبانهاي‌ ديگر، موجود در كتابخانه‌هاي‌ مختلف‌ سراسر جهان‌) معرفى‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ كتاب‌ در بغداد (1385ق‌/1965م‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. سيد محمدباقر بر اين‌ كتاب‌ استدراكى‌ نوشته‌ كه‌ در مجلة المورد (ص‌ 181-190) چاپ‌ شده‌ است‌. در اين‌ استدراك‌ نام‌ 11 تأليف‌ كه‌ در كتاب‌ علوچى‌ نيامده‌، ذكر شده‌ و بر اساس‌ فهرستهاي‌ متعددي‌ كه‌ در اختيار علوچى‌ نبوده‌، عناوين‌ برخى‌ از آثار نيز تصحيح‌ شده‌ است‌. علاوه‌ بر اين‌، سيدمحمد باقر، اطلاعات‌ بسياري‌ دربارة كتابخانه‌هايى‌ كه‌ آثار ابن‌ جوزي‌ در آنها نگهداري‌ مى‌شود، به‌ دست‌ داده‌ و در پايان‌ نام‌ كتابهاي‌ خطى‌ ابن‌ جوزي‌ را كه‌ پس‌ از نشر كتاب‌ علوچى‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌، آورده‌ است‌ (ابراهيم‌، 27- 28). به‌ گفتة محمد بهجت‌ اثري‌ در حاشية كتاب‌ خريدة القصر عمادالدين‌ كاتب‌، هلال‌ ناجى‌ نيز در مجلة المورد مستدركاتى‌ بر كتاب‌ علوچى‌ افزوده‌ است‌ (3(1)/261). 
ناجيه‌ عبدالله‌ ابراهيم‌ در مورد آثار ابن‌ جوزي‌ تحقيقات‌ تازه‌اي‌ دارد. وي‌ نكاتى‌ را كه‌ از قلم‌ علوچى‌ و سيدمحمد باقر افتاده‌، به‌ ويژه‌ كتابهايى‌ را كه‌ خود بدانها دست‌ يافته‌، به‌ عنوان‌ المستدرك‌ على‌ مصنفات‌ ابن‌ جوزي‌ آماده‌ انتشار كرده‌ است‌ (ابراهيم‌، 29). علوچى‌ آثار ابن‌ جوزي‌ را بر حسب‌ موضوعات‌ به‌ شرح‌ زير طبقه‌بندي‌ مى‌كند: الف‌ - 27 كتاب‌ در قرآن‌ و علوم‌ قرآنى‌؛ ب‌ - 42 كتاب‌ در حديث‌، رجال‌ و علوم‌ حديث‌؛ ج‌ - 54 كتاب‌ در مذاهب‌، اصول‌، فقه‌ و عقايد؛ د - 143 كتاب‌ در وعظ، اخلاق‌ و رياضات‌ كه‌ بيشترين‌ تأليفات‌ او در اين‌ زمينه‌هاست‌؛ ه - 10 كتاب‌ در طب‌؛ و - 16 كتاب‌ در شعر و لغت‌؛ ز - 92 كتاب‌ در تاريخ‌، جغرافيا، سير و حكايات‌ كه‌ مجموع‌ آنها 384 كتاب‌ مى‌شود (ص‌ 222-236). 
از ميان‌ آثار بازماندة ابن‌ جوزي‌ كه‌ نام‌ آنها پس‌ از اين‌ خواهد آمد، المنتظم‌ و تلبيس‌ ابليس‌ داراي‌ اهميتى‌ خاص‌ است‌ كه‌ در اينجا به‌ بررسى‌ آنها مى‌پردازيم‌: 
1. المنتظم‌ فى‌ تاريخ‌ الملوك‌ و الامم‌: اين‌ كتاب‌ مهم‌ترين‌ اثر ابن‌ جوزي‌ در تاريخ‌ است‌. در اين‌ كتاب‌ مؤلف‌ پس‌ از خطبه‌ كه‌ با عبارت‌ «الحمدلله‌ الذي‌ سبق‌ الازمان‌ و ابتدعها و الالوان‌ واخترعها...» شروع‌ مى‌شود، به‌ اقامة دليل‌ بر وجود خداي‌ تعالى‌ و سپس‌ ذكر نخستين‌ مخلوقات‌ مى‌پردازد و تاريخ‌ عالم‌ را از آغاز تا دوران‌ حضرت‌ رسول‌ و از آن‌ زمان‌ تا 574ق‌/1178م‌ (خلافت‌ المستضى‌´، 566 - 575ق‌/1171- 1179م‌) مى‌آورد. وي‌ حوادث‌ تاريخى‌ قبل‌ از هجرت‌ را بر حسب‌ ابواب‌ و بعد از آن‌ را به‌ ترتيب‌ سنوات‌ ذكر مى‌كند (دارالكتب‌، 8/255). در تاريخ‌ هر سال‌ نخست‌ اخبار مهم‌ و حوادثى‌ را كه‌ از نظر وي‌ جالب‌ يا شگفت‌انگيز بوده‌ است‌، مى‌آورد. سپس‌ به‌ وفيات‌ بزرگان‌ مى‌پردازد و در اين‌ بخش‌ نام‌ آنان‌ را كه‌ گاه‌ همراه‌ شرح‌ مختصري‌ از احوال‌ و آثارشان‌ است‌، به‌ ترتيب‌ الفبايى‌ ذكر مى‌كند. 
حاجى‌ خليفه‌ پس‌ از معرفى‌ المنتظم‌ و اشاره‌ به‌ فوايد جنبى‌ آن‌ در علم‌ حديث‌ از قول‌ مولا على‌ بن‌ حنابى‌، مى‌افزايد، در اين‌ كتاب‌ مطالب‌ بى‌اساس‌ و اغلاط آشكار بسيار است‌ كه‌ من‌ به‌ برخى‌ از آنها در حاشية نسخه‌اي‌ كه‌ به‌ خط مؤلف‌ است‌، اشاره‌ كرده‌ام‌، آنگاه‌ مى‌افزايد كه‌ اين‌ كتاب‌ را شيخ‌ علاءالدين‌ على‌ بن‌ محمد مشهور به‌ مصنفك‌ در 870ق‌/ 1466م‌ در ادرنه‌ در يك‌ مجلد خلاصه‌ كرده‌ و آن‌ را مختصر المنتظم‌ و ملتقط الملتزم‌ ناميده‌ است‌ (ص‌ 1850-1851). بروكلمان‌ از اين‌ كتاب‌ با عنوان‌ المنتظم‌ فى‌ ملتقط الملتزم‌ سخن‌ گفته‌ است‌ I/915) S, كه‌ به‌ نظر مى‌رسد تصحيفى‌ از نام‌ مختصر مصنفك‌ باشد. وي‌ مى‌نويسد قسمت‌ اول‌ اين‌ كتاب‌ مأخوذ از طبري‌ است‌ كه‌ مطالب‌ بسياري‌ در وفيات‌ بدان‌ افزوده‌ شده‌ است‌ و قسمتهاي‌ اخير آن‌ مقتبس‌ از الكامل‌ ابن‌ اثير است‌، هر چند كه‌ ابن‌ جوزي‌ خود در المنتظم‌ ابن‌ اثير را مورد انتقاد قرار داده‌ است‌ (همانجا). در مقايسه‌اي‌ اجمالى‌ كه‌ ميان‌ مطالب‌ المنتظم‌ و تاريخ‌ طبري‌ و همچنين‌ الكامل‌ ابن‌ اثير به‌ عمل‌ آمد، معلوم‌ شد كه‌ نظر بروكلمان‌ در مورد قسمت‌ اول‌ صحيح‌ است‌، اما اقتباس‌ قسمتهاي‌ اخير المنتظم‌ از الكامل‌ ثابت‌ نشد. بنابراين‌ و با توجه‌ به‌ سخن‌ عبدالمنعم‌ در مقدمه‌ بر كتاب‌ العسجد المسبوك‌ِ غسانى‌ كه‌ مى‌نويسد: گروهى‌ از مؤلفان‌ پس‌ از ابن‌ جوزي‌ از جمله‌ ابن‌ اثير از المنتظم‌ سود جسته‌اند (ص‌ 111). مى‌توان‌ احتمال‌ داد كه‌ بروكلمان‌ تلخيص‌ مصنفك‌ را با المنتظم‌ اشتباه‌ كرده‌ و آن‌ را با تاريخ‌ طبري‌ و الكامل‌ ابن‌ اثير مقايسه‌ نموده‌ باشد. 
ابن‌ قفطى‌ در بحث‌ از علم‌ تاريخ‌ و كتب‌ تاريخى‌، المنتظم‌ ابن‌ جوزي‌ را به‌ مثابه‌ يكى‌ از تكمله‌هاي‌ متوالى‌ تاريخ‌ طبري‌ كه‌ هر يك‌ براي‌ كامل‌ كردن‌ كتابهاي‌ پيش‌ از خود تأليف‌ شده‌، به‌ شمار آمده‌ است‌ و مى‌گويد: ذكر حوادث‌ پس‌ از المنتظم‌ را ابن‌ قادسى‌ تا 616ق‌ ادامه‌ داده‌ و آن‌ را تكميل‌ كرده‌ است‌ (ص‌ 110-111). 
ابن‌ جوزي‌ در المنتظم‌ نظير آنچه‌ در روزنامه‌هاي‌ روزگار ما مى‌آيد، از حوادث‌ گوناگون‌ سخن‌ مى‌گويد: رويدادهاي‌ مهم‌ سياسى‌، توطئه‌ها، اخبار مربوط به‌ جنگها، اخبار فرهنگى‌ (برگزاري‌ مجالس‌ وعظ و خطابه‌ و مناظره‌، تأسيس‌ مدارس‌ و نام‌ مدرسان‌ و معيدان‌ آنها...)، منازعات‌ مذهبى‌ و كلامى‌، تاريخ‌ آغاز و پايان‌ بناها، قتلها، سرقتها، نيرنگها، آتش‌ سوزيها، رويدادهاي‌ شگفت‌انگيز، اخبار مربوط به‌ خليفه‌ (شكار، سياحت‌، بيماري‌...)، گزارش‌ برخى‌ نرخها در روزهاي‌ گرانى‌ و ارزانى‌، قحط و غلاها، شيوع‌ بيماريها، سوانح‌ طبيعى‌ (طغيان‌ رودها، بارانهاي‌ شديد، تگرگهاي‌ درشت‌...)، گزارش‌ گرم‌ترين‌ روز سال‌، اخبار مربوط به‌ افطاري‌ و مهمانيها به‌ مناسبتهاي‌ مختلف‌، گزارش‌ اعدامها (دزدان‌، قاتلان‌، بدمذهبها...) و ...، تا آنجا كه‌ اگر صحت‌ اين‌ گزارشها محقق‌ گردد، مى‌توان‌ اين‌ كتاب‌، به‌ ويژه‌ جلد نهم‌ و دهم‌ آن‌ را كه‌ مقارن‌ دوران‌ زندگى‌ مؤلف‌ است‌، آيينة تمام‌ نماي‌ روزگار او دانست‌ كه‌ از لحاظ مطالعات‌ علوم‌ انسانى‌ به‌ ويژه‌ علوم‌ اجتماعى‌ حائز اهميت‌ فراوان‌ است‌ (نك: مثلاً 10/203- 208). 
6 مجلد از اين‌ كتاب‌ (ج‌ 5 -10) مشتمل‌ بر حوادث‌ و وفيات‌ سالهاي‌ 257-574ق‌/871 - 1178م‌ با برخى‌ حواشى‌ و تصحيحات‌ در 1357- 1359ق‌ در حيدرآباد دكن‌ به‌ طبع‌ رسيده‌ و در 1360-1362ق‌ فهرست‌ اعلام‌ مجلدات‌ پنجم‌ تا نهم‌ آن‌ توسط سيدظهيرالدين‌ حسن‌ تهيه‌ گرديده‌ و به‌ پايان‌ هر مجلد افزوده‌ و منتشر شده‌ است‌. 
ابن‌ جوزي‌ خود كتاب‌ المنتظم‌ را كه‌ در 10 جلد بزرگ‌ تأليف‌ كرده‌ بود، در يك‌ مجلد كوچك‌ مختصر ساخت‌ و آن‌ را شذور العقود فى‌ تاريخ‌ العهود ناميد. سخاوي‌ اين‌ كتاب‌ را به‌ خط ابن‌ جوزي‌ ديده‌ است‌ (ص‌ 304). 
سبط ابن‌ جوزي‌ مى‌نويسد تاريخ‌ نيايم‌ يعنى‌ المنتظم‌ در 574ق‌ به‌ پايان‌ رسيد. او تاريخ‌ كوچكى‌ به‌ نام‌ درة الاكليل‌ دارد كه‌ ذيلى‌ بر المنتظم‌ و حاوي‌ حوادث‌ سالهاي‌ 575 -590ق‌ (سال‌ تبعيد او به‌ واسط) است‌ و در اين‌ كتاب‌ حوادث‌ به‌ طور كامل‌ استقصا نشده‌ است‌ (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(1)/353). كسانى‌ ديگر نيز بر المنتظم‌ ذيلهايى‌ نوشته‌اند: محمد بن‌ احمد بن‌ محمد قادسى‌ (د 694ق‌) ذيل‌ خود را كه‌ در چند مجلد است‌، الفاخر فى‌ ذكر حوادث‌ ايام‌ الامام‌ الناصر ناميده‌ است‌. امام‌ العز ابوبكر محفوظ بن‌ معتوق‌ بن‌ البزوري‌ نيز ذيلى‌ بر المنتظم‌ دارد (سخاوي‌، همانجا). 
2. تلبيس‌ ابليس‌: ابن‌ جوزي‌ در مقدمة كوتاه‌ اين‌ كتاب‌ مى‌نويسد: پس‌ از رحلت‌ حضرت‌ رسول‌(ص‌) و درگذشت‌ ياران‌ او... هواها بازگشت‌ و بدعتها آفريد... بيشتر مردم‌ به‌ گروههاي‌ گوناگون‌ گرويدند و ابليس‌ سربرآورد تا آنان‌ را بفريبد و باطل‌ را بيارايد و تفرقه‌ افكند و گمراهان‌ را گرد هم‌ آورد... از اين‌ رو من‌ بر آن‌ شدم‌ تا با تأليف‌ تلبيس‌ ابليس‌ مردم‌ را از نيرنگهاي‌ او بر حذر دارم‌ و دامهايش‌ را بنمايانم‌ (ص‌ 4). 
ابن‌ جوزي‌ اين‌ كتاب‌ را در 13 باب‌ تأليف‌ كرده‌ كه‌ برخى‌ از ابواب‌ آن‌ خود به‌ فصول‌ و بخشهاي‌ فرعى‌ تقسيم‌ شده‌ است‌. از آنجا كه‌ فصول‌ و بخشهاي‌ اين‌ كتاب‌ تا حدود زيادي‌ بيانگر عقايد و آراي‌ ابن‌ جوزي‌ است‌. اشاره‌ به‌ مباحث‌ اصلى‌ اين‌ ابواب‌ و فصول‌، به‌ شناخت‌ بيشتر شخصيت‌ او كمك‌ مى‌كند: 
باب‌ اول‌ - در امر به‌ پيروي‌ از سنت‌ و همراهى‌ با جماعت‌: در اين‌ باب‌ ابن‌ جوزي‌ با استناد به‌ روايات‌ عامه‌ لزوم‌ پيروي‌ از «سنت‌» را بر اساس‌ تلقى‌ اهل‌ تسنن‌ از «سنت‌» تبيين‌ مى‌كند و با اشاره‌ به‌ حديث‌ افتراق‌، «اهل‌ جماعت‌» را فرقة ناجيه‌ معرفى‌ مى‌كند (ص‌ 8). 
باب‌ دوم‌ - در نكوهش‌ بدعتها و بدعت‌گزاران‌: در اين‌ باب‌ ابن‌ جوزي‌ بدعت‌ گذاران‌ را به‌ 6 گروه‌ اصلى‌ و هر گروه‌ اصلى‌ را به‌ 12 گروه‌ فرعى‌ تقسيم‌ مى‌كند. گروههاي‌ اصلى‌ بدعت‌گذار از نظر وي‌ عبارتند از حروريه‌، قدريه‌، جهميه‌، مرجئه‌، رافضه‌ و جبريه‌ (ص‌ 19-23). وي‌ از گروههاي‌ فرعى‌ رافضه‌ به‌ دو گروه‌ شيعه‌ و اماميه‌ اشاره‌ و آنها را چنين‌ معرفى‌ مى‌كند: شيعه‌ معتقد است‌ كه‌ على‌(ع‌) وصى‌ پيامبر خداست‌ و ولى‌ امر بعد از اوست‌ و امت‌ كه‌ با جز او بيعت‌ كردند. كافر شدند. اماميه‌ معتقدند كه‌ ممكن‌ نيست‌ دنيا از وجود امامى‌ از فرزندان‌ حسين‌(ع‌) خالى‌ باشد. امام‌ را جبرئيل‌ تعليم‌ مى‌دهد و هر گاه‌ بميرد، كسى‌ چون‌ او جانشينش‌ مى‌شود (ص‌ 22). 
باب‌ سوم‌ - در تحذير از فتنه‌ها و نيرنگهاي‌ ابليس‌: در اين‌ باب‌ با استناد به‌ قرآن‌ كريم‌ و احاديث‌ به‌ بيان‌ فريبكاري‌ شيطان‌ مى‌پردازد و مى‌گويد: هر انسانى‌ را شيطانى‌ است‌ و شيطان‌ همانند خون‌ در آدمى‌ جريان‌ دارد و آنگاه‌ فصلى‌ به‌ ضرورت‌ پناه‌ بردن‌ به‌ خدا از شر شيطان‌ اختصاص‌ مى‌دهد. 
باب‌ چهارم‌ - در معنى‌ تلبيس‌ و غرور: به‌ نظر وي‌ تلبيس‌ نماياندن‌ باطل‌ به‌ صورت‌ حق‌ و غرور نوعى‌ نادانى‌ است‌ كه‌ نادرست‌ را درست‌ و زشت‌ را زيبا مى‌نماياند. 
باب‌ پنجم‌ - در ذكر فريبكاري‌ ابليس‌ در اعتقادات‌ و دينها: در اين‌ باب‌ به‌ بيان‌ بطلان‌ عقايد سوفسطائيان‌، دهريان‌، طبايعيان‌ (معتقدان‌ به‌ عناصر چهارگانه‌)، ثنويان‌، فلاسفه‌ و پيروان‌ آنان‌، معتقدان‌ به‌ هياكل‌ (كسانى‌ كه‌ اجرام‌ سماوي‌ را به‌ عنوان‌ جسم‌ روحانيان‌ علوي‌ مى‌پرستند)، بت‌پرستان‌، پرستندگان‌ آتش‌ و خورشيد و ماه‌، مردم‌ دوران‌ جاهليت‌، منكران‌ نبوت‌، يهوديان‌، نصاري‌، صابئان‌، مجوس‌، منجمان‌، منكران‌ رستاخيز و تناسخيان‌ مى‌پردازد. آنگاه‌ چگونگى‌ فريبكاري‌ شيطان‌ را در اعتقادات‌ امت‌ مسلمان‌ شرح‌ مى‌دهد و در اين‌ زمينه‌ از تقليد و اجتهاد و مسائل‌ مربوط به‌ آنها سخن‌ مى‌گويد و پس‌ از بحثى‌ راجع‌ به‌ كلام‌ و نكوهش‌ متكلمان‌ كيفيت‌ فريبكاري‌ ابليس‌ را بر خوارج‌، رافضيان‌، باطنيان‌ (اسماعيليه‌، سبعيه‌، بابكيه‌، محمره‌، قرامطه‌، خرميه‌، تعليميه‌) بيان‌ مى‌كند. 
باب‌ ششم‌ - در فريفتن‌ عالمان‌: در اين‌ باب‌ تلبيس‌ شيطان‌ بر قاريان‌، محدثان‌، فقيهان‌، اهل‌ جدل‌، واعظان‌ و گويندگان‌ قصص‌، لغويان‌ و اديبان‌، شاعران‌ و دانشمندان‌ مبرز شرح‌ داده‌ مى‌شود. 
باب‌ هفتم‌ - در فريفتن‌ فرمانروايان‌ و پادشاهان‌. 
باب‌ هشتم‌ - در فريبكاري‌ در عبادات‌: در اين‌ باب‌ چگونگى‌ فريفته‌ شدن‌ عابدان‌ در تطهير، وضو، اذان‌، نماز، قرائت‌ قرآن‌، روزه‌، حج‌، جهاد، امر به‌ معروف‌ و نهى‌ از منكر بيان‌ مى‌شود. 
باب‌ نهم‌ - در فريفتن‌ زاهدان‌ و عابدان‌: وي‌ در اين‌ باب‌ ترك‌ دنيا، سرزنش‌ علما، روي‌ گردانى‌ از آموختن‌ علم‌، ترك‌ مباحات‌، پشمينه‌ پوشى‌، حب‌ جاه‌، ژوليدگى‌، ظاهر زاهدانه‌، احتراز از خريد، انگشت‌ نما شدن‌، عجب‌ به‌ عبادت‌، عمل‌ به‌ اوهام‌ و پندارها به‌ عنوان‌ «واقعه‌»ها و ... را از مصاديق‌ تلبيس‌ ابليس‌ مى‌شمارد. 
باب‌ دهم‌ - در فريفتن‌ صوفيان‌: ابن‌ جوزي‌ در آغاز اين‌ باب‌ صوفيان‌ را گروهى‌ از زاهدان‌ مى‌شمارد كه‌ با صفات‌، نشانه‌ها و احوالى‌ از زاهدان‌ بازشناخته‌ مى‌شوند. سپس‌ با استناد بر اخبار به‌ بيان‌ وجه‌ تسمية اين‌ گروه‌ به‌ صوفيه‌ و متصوفه‌ مى‌پردازد (ص‌ 161-162) و آنگاه‌ مباحثى‌ در نادرستى‌ اعتقادت‌ صوفيان‌ بيان‌ مى‌كند. 
باب‌ يازدهم‌ - در فريفتن‌ متدينان‌ در آنچه‌ شبيه‌ كرامات‌ است‌. 
باب‌ دوازدهم‌ - در فريفتن‌ مردم‌ عامى‌. 
باب‌ سيزدهم‌ - در فريفتن‌ عموم‌ مردم‌ با آرزوهاي‌ دور و دراز. 
آثار چاپ‌ شده‌: 
1. در قرآن‌ و علوم‌ قرآنى‌: زادالمسير فى‌ علم‌ التفسير، دمشق‌، در 1406ق‌ زير چاپ‌: المدهش‌، بغداد، 1348ق‌. 
2. در حديث‌ و رجال‌ حديث‌ و علوم‌ آن‌: آفة اصحاب‌ الحديث‌، به‌ كوشش‌ سيدعلى‌ ميلانى‌ حسينى‌، تهران‌، مكتبة نينوي‌ الحديثة؛ اخبار اهل‌ الرسوخ‌، قاهره‌، 1322ق‌، چاپ‌ ديگر در بمبئى‌ بدون‌ تاريخ‌. 
3. در مذاهب‌ و اصول‌ و فقه‌ و عقايد: دفع‌ الشبهة التشبيه‌ و الرد على‌ المجسمة، دمشق‌، 1345ق‌. 
4. در وعظ و اخلاق‌ و رياضات‌: بستان‌ الواعظين‌ و رياض‌ السامعين‌، قاهره‌، 1934م‌، چاپ‌ ديگر در 1963م‌؛ تلبيس‌ ابليس‌ يا الناموس‌ فى‌ تلبيس‌ ابليس‌، دهلى‌، 1323، چاپهاي‌ ديگر در قاهره‌، 1340، 1347 و 1368ق‌ (شرح‌ آن‌ گذشت‌)؛ روح‌ الارواح‌، قاهره‌، 1309ق‌؛ رؤوس‌ القوارير، قاهره‌، 1914م‌؛ صيد الخاطر، دمشق‌، 1960م‌، چاپ‌ ديگر بدون‌ تاريخ‌؛ عجيب‌ الخطب‌، تهران‌، 1274ق‌؛ لفتة الكبدالى‌ [فى‌] نصيحة الولد، مطبعة المنار، 1931م‌؛ ياقوتة المواعظ و الموعظة، قاهره‌، 1309ق‌، چاپ‌ ديگر 1322ق‌. 
5. در طب‌: تنبيه‌ النائم‌ الغمر على‌ حفظ مواسم‌ عمر، مطبعة الجوائب‌، 1885م‌؛ الطب‌ الروحانى‌، دمشق‌، 1348ق‌. 
6. در شعر و لغت‌: تقويم‌ اللسان‌ (در 1385ق‌ آماده‌ طبع‌ بوده‌ است‌). 
7. در تاريخ‌، جغرافيا، سير و حكايات‌: اخبار الظراف‌ و المتماجنين‌، دمشق‌، 1347ق‌؛ اخبار النساء، قاهره‌، چاپ‌ ديگر بيروت‌ (منسوب‌ به‌ ابن‌ قيم‌ الجوزية)؛ الاذكياء، مصر، 1277ق‌ و چاپهاي‌ ديگر 1304، 1306ق‌ و ...؛ تلقيح‌ فهوم‌ اهل‌ الاثر، چاپ‌ ناقص‌ در ليدن‌، 1892م‌، چاپ‌ كامل‌ در دهلى‌، 1869م‌، چاپ‌ ديگر 1927م‌؛ الحمقى‌ و المغفلين‌، دمشق‌، 1357ق‌، چاپ‌ ديگر با نام‌ اخبار الحمقى‌ و المغفلين‌، به‌ كوشش‌ عثمان‌ خليل‌، مصر، 1928م‌؛ الذهب‌ المسبوك‌ فى‌ سير الملوك‌، بيروت‌، 1885م‌؛ ذم‌ الهوي‌، قاهره‌، 1962م‌؛ صفوة الصفوة، حيدرآباد دكن‌، 1936-1937م‌، چاپ‌ ديگر با نام‌ صفة الصفوة، بيروت‌، 1406ق‌/1986م‌؛ مناقب‌ احمد بن‌ حنبل‌، قاهره‌، 1349ق‌؛ مناقب‌ بغداد، بغداد، 1342ق‌؛ مناقب‌ الحسن‌ البصري‌، قاهره‌، 1931م‌؛ مناقب‌ عمر بن‌ الخطاب‌ يا تاريخ‌ عمر بن‌ الخطاب‌، قاهره‌، 1347ق‌؛ مناقب‌ عمر بن‌ عبدالعزيز يا سيرة عمر بن‌ عبدالعزيز، قاهره‌، 1331ق‌، مختصر آن‌ به‌ نام‌ مختصر مناقب‌ عمر بن‌ عبدالعزيز، لايپزيگ‌، 1899م‌، و چاپ‌ ديگر آن‌ قاهره‌، 1331ق‌؛ ملتقط الحكايات‌، قاهره‌، 1309ق‌؛ المنتظم‌، حيدرآباد دكن‌، 1938-1940م‌ (شرح‌ آن‌ گذشت‌)؛ مولد النبى‌ (ص‌)، بارها به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ الوفا فى‌ فضائل‌ المصطفى‌(ص‌)، به‌ كوشش‌ بروكلمان‌. 
آثار خطى‌: علوچى‌ از 384 اثر ابن‌ جوزي‌ 139 كتاب‌ را به‌ عنوان‌ خطى‌ معرفى‌ كرده‌ (ص‌ 206-211) و نام‌ كتابخانه‌هايى‌ را كه‌ اين‌ نسخه‌ها در آنها نگهداري‌ مى‌شود، آورده‌ و آنها را در موضوعات‌ مختلف‌ بدين‌ شرح‌ طبقه‌بندي‌ كرده‌ است‌: قرآن‌ و علوم‌ قرآنى‌، 10 اثر؛ حديث‌، رجال‌ حديث‌ و علوم‌ آن‌، 14 اثر؛ مذهب‌، اصول‌، فقه‌ و عقايد، 12 اثر؛ وعظ، اخلاق‌ و رياضات‌، 72 اثر؛ طب‌، 3 اثر؛ شعر و لغت‌، 2 اثر؛ تراجم‌ عام‌، 9 اثر؛ تراجم‌ خاص‌، 9 اثر؛ حكايات‌ و قصص‌، 5 اثر؛ تاريخ‌ يك‌ اثر؛ جغرافيا، 2 اثر (ص‌ 63 -203، 222- 239). 
مآخذ: ابراهيم‌، ناجيه‌ عبدالله‌، مقدمه‌ بر المصباح‌ المضى‌´ (نك: ابن‌ جوزي‌ در همين‌ مآخذ)؛ ابن‌ اثير، الكامل‌؛ ابن‌ تغري‌ بردي‌، النجوم‌؛ ابن‌ جبير، محمد، رحلة، بيروت‌، 1384ق‌/1964م‌؛ ابن‌ جزري‌، محمد، غاية النهاية، به‌ كوشش‌ برگشترسر، قاهره‌، 1351ق‌/1964م‌؛ ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، آفة اصحاب‌ الحديث‌، به‌ كوشش‌ سيد على‌ ميلانى‌ حسينى‌، تهران‌، مكتبة نينوي‌ الحديثة؛ همو، تلبيس‌ ابليس‌، بيروت‌، 1368ق‌؛ همو، صفة الصفوة، به‌ كوشش‌ محمود فاخوري‌، بيروت‌، 1406ق‌/ 1986م‌؛ همو، صيد الخاطر، بيروت‌، 1407ق‌/1987م‌؛ همو، القصاص‌ و المذكرين‌، به‌ كوشش‌ ابوهاجر محمد سعيد بن‌ بسيونى‌ زغلول‌، بيروت‌، 1406ق‌/ 1986م‌؛ همو، مشيخة ابن‌ الجوزي‌، به‌ كوشش‌ محمد محفوظ، بيروت‌، 1400ق‌/1980م‌؛ همو، المصباح‌ المضى‌ہ، به‌ كوشش‌ ناجيه‌ عبدالله‌ ابراهيم‌، بغداد، 1396ق‌/1976م‌؛ همو، المنتظم‌، بيروت‌، 1357- 1359ق‌؛ ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، تذكرة الخواص‌، بيروت‌، 1401ق‌/1981م‌؛ همو، مرآة الزمان‌، حيدرآباد دكن‌، 1371ق‌/1952م‌؛ ابن‌ خلكان‌، وفيات‌؛ ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، ذيل‌ طبقات‌ الحنابلة، قاهره‌، 1372ق‌/1953م‌؛ ابن‌ عماد، عبدالحى‌، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، 1350ق‌؛ ابن‌ فرات‌، محمد، تاريخ‌، بصره‌، 1389ق‌/1969م‌؛ ابن‌ قفطى‌، على‌، تاريخ‌ الحكماء، به‌ كوشش‌ ليپرت‌، لايپزيگ‌، 1903م‌؛ ابن‌ كثير، البداية؛ ابوشامه‌، عبدالرحمان‌، تراجم‌ رجال‌ القرنين‌، به‌ كوشش‌ محمد زاهد كوثري‌، قاهره‌، 1366ق‌/1947م‌؛ ابوغده‌، عبدالفتاح‌، حاشية الرفع‌ و التكميل‌ فى‌ الجرح‌ و التعديل‌ محمد عبدالحى‌ لكنوي‌، بيروت‌، 1407ق‌؛ اثري‌، محمد بهجت‌، حاشيه‌ بر خريدة القصر و جريدة العصر (نك: عمادالدين‌ كاتب‌ در همين‌ مآخذ)؛ بستانى‌ ف‌؛ حاجى‌ خليفه‌، كشف‌؛ حالى‌، الطاف‌ حسين‌، حيات‌ سعدي‌، ترجمة نصرالله‌ سروش‌، تهران‌، 1316ش‌؛ حتى‌، فيليپ‌ خليل‌، تاريخ‌ عرب‌، ترجمة ابوالقاسم‌ پاينده‌، تهران‌، 1366ش‌؛ خوانساري‌، محمدباقر، روضات‌ الجنات‌، به‌ كوشش‌ اسدالله‌ اسماعيليان‌، قم‌، 1392ش‌؛ دارالكتب‌، فهرست‌؛ دولتشاه‌ سمرقندي‌، تذكرة الشعراء، به‌ كوشش‌ محمد رمضانى‌، تهران‌، 1338ش‌؛ ذهبى‌، محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن‌، 1390ق‌/1970م‌؛ همو، دول‌ الاسلام‌، حيدرآباد دكن‌، 1365ق‌؛ همو، سير اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنؤوط و محمد نعيم‌ عرقسوسى‌، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ همو، العبر، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ همو، المختصر المحتاج‌ اليه‌ من‌ تاريخ‌ ابن‌ دبيثى‌، بيروت‌، 1405ق‌/1985م‌؛ رازي‌، امين‌ احمد، هفت‌ اقليم‌، به‌ كوشش‌ جواد فاضل‌، تهران‌، سخاوي‌، محمد، الاعلان‌ بالتوبيخ‌ لمن‌ ذم‌ التاريخ‌، به‌ كوشش‌ روزنتال‌، بغداد، 1382ق‌/1963م‌؛ سعدي‌، «بوستان‌»، «گلستان‌»، كليات‌، به‌ كوشش‌ محمدعلى‌ فروغى‌، تهران‌، 1365ش‌؛ سيوطى‌، بغية الوعاة، قاهره‌، 1908م‌؛ همو، طبقات‌ الحفاظ، بيروت‌، 1403ق‌/ 1983م‌؛ همو، طبقات‌ المفسرين‌، بيروت‌، دارالكتب‌ العلمية؛ همو، اللا¸لى‌ المصنوعة، بيروت‌، 1403ق‌/1983م‌؛ شريف‌ رضى‌، ديوان‌، بيروت‌، 1310ق‌؛ عبدالمنعم‌، شاكر محمود، مقدمه‌ بر العسجد المسبوك‌ (نك: غسانى‌ در همين‌ مآخذ)؛ عبدالواحد، مصطفى‌، مقدمه‌ بر ذم‌ الهوي‌ عبدالرحمان‌ بن‌ جوزي‌، قاهره‌، 1381ق‌/ 1962م‌؛ علوچى‌، عبدالحميد، مؤلفات‌ ابن‌ الجوزي‌، بغداد، 1385ق‌/ 1965م‌؛ عليمى‌، عبدالرحمان‌، المنهج‌ الاحمد، به‌ كوشش‌ محمد محيى‌الدين‌ عبدالحميد، بيروت‌، 1404ق‌/ 1984م‌؛ عمادالدين‌ كاتب‌، محمد، خريدة القصر و جريدة العصر، به‌ كوشش‌ محمد بهجت‌ اثري‌، بغداد، منشورات‌ وزارة الاعلام‌؛ غسانى‌، ملك‌ اشرف‌، العسجد المسبوك‌، به‌ كوشش‌ شاكر محمود عبدالمنعم‌، بيروت‌/بغداد، 1395ق‌/ 1975م‌؛ فاخوري‌، محمود، مقدمه‌ بر صفة الصفوة (نك: ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌ در همين‌ مآخذ)؛ قرآن‌ كريم‌؛

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۵۵:۴۵ ] [ مشاوره مديريت ]

ابْن‌ِ جَوزي‌، ابوالفرج‌ (1)

ابْن‌ِ جَوزي‌، ابوالفرج‌ جمال‌ الدين‌ عبدالرحمان‌ بن‌ على‌ بن‌ محمد ابن‌ على‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ حُمادي‌ بن‌ محمد بن‌ جعفر جوزي‌ قرشى‌ تيمى‌ بكري‌ بغدادي‌ (ح‌ 511 -597ق‌/1117-1201م‌)، مورخ‌، واعظ، مفسر و فقيه‌ حنبلى‌. نسب‌ عبدالرحمان‌ به‌ محمد فرزند ابوبكر، نخستين‌ خليفه‌، مى‌رسد (ذهبى‌، تذكره‌، 4/1342). شهرت‌ وي‌ به‌ ابن‌ جوزي‌ به‌ سبب‌ نسبت‌ جدّ او به‌ فرضة الجوزه‌ (بارانداز جوزه‌) در بصره‌ يا محلة جوز در غرب‌ بغداد است‌ (ابن‌ جوزي‌، يوسف‌، مرآة، 8(2)/481؛ ابن‌ خلكان‌، 3/142؛ قس‌: ذهبى‌، همانجا). برخى‌ از راويان‌ در نقل‌ روايات‌ از ابن‌ جوزي‌، وي‌ را به‌ سبب‌ اشتغال‌ خانواده‌اش‌ به‌ تجارت‌ مس‌، صفار نيز خوانده‌اند (ذهبى‌، همان‌، 4/1344؛ قس‌: ابن‌ خلكان‌، همانجا). 
عبدالرحمان‌ در محلة درب‌ حبيب‌ (يا باب‌ حبيب‌) بغداد به‌ دنيا آمد (ابن‌ رجب‌، 1/400). تولد او را بين‌ سالهاي‌ 508 -512ق‌/1114- 1118م‌ نوشته‌اند. ابن‌ رجب‌ دربارة سال‌ ولادت‌ او دو روايت‌ از خود وي‌ به‌ دست‌ مى‌دهد: نخست‌ اينكه‌ او به‌ خط خود نوشته‌ بوده‌ است‌ كه‌: «سال‌ ولادتم‌ دقيقاً معلوم‌ نيست‌، اين‌ قدر مى‌دانم‌ كه‌ در 514ق‌ كه‌ پدرم‌ درگذشت‌، حدوداً سه‌ ساله‌ بوده‌ام‌»؛ ديگر آنكه‌: «در سال‌ درگذشت‌ استادم‌، ابن‌ زاغونى‌ (527ق‌)، به‌ سن‌ بلوغ‌ رسيدم‌» (همانجا). بدين‌ سان‌ تولد وي‌ در 511 يا 512ق‌ خواهد بود. 
ابن‌ جوزي‌ كودكى‌ را در رفاه‌، صلاح‌ و عفاف‌ (ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، صيد الخاطر، 578؛ ابن‌ رجب‌، 1/412) و به‌ سرپرستى‌ مادر و عمه‌اش‌ سپري‌ كرد، با كسى‌ آميزش‌ نداشت‌ و با كودكان‌ بازي‌ نمى‌كرد (ابن‌ كثير، 13/32). خود مى‌گويد كه‌ مادر التفات‌ چندانى‌ به‌ وي‌ نداشته‌ است‌ (عبدالواحد، 4، به‌ نقل‌ از صيد الخاطر ). عمه‌اش‌ او را براي‌ كسب‌ علم‌ به‌ داييش‌، ابوالفضل‌ محمد بن‌ ناصر بغدادي‌ سپرد (ابن‌ رجب‌، 1/400، 412؛ ابن‌ خلكان‌، 4/293؛ ذهبى‌، همانجا؛ ابن‌ عماد، 4/330). خود در المنتظم‌ مى‌نويسد كه‌ ابوالفضل‌ عهده‌دار آموختن‌ حديث‌ به‌ من‌ شد و من‌ مسند احمد بن‌ حنبل‌ و ديگر كتابهاي‌ مهم‌ و اصلى‌ را به‌ قرائت‌ او نزد شيوخ‌ شنيدم‌ و به‌ خاطر سپردم‌ (10/162-163، نيز 7- 8، 164). نيز در مشيخة آورده‌: شيخ‌ ما ابن‌ ناصر مرا در كودكى‌ نزد شيوخ‌ مى‌برد، و عوالى‌ (احاديث‌ داراي‌ اسناد عالى‌) را به‌ گوش‌ من‌ مى‌رساند و همة سماعات‌ مرا به‌ خط خود مى‌نوشت‌ و از آنان‌ براي‌ من‌ اجازه‌ مى‌گرفت‌. پس‌ آنگاه‌ كه‌ معنى‌ طلب‌ علم‌ را دريافتم‌، داناترين‌ استادان‌ و فهيم‌ترين‌ محدثان‌ را براي‌ ملازمت‌ برمى‌گزيدم‌ و به‌ فضل‌ استادان‌ نظر داشتم‌، نه‌ به‌ شمار آنان‌ (ص‌ 53؛ ابن‌ رجب‌، 1/401). 
نخستين‌ سماع‌ ابن‌ جوزي‌ در 5 سالگى‌ (516ق‌) بود (ذهبى‌، همان‌، 4/1342). خود در صيد الخاطر مى‌نويسد: من‌ از كودكى‌ شيفتة دانش‌ بودم‌، پس‌ بدان‌ پرداختم‌؛ آنگاه‌ علاقه‌مند شدم‌ كه‌ همة رشته‌هاي‌ 47م‌) كه‌ كتاب‌ شمائل‌النبى‌ ابوعيسى‌ترمذي‌ و جز آن‌ را به‌ وي‌ آموخت‌ ( مشيخة، 141-142، المنتظم‌، 10/128). 
19. ابوالفتح‌ عبدالملك‌ بن‌ ابى‌ القاسم‌ عبدالله‌ بن‌ ابى‌ سهل‌ كروخى‌ (د 548ق‌/1153م‌) كه‌ ابن‌ جوزي‌ جامع‌ ترمذي‌ و مناقب‌ احمد بن‌ حنبل‌ و جز اينها را از وي‌ شنيده‌ است‌ ( مشيخة، 87 - 88، المنتظم‌، 10/154). 
20. ابواسحاق‌ ابوالوقت‌ عبدالاول‌ بن‌ عيسى‌ سجزي‌ هروي‌ (د 553ق‌/1158م‌)، مدرس‌ حديث‌ در نظامية بغداد (ابن‌ خلكان‌، 2/392) كه‌ صحيح‌ بخاري‌ را به‌ روايت‌ داوودي‌ و نيز مسند دارمى‌ و منتخب‌ مسند عبد بن‌ حميد را براي‌ ابن‌ جوزي‌ روايت‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، 10/177، 182-183). 
21. ابوحكيم‌ ابراهيم‌ بن‌ دينار نهروانى‌ (د 556ق‌/1161م‌)، عالم‌ بر مذهب‌ و خلاف‌ و فرائض‌ و مدرس‌ مدرسة ابن‌ شمحل‌ و مدرسة باب‌ الازج‌. ابن‌ جوزي‌ خود مى‌گويد: قرآن‌ و مذهب‌ و فرائض‌ را نزد وي‌ آموختم‌ و مدتى‌ در مدرسة ابن‌ شمحل‌ معيد او بودم‌ و پس‌ از او مدرسه‌ به‌ من‌ سپرده‌ شد و من‌ در آنجا به‌ تدريس‌ پرداختم‌ ( مشيخة، 184-186، المنتظم‌، 10/201-202؛ ابن‌ رجب‌، 1/404). 
22. ابوالبركات‌ سعدالله‌ بن‌ محمد بن‌ على‌ بن‌ احمدي‌ (د 557ق‌/ 1162م‌) كه‌ ابن‌ جوزي‌ كتاب‌ السنة لالكائى‌ را به‌ روايت‌ طريثيئى‌ از او شنيد ( المنتظم‌، 10/204، مشيخة، 191-193: سعدالله‌ بن‌ على‌ ابن‌ محمد بن‌ حمدي‌). 
23-31. ابوبكر محمد بن‌ عبدالباقى‌ انصاري‌ ( مشيخة، 54 - 58، المنتظم‌، 10/92-94)؛ ابوالقاسم‌اسماعيل‌ بن‌احمدسمرقندي‌( مشيخة، 82 - 85، المنتظم‌، 10/98)؛ ابونصر احمد بن‌ منصور بن‌ احمد (حمد ابن‌منصور بن‌حمد: مشيخة، 163-164) صوفى‌همدانى‌ ( المنتظم‌، 10/99-100)؛ حافظ ابوالبركات‌ عبدالوهاب‌ بن‌ مبارك‌ انماطى‌ ( مشيخة، 85 -86، المنتظم‌، 10/108، صيد الخاطر، 200)؛ ابوالمعالى‌ عبدالخالق‌ بن‌ احمد بن‌ عبدالصمد شيبانى‌، معروف‌ به‌ ابن‌ البدن‌ ( مشيخة، 101-103، المنتظم‌، 10/109)؛ ابوالحسن‌ محمد بن‌ احمد، معروف‌ به‌ ابن‌ صرما ( مشيخة، 111-113، المنتظم‌، 10/110)؛ ابومنصور محمد بن‌ عبدالملك‌ بن‌ حسن‌ بن‌ ابراهيم‌ بن‌ خيرون‌ مقري‌، آخرين‌ كسى‌ كه‌ از جوهري‌ ( صاحب‌ صحاح‌ ) با اجازه‌ روايت‌ كرده‌ است‌ ( مشيخة، 81 -82، المنتظم‌، 10/115)؛ ابوسعد احمد بن‌ محمد بغدادي‌ اصفهانى‌ ( مشيخة، 93-96، المنتظم‌، 10/116-117)؛ ابومنصور موهوب‌ بن‌ احمد جواليقى‌ (د 540ق‌) مدرس‌ ادب‌ در نظامية بغداد (سيوطى‌، بغية، 401) كه‌ ابن‌ جوزي‌ نزد وي‌ حديث‌، غريب‌ الحديث‌، ادب‌ و لغت‌ آموخت‌ و كتاب‌ المعرب‌ و ديگر تصانيفش‌ را نزد او خواند ( مشيخة، 124-126، المنتظم‌، 10/31، 118، صيد الخاطر، 200). 
ابن‌ جوزي‌ در جاي‌ جاي‌ المنتظم‌ به‌ ويژه‌ در وفيات‌ آن‌ (ج‌ 9، 10) بيش‌ از 70 تن‌ و در مشيخة 89 تن‌ (ص‌ 197-202) از استادان‌ خود را نام‌ مى‌برد كه‌ بسياري‌ از آنان‌ به‌ وي‌ اجازة روايت‌ داده‌اند (ابن‌ رجب‌، 1/401). 
اوضاع‌ و احوال‌ روزگار او: دوران‌ زندگى‌ ابن‌ جوزي‌ مقارن‌ با خلافت‌ 6 تن‌ از خلفاي‌ عباسى‌ است‌: المسترشد (512 - 529ق‌/1118- 1135م‌)، الراشد (529 -530ق‌)، المقتفى‌ (530 - 555ق‌)، المستنجد (555 -566ق‌)، المستضى‌ء (566 - 575ق‌) و الناصر (575 -622ق‌). 
بغداد در اين‌ روزگار همچون‌ ديگر شهرها و مانند بسياري‌ از دورانهاي‌ ديگر پرآشوب‌ و محل‌ برخوردهاي‌ تعصب‌ آميز بين‌ فرقه‌هاي‌ مختلف‌ و گروههاي‌ كلامى‌ و مذاهب‌ فقهى‌ بود كه‌ به‌ صورتهاي‌ گوناگون‌، مانند مناظره‌، مجادله‌ و منازعات‌ شديد، جلوه‌گر مى‌شد. در اين‌ برخوردها با انتقال‌ قدرت‌ از خليفه‌اي‌ به‌ خليفة ديگر و گاه‌ با عزل‌ و نصب‌ وزيري‌، يا با روي‌ كار آمدن‌ اميري‌، فرقه‌اي‌ يا گروهى‌ بر ديگر گروهها تفوق‌ مى‌يافت‌. همچنين‌ گاه‌ اتفاق‌ مى‌افتاد كه‌ برخى‌ از علما با قدرت‌ بيان‌ يا شخصيت‌ علمى‌ يا مذهبى‌ خويش‌ خليفه‌ يا وزيري‌ را متمايل‌ به‌ مذهب‌ خويش‌ سازند و موجبات‌ برتري‌ گروه‌ و رونق‌ مذهب‌ خويش‌ را فراهم‌ آورند و مخالفان‌ را از صحنه‌ خارج‌ و منزوي‌ كنند. ذكر نمونه‌هايى‌ از وقايع‌ مذكور در المنتظم‌ مى‌تواند تا اندازه‌اي‌ نشان‌ دهندة سيماي‌ فكري‌ و اجتماعى‌ آن‌ روزگار باشد: 
در 515ق‌ قاضى‌ ابوالقاسم‌ اسماعيل‌ بن‌ ابى‌ العلاء صاعد بن‌ محمد بخاري‌ معروف‌ به‌ ابن‌ دانشمند، مدرس‌ حنفيان‌، به‌ بغداد آمد و در خانة سلطان‌ به‌ وعظ نشست‌. سلطان‌ و خواص‌ در مجلس‌ او حضور يافتند. شافعيان‌ به‌ دارالخلافه‌ شكايت‌ بردند كه‌ ابن‌ دانشمند در باب‌ بزرگان‌ مذهب‌ او بى‌اعتنايى‌ روا مى‌دارد (9/224). 
ابوالفتوح‌ محمد بن‌ فضل‌ اسفراينى‌ معروف‌ به‌ ابن‌ معتمد (487- 538ق‌) در رباط خويش‌ مجلس‌ داشت‌ و بر مذهب‌ اشعري‌ سخن‌ مى‌گفت‌. سخنان‌ او فتنه‌ها و لعنها برانگيخت‌ و ميان‌ او و ابوالحسن‌ على‌ ابن‌ حسين‌ غزنوي‌ (د 551ق‌) معارضاتى‌ درگرفت‌. يكديگر را بر منبر دشنام‌ مى‌دادند. ابوالحسن‌ غزنوي‌ نزد سلطان‌ رفت‌ و گفت‌: ابوالفتوح‌ فتنه‌انگيز است‌ و بارها در بغداد آشوب‌ بر پا كرده‌، صواب‌ آن‌ است‌ كه‌ او را از شهر اخراج‌ كنند. پس‌ سلطان‌ فرمان‌ داد، و ابوالفتوح‌ در رمضان‌ همان‌ سال‌ اخراج‌ شد (10/107- 108، 110-111). 
ابوالحسن‌ غزنوي‌ كه‌ به‌ نوشتة ابن‌ جوزي‌ تمايل‌ به‌ تشيع‌ داشت‌ و براي‌ خاندان‌ خلافت‌ احترام‌ چندانى‌ قائل‌ نبود، پس‌ از مرگ‌ سلطان‌ مسعود (547ق‌/1152م‌) خود گرفتار شد، اموالش‌ مصادره‌ گشت‌ و او را از سخنرانى‌ بازداشتند (10/168، نيز نك: 125). 
در آغاز خلافت‌ المستضى‌´، ابوالمظفر محمد بن‌ محمد بروي‌ (د 567ق‌) به‌ تبليغ‌ مذهب‌ اشعري‌ و ذم‌ حنابله‌ پرداخت‌ (10/239). به‌ نوشتة ابن‌ جوزي‌ وي‌ در نظاميه‌ در سخنرانى‌ خود گفت‌ اگر كار در دست‌ من‌ بود، بر حنبليان‌ جزيه‌ تعيين‌ مى‌كردم‌. از اين‌ رو خود و زن‌ و فرزند كوچكش‌ به‌ دست‌ حنبليان‌ مسموم‌ و كشته‌ شدند (همانجا، حاشيه‌). 
منازعات‌ و اختلافات‌ فرقه‌ها و مذاهب‌ گاه‌ چنان‌ بالا مى‌گرفت‌ كه‌ منتهى‌ به‌ منع‌ وعاظ از جلوس‌ بر منبر مى‌شد، چنانكه‌ در المنتظم‌ آمده‌، از اواسط 550ق‌ تا آغاز 552ق‌ وعاظ بجز 3 تن‌ از سخنرانى‌ بر منابر منع‌ شده‌ بودند (10/169). 
در لابه‌لاي‌ رويدادهايى‌ كه‌ ابن‌ جوزي‌ در المنتظم‌ آورده‌ است‌، به‌ رغم‌ فشارهاي‌ فراوان‌ علماي‌ اهل‌ سنت‌ و دولتمردان‌ عباسى‌، نشانه‌هايى‌ از تلاشهاي‌ شيعيان‌ اثنا عشري‌ براي‌ كسب‌ قدرت‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد: 
در 547ق‌ مردي‌ متصوف‌ كه‌ مردم‌ را موعظه‌ مى‌كرد، دستگير شد. او را به‌ ديوان‌ بردند. نزد وي‌ الواحى‌ از گل‌ يافتند كه‌ بر آنها نام‌ امامان‌ دوازده‌گانه‌ نوشته‌ شده‌ بود. پس‌ او را به‌ اتهام‌ رفض‌ سر برهنه‌ در محلة باب‌ النوبى‌ گرداندند و پس‌ از تأديب‌ خانه‌نشين‌ كردند (10/147- 148). 
همچنين‌ در 559ق‌ محتسب‌ به‌ فرمان‌ وزير گروهى‌ از حصيربافان‌ را در شهر گرداند، جرم‌ آنان‌ اين‌ بود كه‌ نام‌ دوازده‌ امام‌ را بر حصيرها نوشته‌ بودند (10/208). 
گزارشهاي‌ ديگر نيز از زمينة مساعد براي‌ پذيرش‌ تشيع‌ حكايت‌ مى‌كند. چنانكه‌ ابن‌ جوزي‌ يكى‌ از علل‌ توجه‌ مردم‌ به‌ صدقة بن‌ وزير واسطى‌ را كه‌ در بغداد بر منبر مى‌رفت‌، سخنان‌ رفض‌آميز وي‌ ذكر مى‌كند (10/204). رفتن‌ المقتفى‌ در 553ق‌ به‌ زيارت‌ مرقد امام‌ حسين‌(ع‌) نيز مى‌تواند يكى‌ از نشانه‌هاي‌ نفوذ و قدرت‌ تشيع‌ در اين‌ دوران‌ باشد (نك: 10/1/18). در وقايع‌ سال‌ 571ق‌ نيز آمده‌ است‌ كه‌ تشيع‌ در اين‌ ايام‌ نيرو گرفته‌ بوده‌ است‌، تا آنجا كه‌ صاحب‌ المخزن‌ به‌ خليفه‌ مى‌نويسد كه‌ ابن‌ جوزي‌ را بايد در مبارزه‌ با بدعتها تقويت‌ كرد (10/259؛ ابن‌ رجب‌، 1/407). در اين‌ دوران‌ تصوف‌ نيز زمينة مساعدي‌ براي‌ رشد يافت‌. گزارشهايى‌ اين‌ سخن‌ را تأييد مى‌كند: بنفشه‌، كنيز محبوب‌ خليفه‌ المستضى‌´، در بازار مدرسه‌ رباطى‌ براي‌ زنان‌ صوفى‌ بنا نهاد و خود آن‌ را گشود و در آن‌ سخنرانى‌ كرد و آن‌ را به‌ خواهر ابوبكر صوفى‌، شيخ‌ رباط روزنى‌، اختصاص‌ داد (ابن‌ جوزي‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، 10/271). ابوالحسن‌ محمد بن‌ مظفر بن‌ على‌ بن‌ مسلمه‌ (د 542ق‌) خانة خود در دارالخلافه‌ را رباط صوفيه‌ كرد (همان‌، 10/129). 
ابن‌ جوزي‌ در صيد الخاطر تصويري‌ اين‌ چنين‌ از روزگار خود ارائه‌ مى‌كند: از اين‌ روزگار و مردم‌ آن‌ سخت‌ بپرهيز، نيكى‌ و ايثارگري‌ بر جاي‌ نمانده‌ است‌، كسى‌ نيست‌ كه‌ در انديشة مردم‌ باشد و كسى‌ نيست‌ كه‌ به‌ ياري‌ درويشان‌ برخيزد. اعانتها يا به‌ عنوان‌ اداي‌ نذر است‌ يا همراه‌ با استخفاف‌ (ص‌ 469). در جاي‌ ديگر مى‌نويسد كه‌ بيشتر دولتمردان‌ از بيم‌ بركناري‌ از منصب‌ تن‌ به‌ اجراي‌ فرمانهاي‌ ستمكارانة فرمانروايان‌ مى‌دهند و بسياري‌ كسان‌ را ديده‌ام‌ كه‌ براي‌ كسب‌ مقام‌ قضا يا شهادت‌ از بذل‌ مال‌ دريغ‌ نمى‌كنند و هدف‌ آنان‌ از اين‌ كار جاه‌طلبى‌ است‌. آنان‌ - گاه‌ با دريافت‌ مبلغى‌ ناچيز و گاه‌ از بيم‌ صاحبان‌ قدرت‌ - بر آنچه‌ شناختى‌ از آن‌ ندارند، شهادت‌ خلاف‌ واقع‌ مى‌دهند (ص‌ 445). 
دربارة مدارس‌ مى‌گويد: تأسيس‌ مدارس‌ در روزگار ما مخاطره‌ آميز است‌ زيرا گروه‌ كثيري‌ از متفقهان‌ براي‌ آموختن‌ علم‌ جدل‌ در آنها سكنى‌ مى‌گزينند، از علوم‌ شريعت‌ روي‌ مى‌گردانند، از آمد و رفت‌ به‌ مساجد دوري‌ مى‌جويند و به‌ مدرسه‌ و القاب‌ بسنده‌ مى‌كنند (ص‌ 475). 
دربارة رباطها و خانقاهها نيز مى‌نويسد: آنها خالى‌ از هرگونه‌ فايده‌اند، زيرا صوفيان‌ در آنها بساط جهل‌ و تن‌ پروري‌ مى‌گسترند و آواي‌ محبت‌ و قرب‌ دروغين‌ سر مى‌دهند، از اشتغال‌ به‌ آموختن‌ سرباز مى‌زنند و سيرة عرفاي‌ راستين‌ چون‌ سري‌ و جنيد را ترك‌ مى‌كنند (همانجا). 
ابن‌ جوزي‌ روزگار خويش‌ را دوران‌ ريا، شهرت‌ طلبى‌، عوام‌ فريبى‌ و مريد پروري‌ مى‌خواند و مى‌نويسد: كسانى‌ را در جامة پارسايان‌ مى‌بينيم‌ كه‌ بهترين‌ غذاها را مى‌خورند، با توانگران‌ دوستى‌ دارند، از درويشان‌ دوري‌ مى‌جويند، بدون‌ حاجبان‌ و خادمان‌ خويش‌ جايى‌ نمى‌روند، بر مردم‌ تكبر مى‌ورزند، از اينكه‌ مولانا خوانده‌ شوند، لذت‌ مى‌برند و روزگار خود را به‌ بيهودگى‌ تباه‌ مى‌كنند (همان‌، 485). بيشتر سلاطين‌ از راههاي‌ نادرست‌ مال‌ گرد مى‌آورند و در راههاي‌ ناشايست‌ خرج‌ مى‌كنند. گويى‌ آن‌ اموال‌ نه‌ از آن‌ خدا كه‌ از آن‌ خودشان‌ است‌. دانشمندان‌ نيز يا بر اثر فقر يا از بيم‌ نام‌ و جان‌ با آنان‌ همراهى‌ مى‌كنند (همان‌، 510). 
نكتة تأمل‌ برانگيز در عصر ابن‌ جوزي‌ (سدة 6ق‌/12م‌) سكوت‌ نسبتاً آشكار دستگاه‌ خلافت‌ و بزرگان‌ بغداد در برابر يكى‌ از بزرگ‌ترين‌ رويدادهاي‌ تاريخ‌ جهان‌، يعنى‌ جنگهاي‌ صليبى‌ (490-690ق‌/1094- 1291م‌) است‌ كه‌ ميان‌ مسلمانان‌ و مسيحيان‌ و به‌ بيانى‌ ديگر ميان‌ شرق‌ و غرب‌، نزديك‌ به‌ 200 سال‌ ادامه‌ داشت‌. ابن‌ جوزي‌ به‌ عنوان‌ مسلمانى‌ دانشمند و مورخ‌ روزگار خود تقريباً معاصر و شاهد دو دوره‌ از اين‌ جنگها بوده‌ است‌: دورة فتوحات‌ صليبيان‌ يعنى‌ تصرف‌ بخش‌ بزرگى‌ از شام‌ و تشكيل‌ امارت‌ نشينهاي‌ لاتينى‌ در شهرهاي‌ بيت‌المقدس‌، انطاكيه‌، طرابلس‌ و رها (اورفا)، و دورة واكنش‌ مسلمانان‌ در مقابل‌ صليبيان‌ به‌ سركردگى‌ سرداران‌ رشيد جامعة اسلامى‌ چون‌ عمادالدين‌ زنگى‌، نورالدين‌ زنگى‌ و سپس‌ صلاح‌الدين‌ ايوبى‌ و باز پس‌ گيري‌ بيت‌المقدس‌ و ديگر شهرهاي‌ مهم‌ كه‌ تقريباً خود جوش‌ و بى‌ارتباط با مركز خلافت‌ تحقق‌ يافت‌. 
خلفاي‌ ناتوان‌ عباسى‌، امرا و وزراي‌ جاه‌طلب‌ و علماي‌ غافل‌ بغداد چنان‌ سرگرم‌ بازيهاي‌ سياسى‌، درگيريها و قدرت‌ جوييهاي‌ فردي‌، منازعات‌ كلامى‌ و كشمكشهاي‌ مذهبى‌ بودند كه‌ نه‌ تنها اقدامى‌ در برانگيختن‌ مسلمانان‌ و گسيل‌ كردن‌ نيرو براي‌ مقابله‌ انجام‌ نگرفت‌، بلكه‌ استمداد مكرر گروههايى‌ از مردم‌ جنگ‌زدة شام‌ كه‌ به‌ بغداد پناه‌ مى‌آوردند، نيز بى‌پاسخ‌ ماند (حتى‌، 807 -822). 
در آثار ابن‌ جوزي‌ هم‌، چنانكه‌ انتظار مى‌رود، به‌ نكاتى‌ كه‌ حكايت‌ از همدردي‌ و نگرانى‌ وي‌ در برابر اين‌ تصادم‌ بزرگ‌ كند، بر نمى‌خوريم‌، حتى‌ در المنتظم‌، بزرگ‌ترين‌ تأليف‌ تاريخى‌ او نيز بجز خبرهايى‌ كوتاه‌ از اين‌ درگيريها كه‌ گاه‌ از لابه‌لاي‌ حوادث‌ هر سال‌ به‌ دست‌ مى‌دهد، چيز قابل‌ توجهى‌ نمى‌يابيم‌. 
زندگى‌ اجتماعى‌ - فرهنگى‌: مى‌توان‌ گفت‌ كه‌ زندگى‌ اجتماعى‌ - فرهنگى‌ ابن‌ جوزي‌ با نخستين‌ مجالس‌ وعظ وي‌ آغاز مى‌شود و بيشترين‌ ماية شهرت‌ وي‌ نيز همين‌ بعد زندگانى‌ اوست‌ كه‌ تا پايان‌ عمر در آثار خود او و ديگران‌ منعكس‌ شده‌ است‌: 
خطابه‌ و وعظ: نخستين‌ بار در 520ق‌/1126م‌ كه‌ هنوز كودكى‌ 9 ساله‌ بود، بر منبر رفت‌. خود مى‌نويسد كه‌ مرا نزد ابوالقاسم‌ على‌ بن‌ يعلى‌ علوي‌ هروي‌ بردند. او سخنانى‌ از وعظ به‌ من‌ آموخت‌ و پيراهنى‌ بر من‌ پوشاند و آنگاه‌ كه‌ براي‌ وداع‌ با مردم‌ بغداد در رباطى‌ نزديك‌ باروي‌ شهر نشست‌، مرا بر منبر فرستاد. من‌ آنچه‌ از وي‌ آموخته‌ بودم‌، در اجتماعى‌ كه‌ نزديك‌ به‌ 50 هزار تن‌ مى‌شد، بيان‌ كردم‌ ( المنتظم‌ 9/259). 
ابن‌ جوزي‌ در زمان‌ وزارت‌ ابن‌ هبيره‌، (544 -560ق‌) با سخنرانيهاي‌ خويش‌ كه‌ هر جمعه‌ در منزل‌ او برگزار مى‌شد، به‌ شهرت‌ رسيد (ابن‌ رجب‌، 1/403). خطوط اصلى‌ محتواي‌ خطبه‌هاي‌ وي‌ احياء قدرت‌ خلافت‌، دفاع‌ شديد از سنت‌، رد بدعت‌ و مخالفت‌ با اهل‌ بدعت‌، ستايش‌ از امام‌ احمد و پيروان‌ او و سرزنش‌ مخالفان‌ آنان‌ بود (نك: همانجا؛ 2 EI). در مجالس‌ وعظ ابن‌ جوزي‌ خلفا، وزرا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ شركت‌ مى‌كردند. وي‌ خود در المنتظم‌ به‌ برخى‌ از اين‌ مجالس‌ اشاره‌ مى‌كند. مثلاً مى‌نويسد كه‌ پس‌ از درگذشت‌ المقتضى‌ و در آغاز خلافت‌ المستنجد (ربيع‌الاول‌ 555) مجلسى‌ براي‌ سوگواري‌ به‌ مدت‌ 3 روز در بيت‌ النوبه‌ منعقد شد كه‌ من‌ در آن‌ سخن‌ راندم‌... المستنجد در پايان‌ ماه‌ سوگواري‌ پدرش‌ به‌ من‌ و گروهى‌ از دولتمردان‌ و دانشمندان‌ خلعت‌ بخشيد و به‌ من‌ اجازه‌ داد كه‌ در جامع‌ قصر سخنرانى‌ كنم‌. از 28 ربيع‌الا¸خر در اين‌ جامع‌ به‌ وعظ پرداختم‌. در اين‌ مجلس‌ پيوسته‌ بين‌ 10 تا 15 هزار تن‌ شركت‌ مى‌جستند (10/193-194). 
در دورة خلافت‌ المستضى‌ء (566 - 575ق‌/1171- 1179م‌)، ابن‌ جوزي‌ به‌ اوج‌ شهرت‌ خويش‌ رسيد، تا آنجا كه‌ به‌ عنوان‌ بزرگ‌ترين‌ واعظ حنبليان‌ شناخته‌ مى‌شد. در 21 جمادي‌ الاول‌ 574 خليفه‌ فرمان‌ داد كه‌ صفه‌اي‌ در جامع‌ قصر براي‌ جلوس‌ و سخنرانى‌ شيخ‌ ابوالفتح‌ بن‌ منى‌ فقيه‌ حنبلى‌ بسازند و در جمادي‌ الا¸خر همين‌ سال‌ فرمان‌ داد كه‌ قبر احمد بن‌ حنبل‌ را بازسازي‌ كنند. پيروان‌ ديگر مذاهب‌ از اين‌ كارها كه‌ براي‌ حنبليان‌ انجام‌ مى‌گرفت‌ - و پيش‌ از آن‌ معمول‌ نبود - سخت‌ آزرده‌ شدند. ابن‌ جوزي‌ مى‌گويد: مردم‌ به‌ من‌ مى‌گفتند: گرايش‌ خليفه‌ به‌ حنابله‌ به‌ خاطر تو و از تأثير كلام‌ توست‌... و من‌ بر اين‌، خداي‌ را سپاس‌ مى‌گويم‌ (همان‌، 10/283-284). 
در 527ق‌ شيخ‌ و استاد وي‌ ابوالحسن‌ بن‌ زاغونى‌ كه‌ در جامع‌ منصور، نزديك‌ قبر معروف‌، در باب‌ بصره‌ و نيز در مسجد ابن‌ فاعوس‌ مجلس‌ درس‌ و وعظ و مناظره‌ داشت‌، درگذشت‌. ابوعلى‌ بن‌ راذانى‌ جاي‌ وي‌ را در اين‌ مجلس‌ گرفت‌ و به‌ سبب‌ خردسالى‌ ابن‌ جوزي‌ از سپردن‌ آن‌ به‌ وي‌ خودداري‌ شد. پس‌ وي‌ نزد انوشروان‌ وزير رفت‌ و فصلى‌ در مواعظ ايراد كرد و بدين‌ سان‌ اجازه‌ يافت‌ كه‌ در جامع‌ منصور به‌ وعظ بنشيند. خود مى‌گويد: در نخستين‌ روز مجلس‌ من‌ همة فقهاي‌ بزرگ‌ مذهب‌ ما، چون‌ عبدالواحد بن‌ شنيف‌ و ابوعلى‌ بن‌ قاضى‌ و ابوبكر ابن‌ عيسى‌ و ابن‌ قسامى‌ و جز اينان‌ حضور داشتند. آنگاه‌ در مسجد نزديك‌ قبر معروف‌ و باب‌ بصره‌ مدرسه‌ را ابن‌ شمحل‌ در مأمونيه‌ ساخت‌ و ابن‌ جوزي‌ مدتى‌ در آن‌ معيد ابوحكيم‌ نهروانى‌ بود. سپس‌ اين‌ مدرسه‌ بدو سپرده‌ شد و در آن‌ به‌ تدريس‌ پرداخت‌ (همان‌، 10/201). 
2. بنفشه‌: اين‌ مدرسه‌ خانة نظام‌الدين‌ ابونصر بن‌ جهير بود. بنفشه‌ آن‌ را خريد و مدرسه‌ كرد و به‌ ابوجعفر صباغ‌ سپرد. كليد مدرسه‌ مدتى‌ در دست‌ او بود. سپس‌ از وي‌ باز ستد و بدون‌ درخواست‌ ابن‌ جوزي‌ به‌ وي‌ سپرد. اين‌ مدرسه‌، چنانكه‌ ابن‌ جوزي‌ مى‌نويسد، طبق‌ وقف‌ نامة آن‌، وقف‌ پيروان‌ احمد بن‌ حنبل‌ بوده‌ است‌ (همان‌، 10/252-253). ابن‌ جوزي‌ از 25 شعبان‌ 570 درس‌ خود را در اين‌ مدرسه‌ با حضور قاضى‌ القضاة، حاجب‌ الباب‌ و فقهاي‌ بغداد آغاز كرد (همانجا). 
3. شيخ‌ عبدالقادر: اين‌ مدرسه‌ تا زمان‌ وزارت‌ ابن‌ يونس‌ حنبلى‌ (583 -584ق‌) در دست‌ عبدالسلام‌ بن‌ عبدالوهاب‌ بن‌ عبدالقادر جيلى‌ بود. در اين‌ سال‌ پس‌ از متهم‌ ساختن‌ وي‌ و سوزاندن‌ كتابهايش‌ مدرسة نياي‌ او را نيز از وي‌ برگرفتند و به‌ ابن‌ جوزي‌ سپردند (ابن‌ رجب‌، 1/425-426). 
4. درب‌ دينار: اين‌ مدرسه‌ را ابن‌ جوزي‌ در درب‌ دينار ساخت‌ و كتابهاي‌ خود را بر آن‌ وقف‌ كرد (ذهبى‌، سير، 21/383). خود مى‌گويد: در 3 محرم‌ 570 كار در اين‌ مدرسه‌ را آغاز كردم‌ و در آن‌ روز 14 مبحث‌ در رشته‌هاي‌ مختلف‌ علمى‌ تدريس‌ كردم‌ ( المنتظم‌، 10/250). 
گروهى‌ از نويسندگان‌ و محققان‌ متقدم‌ و معاصر، چون‌ دولتشاه‌ سمرقندي‌ (ص‌ 152)، رازي‌ (1/197)، حالى‌ (ص‌ 4) و سعيد نفيسى‌ (ص‌ 125) ابن‌ جوزي‌ را به‌ غلط از مدرسان‌ مدرسة نظامية بغداد و استاد سعدي‌، شاعر نامدار ايران‌ (ح‌ 600 -694ق‌) دانسته‌اند. به‌ احتمال‌ قوي‌ منشأ اين‌ اشتباه‌ اشارتى‌ است‌ كه‌ سعدي‌ در «بوستان‌» (ص‌ 350) به‌ تحصيلات‌ خويش‌ در نظامية بغداد كرده‌ و در «گلستان‌» (ص‌ 80) از «شيخ‌ اجل‌ ابوالفرج‌ بن‌ جوزي‌» به‌ عنوان‌ استاد خود نام‌ برده‌ است‌. با توجه‌ به‌ تاريخ‌ وفات‌ ابن‌ جوزي‌ (597 ق‌) و تاريخ‌ ولادت‌ سعدي‌ و تاريخ‌ احتمالى‌ ورود او به‌ بغداد (ح‌ 621ق‌) اين‌ سخن‌ نمى‌تواند درست‌ باشد، و ابن‌ جوزي‌ مذكور در «گلستان‌» بايد ابوالفرج‌ جمال‌ الدين‌ عبدالرحمان‌ بن‌ يوسف‌، پسر ابومحمد محيى‌الدين‌ يوسف‌ و نوادة ابوالفرج‌ عبدالرحمان‌ بن‌ على‌ بن‌ جوزي‌ باشد كه‌ در 631ق‌ به‌ نيابت‌ پدرش‌ كه‌ از سوي‌ المستنصر به‌ سفارت‌ مصر رفته‌ بود، مدرس‌ كرسى‌ حنبلى‌ در مدرسة مستنصريه‌ گرديد و در 656 ق‌ در زمان‌ سقوط بغداد به‌ دست‌ تاتار كشته‌ شد (نك: كسائى‌، 200-202). 
افزون‌ بر اين‌ خواجه‌ نظام‌الملك‌، بانى‌ و واقف‌ مدرسة نظامية بغداد، در وقف‌ نامه‌ شرط كرده‌ بود كه‌ مدرسه‌ و املاك‌ِ موقوفة آن‌ در اصل‌ و فرع‌ وقف‌ بر پيروان‌ شافعى‌ است‌ و بايد مدرسان‌ و واعظان‌ و كتابدار آن‌ همه‌ شافعى‌ مذهب‌ باشند ( المنتظم‌، 9/66). بنابراين‌ نمى‌توان‌ پذيرفت‌ كه‌ مردي‌ چون‌ ابن‌ جوزي‌ كه‌ از كودكى‌ بر مذهب‌ حنبلى‌ باليده‌ و به‌ عنوان‌ واعظ و چهرة برجستة حنبليان‌ بغداد شهرت‌ يافته‌، با مدرسة نظامية بغداد ارتباطى‌ داشته‌ باشد، و بدين‌ سان‌ سخن‌ فؤاد بستانى‌ نيز كه‌ ابن‌ جوزي‌ را از شاگردان‌ و مدرسان‌ نظاميه‌ دانسته‌، مردود است‌ (نك: بستانى‌ ف‌). 
گروه‌ زيادي‌ در رشته‌هاي‌ مختلف‌ علمى‌ از ابن‌ جوزي‌ بهره‌مند شده‌ و جمعى‌ كتابهايى‌ را نزد او خوانده‌اند، از آن‌ جمله‌اند: طلحة العلثى‌ و ابوعبدالله‌ بن‌ تيميه‌، خطيب‌ حرّان‌ كه‌ كتاب‌ زاد المسير او را در تفسير نزد او خوانده‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 1/425). 
گروه‌ بيشماري‌ از امامان‌، حافظان‌، فقيهان‌ و جز اينها، حديث‌ از وي‌ شنيده‌ و تصانيفش‌ را بر او خوانده‌اند. 
گروهى‌ نيز از او روايت‌ كرده‌اند كه‌ از آن‌ جمله‌اند: پسرش‌، صاحب‌ علامه‌ محيى‌الدين‌ يوسف‌، استاد دارالمستعصم‌؛ پسر ديگرش‌، على‌ ناسخ‌؛ نوه‌اش‌، ابوالمظفر شمس‌الدين‌ يوسف‌ بن‌ قزاوغلى‌ (معروف‌ به‌ سبط ابن‌ جوزي‌)؛ شيخ‌ موفق‌الدين‌ ابن‌ قدامه‌؛ حافظ عبدالغنى‌؛ ابن‌ دبيثى‌؛ ابن‌ قطيعى‌؛ ابن‌ نجار؛ ضيا؛ يلدانى‌؛ ابن‌ خليل‌؛ ابن‌ عبدالدائم‌؛ نجيب‌ عبداللطيف‌ حرانى‌ كه‌ او آخرين‌ شاگرد وي‌ در سماع‌ حديث‌ بوده‌ است‌ (همانجا؛ ذهبى‌، سير، 21/367). 
گروهى‌ ديگر از او اجازة روايت‌ اخذ كرده‌اند. از آن‌ جمله‌اند: ابن‌ جبير اندلسى‌؛ زكى‌الدين‌ عبدالعظيم‌ منذري‌؛ صائن‌ الدين‌ محمد بن‌ انجب‌ نعال‌ بغدادي‌؛ ناصح‌الدين‌ بن‌ حنبلى‌ واعظ (ابراهيم‌، 1/36)؛ شيخ‌ شمس‌الدين‌ عبدالرحمان‌؛ احمد بن‌ ابى‌ الخير؛ خضر بن‌ حمويه‌؛ قطب‌ بن‌ عصرون‌ (ذهبى‌، همانجا) و الفخر على‌ بن‌ بخاري‌ كه‌ آخرين‌ اينان‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ رجب‌، 1/425). 
منازعات‌ دينى‌ - سياسى‌: ابن‌ جوزي‌ جز وعظ و تدريس‌ و گاه‌ شركت‌ در مناظرات‌ علماي‌ مذاهب‌ مختلف‌ (ابن‌ جوزي‌، المنتظم‌، 10/258) و تأليف‌ كه‌ تقريباً سراسر اوقات‌ او را اشغال‌ مى‌كرد، به‌ كاري‌ ديگر نپرداخت‌ و حتى‌ جز براي‌ سفر حج‌ از بغداد خارج‌ نشد (همان‌، 10/120، 182؛ ابن‌ رجب‌، 1/411). با آنكه‌ خلفا و صاحبان‌ قدرت‌ بدو عنايت‌ داشتند ( المنتظم‌، 10/284؛ ابن‌ رجب‌، 1/409)، هيچ‌ سمت‌ رسمى‌ و سياسى‌ بر عهده‌ نگرفت‌ و به‌ رغم‌ آ