مشاوره مديريت - آموزش مديريت - آموزش فروشندگي حرفه‌اي
 
نويسندگان
عضویت
نام کاربری :
پسورد :
تکرار پسورد:
ایمیل :
نام اصلی :
آمار
امروز : 5317
دیروز : 40915
افراد آنلاین : 51
همه : 4415066

 

پايان نامه تحصيلي يا پروژه را چگونه تدوين كنيم
 

مقدمه
براي نوشتن يك پايان نامه يا پرژه تحصيلي در يك چهار چوب علمي محقق ناگزير به رعايت اصولي است كه هم نگارش مطلب براي وي آسانتر شود و هم مطالعه آن براي ديگران به سادگي امكان پذير باشد اين اصول سه گانه به شرح ذيل ميباشند .
1- اصول تنظيم و تدوين مطلب
2- اصول نگارش و نوشتن مطلب
3- اصول منابع و مآخذ مطلب
اصول تنظيم و تدوين مطلب در پايان نامه ها :
معمولا يك پايان نامه تحصيلي به صورت زير تنظيم ميگردد :
1- صفحه عنوان
2- پيشگفتار و در صورت نياز تشكر و قدر داني
3- فهرست مطالب
4- فصل اول – طرح تحقيق
5- فصل دوم –پيشينه تاريخي تحقيق
6- فصل سوم _ روش تحقيق
7- فصل چهارم _ ارائه يافته هاي تحقيق و تجزيه و تحليل آن
8- فصل پنجم _ خلاصه تحقيق و ارائه پيشنهادها
9-فهرست منابع و مآخذ
10-پيوست
 

1)عنوان تحقيق
عنوان تحقيق و صفحه اولين صفحه اي است كه بيننده با آن واجه ميشود و گاه روي جلد پايان نامه را در بر مي گيرد و معمولا مشتمل بر اطلاعاتي به صورت ذيل است :
الف) عنوان پايان نامه
ب ) نام كامل استاد راهنما
ج ) نام كامل محقق يا محققين
د ) نام مركز يا دانشگاهي كه پايان نامه در آن تقديم ميگردد .
ذ ) نوع مدرك ( براي مثال : پايان نامه دوره كارشناسي ارشد صنايع دستي )
و ) تاريخ ارايه پايان نامه
2) پيشگفتار و تشكر و قدر داني :
اين بخش گر چه از ضروريات نيست ولي گاهي وجود آن لازم است كه باشد و اين قسمت ميتواند شامل اطلاعات مختصر و مفيدي از هدف ، دامنه و وسعت تحقيق باشد كه قبل از مطالعه كامل تحقيق به خواننده اطلاعاتي را در اينباره خواهد داد و تصوير و برداشتي از كل تحقيق را براي خواننده روشن ميكند . محقق ميتواند در پايتن پيشگفتار از فرد يا افراد با موسساتي كه او را در انجام تحقيقش كمك و راهنمايي كرده اند ، سپاسگزاري كند .
 

3) فهرست مطالب :
فهرست مطلب كه ميتواند شامل يك يا چند صفحه باشد هدفي جز دادن ديد و آگاهي از مطالب مندرج در پايان نامه به خواننده ندارد و خواننده را قادر خواهد ساخت به سرعت و دقت و سادگي ، مطلب دلخواه خود در پايان نامه را بيابد .
 

4)فصل اول _ طرح تحقيق :
طرح تحقيق يكي از اركان اساسي و اصلي پايان نامه است و محقق قبل از آنكه به انجام تحقيق مبادرت ورزد ، بايد اين فصل را تهيه و تنظيم نمايد و به سرعت استاد راهنما و يا هر فرئد ديگري كه محقق قصد دارد نتايج تحقيق را به او گزارش دهد ، برساند . ÷س از تايد استاد راهنما محقق موظف است طبق طرح تنظيم شده در پي انجام تحقيق بر آيد . مهمترين قسمتهاي طرح تحقيق عبارتند از :
4-1- عنوان تحقيق ؛ بايد شناختي دقيق و روشن از حوزه ي موضوع تحقيق را عرضه دارد و خالي از هرگونه ابهام و پيچيدگي باشد .
4-2-مقدمه يا تاريخچه اي از موضوع تحقيق : در اين قسمت مختصري از نظرات و تحقيقات مربوط به موضوع و يا مسايل و مشكلات حل نشده در اين حوزه و همچنين توجه و علاقه جامعه به اين موضوع اشاره ميشود .
4-3-تعريف موضوع تحقيق : در اين قسمت محقق موضوع مورد علاقه و يا نياز احساس شده خود را در حوزه تحقيق بيان ميدارد و عوامل موجود در موقيعت را تعريف و تعيين ميكند .
4-4-هدف يا هدفهاي كلي و آرماني تحقيق : اين قسمت بايد با جملات مثبت و كلي طرح شود و ازطولاني شدن مطالب پرهيز شود
4-5-روش انجام تحقيق : در اين قسمت پژوهشگر روش كاري خود را بيان ميدارد و شيوه هاي گوناگوني را كه در گرد آوري مطالب خود به كار برده ذكر ميكند و همچنين اگر روش آماري خاصي را در تهيه و تدوين اطلاعات به كار برده آن شيوه را بيان ميكندو بيان آن يكي از ملزومات است .
4-6-اهميت و ارزش تحقيق : با توجه به تشابه اين قسمت از طرح تحقيق با تعريف موضوع تحقيق كه در آن محقق نياز خود را در آگاهي به نتايج مطالعه عنوان ميسازد ، در اين قسمت منابع شخصي يا علمي كه از خاتمه تحقيق به محقق دست ميدهد ، بحث ميشود .
4-7- محدوديت هاي تحقيق : محدوديت هايي كه كنترل آن از عهده محقق خارج است مانند انتخاب نوع بافته ها و يا زير اندازها و ديگر محدوديت هايي كه كنترل آن در دست محقق است مانند موضوع و محل تحقيق و ...
4-8- تعرف واژه ها : در اين قسمت محقق بايد واژه هايي كه ممكن است براي خواننده آشنا نباشد تعريف كند مثلا در منطقه اي گره، ايلمك و در منطقه اي ديگر خفت و در جاييي ديگر به واژه اي ديگر خوانده ميشود محقق بايد واژه هاي نا آشنا را در اين بخش معني كند .
4-9-خلاصه فصلها: در اين قسمت خلاصه اي اشاره وار از فصلهاي آتي آورده ميشودتا خواننده بتواند تصويري واضح از ديگر قسمتهاي پايان نامه در ذهن خود ترسيم كند .
اين مطالب ميتواند اگر درست بيان شود فصل اول پر باري را براي تحقيق ما محيا سازد !
 

5)فصل دوم پيشينه تاريخي موضوع تحقيق :
اين فصل حاوي خلاصه اي از مطالعات انجام شده در با ره موضوع تحقيق است اين بخش از تحقيق يكي از اركان اصلي و به تعبيري ديگر يكي از پايه هاي تحقيق ميتواند باشد اگر محقق از ÷يشينه مطالعاتي تحقيق آگاهي داشته باشد به دنبال موضوعات تكراري نخواهد رفت و حتي ميتواند با دلايل و برهان هاي ريشه دار و با پايه به نقد آثار گذشته بپردازد .

6)فصل سوم روش تحقيق :
در اين قسمت معمولا به تفصيل در باره مطالبي به قرار ذيل بحث ميشود:
الف) روش تحقيق در اين قسمت محقق به توضيح و توجيه روش تحقيقي خود ميپردازد و انواع مختلف روشهاي تحقيقي ، هدف و موضوع پژوهشي خود ، مناسب دانسته است ميپردازد.
ب) آزمودني ها در اين قسمت محقق به سوالاتي از قبيل :
1- آزمودنيها شامل چه اشخاص يا آيتمهايي هستند ؟ براي مثال او ميگويد آزمودنيهاي ما فقط شامل گبه بود.
2- تعداد آزمودنيها چند تا بود ؟ مثلا 500 نمونه گبه و حتي ميتواند فرد هم باشد مانند : 500 نفر بافنده گبه .
3- با توجه به موضوع و هدف آيا افراد يا تعداد انتخاب شده مناسب هستند ؟ محقق بايد با دلايل و برهانهاي قاطع اين بخش را براي خواننده ثابت كند و بقولي هدف خود را با عمل هماهنگ سازد .
4- نوع گزينش و تقسيم آزمودنيها به چه ترتيب صورت گرفته است ؟ محقق بايد به اين موضوع اشاره كند كه موارد انتخاب شده به چه دليل منتخب نگارنده بوده است و چرا مثلا به جاي گبه از گليم استفاده نكرده و ...
5-آزمودنيها از چه خصوصيات ويژه اي برخوردار هستند ؟ پژوهشگر بايد به خوانندگان بگويد كه خصوصيات آيتمهاي انتخابي چه بوده است كه او آنها را انتخاب كرده است او بايد ويژگيهاي انتخاب موضوعات مورد بحث خود را براي خواننده مشخص كند براي مثال بگويد چون ميخواستيم نوع گره كاربردي در گبه ها را بررسي كنيم 500 نمونه گبه را انتخاب كرديم و يا ...
ج) روش جمع آوري اطلاعات : پژوهشگر پس از تعيين روش تحقيق بايد روش جمع آوري اطلاعات را براي خواننده بيان كند كه ميتواند با استفاده از شيوه هاي مشاهده ، مصاحبه ، ميداني ، پرسشنامه اي وكتابخانه اي و يا حتي اينترنتي باشد .
د)متغير هاي مستقل و وابسته : در اين قسمت محقق به طور جدا گانه متغير هاي متغير هاي مستقل و وابسته را تعيين و تعريف ميكند و با اين كار هم مسير مطالعه خود را مشخص ميسازد و هم براي محقق ديگري اين امكان را به وجود مي آورد كه در صورت تمايل ، بتواند در تحقيق مشابه همين متغير ها را مورد بررسي قرار دهد .
ذ- روش اماري : در اين بخش محقق بايد از شيوه آماري بكار رفته در تحقيقش ياد كند و ضمن توصيف روش آماري استفاده شده در تحقيق به وضوح و خارج از هر گونه ابهام و پيچيدگي فرمولها و سطوح معني دار به كار رفته در تحقيق را بيان دارد برخي از روشهاي آماري كه در كاهاي تحقيقاتي عبارتند از :
1-فراواني و درصد
2-ضريب همبستگي
3- آزمون – تي
4- آزمون – اف
 

7) فصل چهارم – يافته ها و تجزيه و تحليل آنها :
اين فصل در واقع هسته اصلي تحقيق است و احتمالا مشتمل بر بحث هاي كلامي ، جدولها ، شكلها ، نمودارها و نيز تجزيه و تحليل اطلاعات است .
 

8) فصل پنجم – خلاصه تحقيق و پيشنهادها :
اين فصل شامل دو قسمت اصلي ، يكي خلاصه تحقيق و ديگري پيشنهادها ست .
الف- اين بخش يكي از مشكلترين بخشهاي پايان نامه است . يك خلاصه مناسب تركيبي از دو نوع اطلاعات است :
1- اطلاعات و يافته هايي كه محقق از تحقيق جاري خويش به دست آورده است .
2- اطلاعات و يافته هايي كه محقق از طريق مطالعه تحقيقات و نوشته هاي ديگران جمع آوري كرده است و كلا در نوشتن پايان نامه ، رعايت نكات زير حائز اهميت است :
الف) ارائه يافته ها و نتايج برجسته به صورت منظم .
ب ) استفاده از يافته هاي تحقيق جازي براي تاييد يا رد فرضهاي تحقيق
ج ) بكار گيري مطالب مندرج در فصل پيشينه تاريخي در رد يا تاييد تحقيق (هرجا كه لازم بود ) .
پيشنهاد ها :
تحقيقاتي كه در زمينه هاي مختلف از جمله فرش دستباف صورت ميگيرد لزوما بايد با پيشنهاد هايي همراه باشد كه در بهينه سازي رنگرزي ، بافت ، طراحي و در نهايت به سازي توليد فرش انجامد .
اين بخش كه به ازائه راهكارها ميپردازد خواهد توانست بخشي از موانع را متلاشي كند و براي مسئولان چراغ راهي باشد.
 

9) فهرست منابع و مآخذ :
در اين قسمت تمام منابع و مآخذ ، از قبيل كتابها ، مقاله ها ، مجله ها ، رساله هاي چاپ شده و چاپ نشده را به ترتيب حروف الفباي نام فاميل و نويسنده و يا مترجم و به صورت در هم از نظر نوع آنها نوشته ميشود .
 

10) پيوست :
شامل مطالب و مداركي است كه در درك و فهم خواننده از پايان نامه كمك چنداني نميكند و ميتوان از پرسشنامه ها ، آزمونها ، نامه هاي نوشته شده به افراد و موسسات و ساير وسايل جمع اوري اطلاعات نام برد .
شيوه تدوين پايان نامه در دوره هاي كارشناسي ارشد و دكتري(Ph.D)
يكي از اهداف اصلي نگارش هر پايان نامه دراصل آشنا نمودن دانشجو با نحوه نگارش و تنظيم يك مبحث علمي است.
پايان نامه نوشته اي است شامل چكيده پايان نامه به فارسي،فهرست تفصيلي مطالب، فهرست تصاوير، جداول و نمودارها،مقدمه و تاريخچه مختصر، مروري بركارهاي انجام شده و آخرين اطلاعات تئوري، عملكرد تحقيقي و عملي نتايج،بحث و پيشنهادات ، فهرست منابع و ماخذ و چكيده پايان نامه به انگليسي كه توسط دانشجو و با هدايت و نظارت استاد راهنما و همكاري استادان مشاور (در صورت داشتن)تنظيم و تدوين مي شود.
رعايت اين شيوه نامه از جانب دانشجويان براي حفظ هماهنگي بين پايان نامه ها الزامي است. موضوعات هر پايان نامه را باتوجه به تعريف فوق و به ترتيب تقدم ذيل مي توان دسته بندي كرد:

*عنوان پايان نامه
- فرم زركوب روي جلد به فارسي
- فرم داخلي جلد به فارسي
- بسم ا…الرحمن ارحيم
- تقديم (اختياري)
- تائيديه هيئت داوران
- اظهارنامه دانشجو
- حق چاپ و تكثير و مالكيت نتايج (Copyright and Ownership)
- تقدير و تشكر (اختياري)
- چكيده پايان نامه به فارسي
- فهرست مطالب
- فهرست جدولها، نمودارها و اشكال
- فهرست علائم و اختصارات
- متن پايان نامه
- نتايج وتحقيقات آتي
- پيوستها (ضميمه1،ضميمه2،…)
- ليست مقالات ارائه شده
- مرجع ها و ماخذها
- چكيده پايان نامه به انگليسي
- فرم داخلي جلد به انگليسي
- فرم زركوب روي جلد به انگليسي
- عطف جلد (عنوان پايان نامه و نام نويسنده)
* عنوان پايان نامه بايد رسا ومختصر باشد.

برگهاي خارج از متن پايان نامه:
الف- برگهاي ابتداي پايان نامه
برگ اول:فرم داخلي جلد به فارسي: اين قسمت دقيقآ مطابق صفحه عمل شود.
برگ دوم: بسم ا…الرحمن الرحيم
برگ سوم:تقديم، درصورت تمايل دانشجو مي تواند پايان نامه خود را به شخصيتي و يا … تقديم دارد.
برگ چهارم:تائيديه هيئت داوران
برگ پنجم: اظهارنامه دانشجو
برگ بعد :حق چاپ و تكثير و مالكيت بر نتايج (Copyright and ownership)
برگ بعد: قدرداني و تشكر: اين متن عبارت است از قدرداني و تشكر از كليه كساني كه دانشجو را در راه نيل به هدف كمك نموده اند.
برگ بعد: چكيده پايان نامه : هر پايان نامه بايد با چكيده آغاز شود كه عبارت است از بحث پيرامون موضوع پايان نامه ، شيوه هاي تحقيق و نتيجه كلي
برگ بعد: فهرست مطالب:هر پايان نامه بايد داراي فهرت مطالب باشد معمولآ اين قسمت شامل عنوان بخشهاي پايان نامه همراه با شماره صفحه مربوطه است.
برگ بعد: فهرست جدولها و شكلها: دراين قسمت ليست جدولهاو شكلها باذكر دقيق عنوان ،شماره و صفحه مربوطه درج مي شود.
برگ بعد: فهرست علائم و اختصارات
ب- برگهاي انتهاي پايان نامه
برگ اول: ليست مقالات ارائه شده
برگ بعدي: ليست مراجع و ماخذ
برگ بعدي: چكيده انگليسي (ABSTRACT): اين بخش حداكثر در يك صفحه ارائه شده و مي تواند ترجمه چكيده فارسي باشد.
برگ بعدي : فرم داخل جلد به انگليسي : اين فرم دقيقآ ترجمه فرم داخل جلد فارسي در ابتداي پايان نامه مي باشد.

متن پايان نامه:
متن هر پايان نامه شامل چندين فصل و هر فصل شامل چندين بخش خواهد بود. هر فصل را مي توان بايك مقدمه كوتاه آغاز و بايك نتيجه گيري مختصر به اتمام رساند. هرفصل به شكلي كه در ذيل ذكر خواهد شد، شماره گذاري مي شود.

1- مقدمه :
در اين قسمت، هدفهاي مورد نظر در پايان نامه، روشها ،نحوه انجام تحقيق و به دست آوردن نتيجه ها مورد بحث قرار مي گيرد. اغلب منابع مروري (Literature Review) نيز در اين قسمت انجام مي پذيرد، همچنين ذكر اهميت موضوع تحقيق در رابطه با توسعه كشورتوصيه مي شود.
توضيح ساختار پايان نامه باذكر بسيار مختصر از مطالبي كه در فصل هاي مختلف آورده شده است ضروري مي باشد.

2- فصل ها:
در چند فصل بعدي بنا به نظر دانشجو و تائيد استاد راهنما مطالب مختلف پايان نامه سازمان بندي مي شود. فصل آخر به نتيجه هاي بدست آمده ، بحث و برداشت و پيشنهادات اختصاص دارد، باتوجه به اهميت خاص اين فصل توضيحاتي به شرح زير ارائه مي شود.

3- نتيجه ها، بحث و برداشت:
اين قسمت بايد باتوجه به مطالب عنوان شده به ويژه در مقدمه به نگارش درآيد مقايسه نتيجه هاي بدست آمده با هدفهاي از قبل تعيين شده در مقدمه، دستيابي هاي نوين در اين فصل ذكر مي شوند و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرند. در ضمن ارائه دهنده پايان نامه به عنوان پيشنهاد براي تحقيقات بعدي به طرح چند موضوع در راستاي تحقيقات خود مي پردازد.

4- پيوستها:
قسمت اصلي متن پايان نامه نبايد داراي داده هاي (data) غير ضروري باشد، همچنين متن نبايد حاوي برنامه هاي نرم افزاري يا چگونگي به دست آوردن معادلات رياضي و اثبات انها و داده هاي تجربي باشد، چنين مطالبي بايد در پيوستهاي پايان نامه آورده شوند.

5-جدولها و نمودارها
جدولها و نمودارها بايد تا جائيكه ممكن است نزديك به متن مربوط قرار گيرند هر جدول يا نمودار بايد با عنوان مربوطه كه معمولا در زير آنها درج مي شود. مشخص گردد.

6- مرجع ها و ماخذ ها
بطور كلي چنانچه از منبعي براي مطلبي استفاده شود ذكر ماخذ لازم است در اينگونه موارد مطلب بين دو گيومه (( ))نوشته مي شود و بلافاصله بعد از ان قلاب [] باز مي گردد. و منبع مذكور به ترتيب عددي از اول پايان نامه در آن قرار مي گيرد. مثلا پانزدهمين منبع استفاده شده بعد از ذكر مطلب مربوطه اينگونه آورده مي شود: ]15[
گاهي اوقات در نقل خلاصه يك مقاله كه توسط يك شخص نگارش يافته است در يك جمله ذكر مي شود كه در اين گونه موارد به شرح زير اقدام مي كنيم:
علي رياضي] [،آرايش كنترل آداپتيو را تنهاراه حل براي كنترل سيستم هاي ربات مي داند.
شيوه شماره گزاري و ارائه منابع:
 

1- شماره گذاري متن:
صفحه هاي فرم داخل جلد و بسم ا…الرحمن الرحيم ،شماره گذاري نمي شوند. صفحه هاي بعدي به ترتيب با حروف ابجد ( الف،ب،ج،د،ه،…) شماره گذاري مي شوند. شماره گذاري با عدد از مقدمه شروع شده و تا انتهاي پايان نامه (پيوستها) ادامه خواهد داشت. طريقه شماره گذاري نيزبصورتي خواهد بود كه اعداد در قسمت وسط و بالاي هر صفحه قرار خواهد گرفت.

2- شماره گذاري روابط رياضي :
هر رابطه و يا معادله رياضي بوسيله دو عدد توسط يك خط فاصله از يكديگر تميز داده و مشخص مي گردند. عدد سمت چپ نشانگر شماره فصل و عدد سمت راست،نشانگر شماره،ترتيب رابطه در هر فصل مي باشد. مثلا رابطه چهارم در فصل پنجم را بصورت ذيل بايد نشان داد:
(4-5 )
4- شماره گذاري جدولها و نمودارها:
درهرفصل هر جدول (شكل) با درج شماره فصل و جدول در آن فصل شماره گذاري مي شود. سپس موضوع شكل( جدول) بلافاصله بعد از شماره گذاري درج خواهد شد. به طور مثال جدول
شماره 3 فصل دوم بصورت زير شماره گذاري مي شود:
جدول (شكل) 3-2 : پاسخ سيستم باكنترل آداپتيو
4- ارائه منابع:
1- مقاله:
1-1نويسنده
2- عنوان مقاله
3- منبع: كنفرانس، ژورنال علمي و …
4-صفحات
5-سال انتشار
[12] N.H. Malik, A.H. Al-Babrani” Influence of the Terminal Capacitor on
the perfromance characteristics of a self Excited Induction Generator” , IEE proc, part.C,V01.137n2, pp.168-173, March 1990.

4-2- كتاب:
1- نويسنده
2- عنوان كتاب باخط ريز
3- ناشر
4-سال انتشار
[14] J.J Craig, (Introduction to Robatics: Mechanics and Control,)
Addison Wesley, 1986

چگونگي تايپ پايان نامه:
در تايپ پايان نامه رعايت موارد زير لازم مي باشد:
1-متن بايد يك خط در ميان تايپ شود. فاصله بين سطرهاي متن يك سانتي متر باشد.
2-تمامي متن پايان نامه بايد توسط يك فونت تايپ شده باشد.البته عناوين اصلي و فرعي با فونتي بزرگتر از فونت متن تايپ شود.
3-تمامي متن پايان نامه، معادلات رياضي، علائم بكار برده شده مي بايست بوسيله كامپيوتر تايپ شوند. متن يا فرمول دست نويس به هيچ عنوان پذيرفته نمي شود.
4-تمامي جدولها و نمودارها مي بايست كامپيوتري باشند.
5-حاشيه متن از سمت راست و چپ هر صفحه پايان نامه 3 سانتي متر و حاشيه اي بالا و پائين نيز بايد 5/2 سانتي متر باشند. اين دستور شامل متن، نمودارها و ديگر قسمتهاي پايان نامه نيز مي باشد.
6-توصيه مي شود پس از تايپ پايان نامه تكثير در يك روي كاغذ A4 انجام شود.
شكل كلي نگارش پايان نامه در ورق A4 بايد بصورت زيرباشد.

توصيه ها :
1- جملات متن حتي الامكان كوتاه و مطابق قواعد دستور زبان فارسي باشد.
2-در قسمت مرور بر منابع مطالعاتي در پايان جمله يا پاراگراف مورد استفاده ماخذ يا شماره منبع مشخص گردد. اين شماره در داخل قلاب نوشته شود.] [

3- كليه واحدها در سيستم SI داده شود. كاربرد سيستم متري و يا اينچي در كنار واحدهاي SI مانعي ندارد.
4-حتي الامكان از علامتهاي استاندارد استفاده شود.
5-در صورتيكه تصويري بصورت فتوكپي يا اسكن شده در پايان نامه ارائه مي شود بايد كاملا واضح و از كيفيت خوبي برخوردار باشد.
6- بطور كلي اهميت پايان نامه صرفا به نوآوريهاي نگارنده بستگي دارد. لذا از مطالب تكراري، كلاسيك و متعلق به ديگران فقط بصورت اختصار كمك گرفته شود.
7- نوشتن برنامه كامپيوتري بطور مفصل در پايان نامه ضرورت ندارد و در صورت نياز با نظر استاد راهنما در ضميمه آورده شود در هرحال نبايد بيش از 2 تا 3 صفحه باشد.
8- كاغذ مورد استفاده براي نوشتن پايان نامه بايد از قطع A4 انتخاب شود.
9- پشت جلد مي تواند همانند روي جلد و به زبان انگليسي باشد.
10- تايپ متن پايان نامه بوسيله كامپيوتر باشد.
11-عناوين اصلي Bold و با قلم 14 و با شماره گذاري
12- عناوين فرعي درجه بعد Bold و باقلم 12 و با شماره گذاري
13- عناوين فرعي تر بعدي ساده (غير Bold) و با قلم 12 و با شماره گذاري
14-متن اصلي با قلم 14 نوشته شود.
15- هر پاراگرافي با Indent آغاز گردد.
16- از اشكال سياه و سفيد حتي الامكان استفاده گردد.
17- مطالب جداول و عناوين محورهاي شكل ها فارسي اختيار شود مگر در فصل مرور بر ادبيات موضوع و در صورتيكه از كارهاي ديگران عينا شكلي نقل مي شود بلحاظ امانت داري،محورهاي لاتين عنوان نويسي شود. ( عين مرجع اصلي)
18- از ذكر نام مشاور / مشاورين پايان نامه روي جلد خودداري گردد.
19-زبان نوشتاري پايان نامه فارسي ميباشد.
20- عناوين شكل در زير آن آورده شود در صورتيكه كمتر از يك خط است بصورت مركزي و رد صورتيكه بيش از يك خط است justify شود.
21-عناوين جداول در بالاي آنها و در صورتيكه يك خط يا كمتر است بصورت مركزي و در صورتيكه بيش از يك خط است بايد justify شود.
22- در انتهاي چكيدههاي فارسي و انگليسي در حد 6 كلمه كلمات كليدي آورده شود.
23- اصل كلمات اساسي لاتين كه به فارسي برگردانده مي شوند در پاورقي هر صفحه با شماره ارجاع آورده شود. مثلا اسامي نويسندگان خارجي و يا اصلاحات علمي
24- توصيه ميشود فصل مروري بر ادبيات موضوع حداكثر 30 صفحه باشد.
25- توصيه شود حداكثر صفحات پايان نامه كارشناسي ارشد 120 صفحه باشد.
26- جنس كاغذ به كار رفته در پايان نامه بايد از يك نوع باشد و اندازه آن A4 باشد.

يادآوري مهم

دانشجو موظف است پايان نامه خود را بر روي لوح فشرده (CD) ضبط نموده و يك نسخه از CD را به تحصيلات تكميلي دانشگاه تحويل نمايد.

منبع: www.iran-eng.com/showthread.php?s=5c9c9a3852968786f187d80c9ae9a85c&t=21253
 


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۲۰ ] [ مشاوره مديريت ]

ويژگي هاى پژوهش پايان نامه اى
 

پژوهشِ پايان نامه اى ويژگي هاي گوناگونى دارد:
ـ تحليل: مطالعه اجزاى گوناگون يك موضوع و روابط و متقابل آنها.
ـ مقايسه: بررسى ويژگى هاى موضوع هاى مقايسه شده
ـ تعريف: تعريف جامع و كامل
ـ توصف: توصف موضوع با ويژگى هاى معتبر كه آن را توضيح دهد
ـ بحث: عرضه كردن جنبه هاى گوناگون موضوع
ـ فهرست.
ـ ارزشيابى: بررسى جوانب گوناگون موضوع و كوشش براى رسيدن به نتيجه
_مثال :ذكر مثال براى توضيح.
ـ تلخيص: آوردن نكات عمده موضوع مورد نظربه اختصار .
پيداست كه در هر تكليف درسى يا رساله ممكن است چند خصلت پژوهشى جمع گردند. اما به هر حال، حدود و نوع كار پژوهشى بايد از پيش معلوم و مشخّص باشد.
 

انتخاب عنوان پايان نامه
بايد از انتخاب عنوان كلي پرهيز كرد. عنوان پايان نامه بايد متناسب با حدود پايان نامه باشد.
براى انتخاب عنوان پايان نامه، به اين معيارها نيز بايد توجه داشت:
ـ علاقه پژوهنده به آن عنوان و موضوع.
ـ زمان لازم براى فراهم آوردن اثر.
ـ دسترسى به اسباب و لوازم پژوهش.
ـ اهمّيّت مطلب درفرهنگ و اجتماع.
مرور پژوهش هاى پيشين

معمولا در هر زمينه پژوهشى، آثارى از پيش فراهم شده است. مرور اين آثار مى تواند ما را در نوشتن پايان نامه يارى كند. در اين ميان روشن مى شود كه كار ما چه تفاوت هايى با كارهاى پيشين بايد داشته باشد.
اگر پژوهنده اى داراى توان كافى باشد، بهتر است آثار دست اوّل را مرور كند. هرچه منابع اصيل تر و سرشارتر باشند، پايان نامه ماندنى تر مى گردد.
طرح تحقيق

رساله هاى پژوهشى معمولا در يكى از اين دو دسته قرار دارند:
1. تجربى: متناسب با موضوعات علمى.
2. تحليلى: متناسب با موضوعات فرهنگى، هنرى.
 

برنامه زمانى
نويسنده پايان نامه بايد با از شتابزدگى پرهيز و زمانى مناسب براى تهيّه رساله خود تعيين كند. اين زمان فرصتي خواهد بود براى انجام :
1. تعيين حدود موضوع ،شناسايى منابع و مراجعه به آن ها، گردآورى اطّلاعات و معلومات.
2. نگارش پيش نويس.
3. تجديدنظر و اصلاح، تنظيم پانوشت، نگارش نمونه نهايى.
 

مراجعه به منابع
براى شناسايى مآخذ مى توان از اين منابع استفاده كرد:
ـ مدارك كتاب شناسى: مجموعه هاى فهرست آثار، فهرست ها و برگه دان هاى كتابخانه ها.
ـ دائرة المعارف ها و سالنامه ها.
ـ نشريّات معتبر
 

يادداشت بردارى
بهتر است يادداشت بردارى روى برگه هاى جداگانه ويك شكل انجام پذيرد. به هر مضمون برگه جدايى اختصاص داده مى شود و هر برگه با شماره يا نشانه اى متمايز مى گردد. بدين ترتيب در طول كار، مى توان برگه ها را جابجا يا كم و زياد كرد.
بهتر است بر هر برگه عنوان كليدى آن ثبت شودو هويت برگه هم معين شود، از قبيل مأخذ و تاريخ. همچنين مشخص شودكه نوع استفاده از مأخذ چيست: نقل به عبارت، نقل به مضمون، تلخيص، ويرايش، يا ...؟ براى هر يك از اين ها مى توان نشانه اى خاص در نظر گرفت.
در نهايت، مى توان برگه ها را شماره بندى پايانى كرد و هر يك را در جاى مناسب خودقرار داد.
نگارش رؤوس مطالب فصل ها

معمولا پايان نامه شامل اين سه بخش است:
مقدّمه، متن شامل چند فصل، و نتيجه. بايد پيشتر رؤوس مطالب هر فصل را نوشت تا چشم اندازى از كار پيدا شود. اين كار به نگارش پيش نويس نيز بسيار كمك مى كند.
 

ساختمان پايان نامه
(1) صفحه عنوان: عنوان، نويسنده، گروه درسى، نام درس، نهاد علمى مربوط، مقطع و سال تحصيلى.
(2) پيشگفتار: هدف، سابقه تحقيق، روش و گستره پژوهش، سپاسگزارى.
(3) فهرست مطالب.
(4) فهرست جداول.
(5) فهرست شكل ها و تصويرها.
(6) پيكره: مدخل، متن، نتيجه و دستاورد تحقيق.
(7) كتابنامه: مآخذ اصلى و فرعى شامل كتب و مقالات مورد پژوهش.
(8) ضمايم: جداول، آزمون هاى پژوهشى، اسناد و مدارك و شواهد.
(9) فهرست راهنما: فهرست اَعلام و مفاهيم و موضوعاتى كه درباره آن ها مى توان اطّلاع قابل توجّهى در رساله يافت.

منبع: http://daneshnameh.roshd.ir

 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۹ ] [ مشاوره مديريت ]

آيين نگارش منابع و مراجع استفاده شده در متن
 

نحوه درج منابع در متن
الف ـ اگر در متن به موضوع مطالعه اشاره شود نام نويسنده و سال انتشار داخل پرانتز مي آيد.
ب ـ اگر به نام نويسنده در متن اشاره مي شود سال انتشار داخل پرانتز درج مي گردد.
ج ـ اگر به مقاله اي كه دو نويسنده دارد ارجاع داده شود نام هر دو، هر بار به همراه سال انتشار در داخل پرانتز مي آيد.
د ـ اگر مقاله كمتر از 6 نويسنده داشته باشد بار اول نام همه آنها به همراه سال انتشار و در دفعات بعد فقط نام نويسنده اول به همراه سال انتشار و داخل پرانتز آورده مي شود.
هـ ـ اگر كاري شـش (يا بيـش از آن) نويسنـده داشتــه باشد فقط نام خانوادگي نويسنده اول و به دنبال آنet al" " به همراه سال انتشار در داخل پرانتز درج مي شود.
و ـ اگر به قسمت خاصي از يك منبع ارجاع داده شود ليست شماره صفحه ( صفحات ) پس از سال انتشار مي آيد.
ز‌ ـ اگر منبع الكترونيك بوده و شماره صفحه ندارد در صورت دسترسي شماره پاراگراف آورده مي شود.
ح - اگر تمام يك وب سايت به عنوان منبع اشاره شود (و نه قسمتي از آن سايت)، به وب سايت مربوطه در متن اشاره مي شود و نيازي به قرارگيري در فهرست منابع ندارد.
ط ـ مكاتبات شخصي، سخنراني ها، نامه ها، خاطرات، مكالمات، نامه هاي الكترونيك (e-mail) و غيره كه اين موارد نبايد در فهرست منابع درج شوند و فقط در متن به آنها اشاره مي شود كه شامل نام، نوع مكاتبه و تاريخ خواهد بود.

نحوه نوشتن مراجع در فهرست منابع
الف ـ ترتيب نوشتن مرجع كتب خارجي:
نام و نام خانوادگي ـ فاصله ـ حروف اول نام كوچك نويسنده ـ سال انتشار ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ عنوان كتاب ( با حروف ايتاليك ) ـ كاما ـ شماره جلد ـ كاما ـ شماره چاپ ـ نقطه ـ اسم ناشر ـ كاما ـ محل نشر ـ كاما ـ شماره صفحه ـ نقطه
در مطالبي كه فقط از يك فصل كتاب ذكر شده باشند:
نام خانوادگي نويسنده فصل ـ فاصله ـ نام كوچك نويسنده فصل ـ سال انتشار ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ عنوان فصل ـ نقطه ـ كلمه In" " ـ دو نقطه ـ نام خانوادگي مؤلف كتاب ـ فاصله ـ حرف اول نام كوچك مؤلف كتاب ـ دو نقطه ـ عنوان كتاب ( با حروف ايتاليك ) ـ كاما ـ شماره جلد ـ كاما ـ شماره چاپ ـ نقطه ـ اسم ناشر ـ كاما ـ محل نشر ـ كاما ـ شماره صفحه ـ نقطه
اگر تعداد نويسنده بيش از يك نفر باشد بين آنها كاما آورده مي شود.
ب ـ ترتيب نوشتن مرجع مقالات خارجي:
نام خانوادگي نويسنده ـ فاصله ـ حرف اول نام كوچك نويسنده ـ نقطه ـ سال انتشار ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ عنوان مقاله ـ نقطه ـ نام مجله ( با حروف ايتاليك ) ـ كاما ـ شماره جلد ـ شماره مجله ( داخل پرانتز ) ـ كاما ـ شماره صفحه ـ نقطه
اگر تعداد نويسنده 6 نفر ( يا بيشتر ) باشد براي بقيه"et al" ذكر مي شود.
بين نام نويسندگان كاما آورده مي شود.
در مورد مقالاتي كه براي انتشار در مجله پذيرفته شده است ولي به چاپ نرسيده است در صورت مشخص بودن شماره مجله ميتوانيم آن را نوشته و در پايان ( بدون ذكر شماره صفحه ) در داخل پرانتز عبارت”In press” را بياوريم.
ج ـ ترتيب نوشتن مراجع كتب فارسي:
نام خانوادگي نويسنده(كتاب)- كاما- حرف اول نام كوچك نويسنده- دو نقطه- عنوان كتاب- نقطه- شماره جلد- شماره چاپ – نقطه- اسم ناشر- كاما- محل نشر – كاما- شماره صفحات(صص:براي چند صفحه) و (ص: براي يك صفحه) – كاما- سال انتشار- نقطه
اگر منبع مورد استفاده تعداد نويسندگان زيادي داشت لازم است اسامي تمامي آنها قيد شود.
اگر كتاب ترجمه شده است نام مترجم پس از نام كتاب بيان شود.
د- ترتيب نوشتن مراجع مقالات فارسي:
نام خانوادگي نويسنده ( مقاله ) ـ كاما ـ حرف اول نام كوچك نويسنده ـ دو نقطه ـ عنوان مقاله(داخل گيومه) ـ نقطه ـ نام مجله ـ دو نقطه - سال مجله ـ كاما ـ شماره تسلسل مجله ـ كاما ـ شماره صفحه ـ كاما ـ سال انتشار ـ نقطه
در مورد مقالاتي كه براي انتشار در مجله پذيرفته شده ولي هنوز به چاپ نرسيده است در صورت مشخص بودن شماره مجله مي توانيم رفرانس مربوطه را بياوريم كه در اين حالت شماره صفحات قيد نمي شود ولي در آخر عبارت « در حال چاپ » در انتهاي رفرانس درج مي شود.
ه ـ نحوه نوشتن مرجع وب سايت ها
در صورتي كه كل وب سايت بعنوان مرجع باشد در همان محل اشاره شده و در فهرست منابع وارد نخواهد شد.
و ـ نحوه نوشتن پايان نامه ها به عنوان مرجع
- اگر پايان نامه به زبان انگليسي باشد:
نام خانوادگي نويسنده ـ فاصله ـ نام حرف اول كوچك نويسنده ـ نقطه ـ سال انتشار ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ عنوان تز ( با حروف ايتاليك ) ـ نقطه ـ مقطع تز ـ كاما - دانشگاه مربوطه ـ نقطه
- اگر پايان نامه به زبان فارسي باشد:
نام خانوادگي نويسنده ـ كاما ـ حرف اول نام كوچك نويسنده ـ دو نقطه ـ عنوان تز (داخل گيومه)ـ كاما ـ مقطع پايان نامه ـ كاما ـ دانشگاه مربوطه ـ كاما ـ شماره صفحه - كاما - سال انتشار ـ نقطه
ز ـ نحوه نوشتن مرجع مقالات ارايه شده در كنگره ها و سمينارها كه به چاپ رسيده اند:

- در كنگره هاي انگليسي:
نام خانـوادگي ارايه كننده ـ فاصله ـ حـرف اول نام كوچـك ارايه كنـنده ـ نقطه ـ سال ارايــه ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ عنوان مقاله ـ نقطه ـ كلمه «In » ـ دو نقطه ـ عنوان سمينار يا كنگره ( با حروف ايتاليك) ـ كاما ـ ماه و روزهاي برگزاري ـ كاما ـ صفحات چاپ شده در كتاب مجموعه مقالات ( داخل پرانتز ) ـ نقطه ـ محل برگزاري ـ دو نقطه ـ نام انتشارات ـ نقطه

- در كنگره هاي فارسي:
نام خانـوادگي ارايه كـننده ـ ويرگول ـ حرف اول نام كوچـك ارايه كننده ـ دونقطه ـ عنوان مقاله ـ كاما ـ كلمه « در» ـ دو نقطه ـ عنوان سمينار يا كنگره (داخل گيومه) ـ ويرگول ـ زمان برگزاري ( داخل پرانتز ) ـ كاما ـ محل برگزاري ـ كاما - صفحات چاپ شده در كتاب مجموعه مقالات ـ كاما ـ نام انتشارات ـ نقطه سعيدي، ع: نقش خدمات در صورتي كه در متني هم از منابع فارسي و هم انگليسي استفاده شده باشد براي فهرست نويسي منابع :
الف) اگر سيستم ونكوور مورد استفاده قرار گيرد منابع به ترتيب ظهور در متن فهرست خواهند شد و اختلاط منابع فارسي و انگليسي ايرادي ندارد.
ب) اگر سيستم هاروارد (الفبايي ) بكار رود ابتدا منابع همزبان سپس منابع زبان ديگر آورده مي شوند(به ترتيب الفبايي)

منبع: كتابخانه دانشكده پزشكي دانشگاه تبريز
 
 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۸ ] [ مشاوره مديريت ]

 

نوشتن و دفاع يك پايان نامه
 

پايان نامه
دانشجو، يك پايان نامهء دكتري را كاملا در محيطي كلمه به كلمه مينويسد.
هميشه به خاطر داشته باشيد كه نوشتن را با قسمتهاي آسانتر شروع كنيد...شگفت آور است كه چقدر افراد زيادي بر اين باورند كه يك پايان نامه بايد به ترتيبي نوشته شود كه بلافاصله چاپ و خوانده شود.
( استل ام.فيليپس و دي.اس.پاگ ، چگونه دكتري بگيريم 1994 )
درواقع همهء چيزهايي كه در مورد نوشتن و تجديد نظر كردن يك مقاله گفته شده است، براي يك پايان نامه هم به كار ميرود.
بسياري از بحث هايي كه الان مطرح ميشوند، براي پروژه هاي زير ليسانس نيز بكار ميروند.

اهداف يك پايان نامه
اهداف يك پايان نامه، بسته به نوع درجه (كارشناسي يا دكترا) و موسسهء مربوط به آن تغيير ميكند. يك پايان نامه ميتواند در يك يا چند معيار زير، صدق كند:
1- نشان دهد كه دانشجو متن تحقيق را خوانده و درك كرده.
2- فراهم كردن مدركي كه نشان دهد دانشجو قادر به انجام تحقيقات پايه اي است.
3- نشان دهد كه دانشجو تحقيق اصلي را انجام داده.
4- سهم قابل توجهي در آن زمينه نمايش دهد.
ارزشمند است كه پايان نامه با آنچه مورد انتظار موسسهء شماست، هماهنگي داشته باشد.
 

محتوي
پايان نامه در موارد زيادي به مقاله تفاوت دارد:
. يك پايان نامه متكي به خود است. خواننده را به مرجع ديگري براي حل جزئيات يا تحليل بيشتر، هدايت نميكند.
. يك پايان نامه به صورت يك كتاب، به فصلها و سپس به بخشهاي مختلفي تقسيم ميشود.
. ممكن است يك پايان نامه روي بيشتر از يك عنوان متمركز شود.
. يك پايان نامه معمولا طولانيتر از يك مقاله است.
. اولين خوانندگان (و شايد تنها خوانندگان) يك پايان نامه، داوران آن هستند و آن را دست كم با توجهي كه داوران يك مقاله دارند خواهند خواند.

محتوي
اصولا در يك پايان نامه، بايد همهء جزئيات تا حد امكان آورده شود. شرح و اثبات مفهوم موضوع و عبارتهايي مانند “ به آساني نشان داده ميشود “ و “ ما برهان را حذف ميكنيم “ كه ممكن است شك برانگيز باشد، مهم است.
البته ممكن است ممتحنين اين قبيل پرسشها را در طول ارائه از شما بپرسند.
سعي كنيد اين قبيل سوالات ممتحنين را پيش بيني كنيد. اين به شما كمك ميكند كه تصميم بگيريد از چقدر هر موضوع را بسط دهيد.
 

محتوي
در يك پايان نامه نبايد مطالب غير ضروري گنجانده شود. ولي نتايجي كه معمولا ربطي به پايان نامه ندارند، ميتوانند در ضميمه شرح داده شوند. اين امر ميتواند براي استفاده كننده هاي بعدي مفيد باشد.
هيچ عدد “مطلوبي” از ماكزيمم صفحات كه يك پايان نامه از آن پيروي كند وجود ندارد. و در طول يك پايان نامه، تغييرات زيادي در تعداد صفحات ، با بوجود آمدن موضوعهاي جديد، بوجود ميآيد.

محتوي
در يك فصل و دو فصل اول، مسئلهء مطرح شده بايد به صورت واضح توضيح داده شود. از شما انتظار ميرود كه به وسيلهء فراهم كردن يك خلاصهء مهم از مطالب مربوطه، يك آگاهي منطقي از كار موجود روي موضوع را بيان كنيد.
اگر بيشتر از يك راه حل براي حل مساله وجود دارد، انتخاب روش بايد مشخص شود.
در انتهاي پايان نامه، نتايج بايد با دقت آورده شوند. طرح مسايل حل نشده و جهت هاي آينده براي تحقيقات، ايدهء خوبيست.
توجه كنيد كه يك پايان نامه لزوما نبايد ايده هاي جديد يا نتايج پيشرفته را اريه دهد.

محتوي
وقتي كه مقاله مينويسيد، معمولا در مورد تكنيكهاي نوشتن بي تجربه هستيد. بنابر اين اجتناب كردن از ارتكاب غير عمدي دزدي از تاليفات ديگران، بسيار مهم است.
اگر متني را كلمه به كلمه از منبعي ديگر مينويسيد، بايد آنرا داخل گيومه بگذاريد و منبع آنرا ذكر كنيد.
ممتحنين مخصوصا در مورد احتمال اينكه شما دزدي تاليفاتي كرده ايد، هوشيار خواهند بود، پس مراقب باشيد چنين اشتباهي نكنيد.
 

ارائه
هر موسسه اي، قوانين خاص خود را براي ارئهء پايان نامه دارد؛ صفحه، فونت، اندازهء حاشيه، فاصلهء خطوط و طرح روي جلد همه از قوانين خاصي پيروي ميكنند كه عدم مطابقت پايان نامه با آنها، ممكن است موجب رد ارائهء شما شود.
لازم است صفحات شروع از يك شكل استاندارد پيروي كنند، مثلا شامل قسمتهاي زير باشند:
. صفحهء عنوان، شامل اسم نويسنده، عنوان، دانشكده، نوع درجه و سال ارائه باشد.
. توضيحي در مورد اينكه اين كار در درجهء ديگري ارائه نشده است.
. بيان حق چاپ و مالكيت معنوي اثر.
. ليستي از يادداشتها.
. بيان مختصري از خط مشي تحقيق نويسنده.
. بيان يك سري تصدبق ها و هديه ها.
. جدول محتويات.
. ليست شكلها.
. ليست جدولها.  و...

ارائه

10- خلاصه.
خلاصه ممكن است به شكل كاربردي مجزايي لازم به تكرار باشد. همين كه درجه مشخص شد، خلاصه معمولا وارد بانكهاي اطلاعاتي از قبيل “چكيدهء مقاله هاي بين المللي” (Dissertation abstracts International) يا “آدرس دهي پايان نامه ها” ( Index of Theses) ميشود.
در آدرس زير، پايان نامه هايي از دانشگاههاي بريتانيا و ايرلند قابل دسترس ميباشند:
www.theses.com
 

ارائه
كتابخانهء موسسهء شما ممكن است پايان نامه هاي موفق قبلي را داشته باشد كه شما ميتوانيد آنها را بررسي و با فرمت مورد نظر موسسه تطبيق دهيد. اما مد نظر داشته باشيد كه احتمال دارد قوانين تغيير كرده باشند.
توصيه ميشود كه نوشتن پايان نامه را خيلي زود شروع كنيد. قبل از اينكه دير شود!
براي شروع ميتوانيد در اوائل ماه هاي مطالعاتيتان، با پيش نويس چند فصل ابتدايي شروع كنيد.
همچنين بايد فورا جمع آوري منابع براي كتابنامه را شروع كنيد.
يكي از دلايل زود شروع كردن نوشتن پيش زمينه ها اينست كه در شروع كار شما بسيار مجذوب هستيد.

ارائه
بهتر است پايان نامه را مرحله به مرحله در محيط word بنويسيد كه در هنگام جمع آوري كارتان راحتتر شود.
برخلاف يك مقاله، يك پايان نامه بوسيلهء ويرايشگرخوانده و تصحيح نميشود، پس مهم است كه قبل از ارائه، چندين بار پايان نامه را بخوانيد.
بهتر است استاد پروژهء شما و چندتن از دانشجويان نيز پايان نامهء شما را بخوانند و نظرشان را بگويند.
 

دفاع يك پايان نامه
دفاع شفاهي به صورتهاي مختلف در كشورهاي مختلف انجام ميگيرد.
شايد مهمترين قسمت دفاع، خواندن پايان نامهء آماده است. ممكن است دفاع، هفته ها يا ماهها بعد از تسليم پايان نامه صورت بگيرد.
يكي از اهداف ممتحنين متعاقد كردن خودشان است كه خود شما كاري كه ادعاي انجام دادن آنرا ميكنيد انجام داده ايد و آنرا فهميده ايد.
مهم است كه با دقت به سوالها گوش كنيد و چيزي را كه از شما خواسته شده پاسخ دهيد. اگر سوال را به درستي متوجه نشديد، از آنها بخواهيد سوالشان رتكرار كنند.

دفاع يك پايان نامه
اگر ارائهء شما در حدود 40 يا 50 دقيقه است، دقت كنيد كه زيادي وارد جزئيات نشويد.
در پايان توجه داشته باشيد كه يك ممتحن، بدقت پايان نامهء شما را خوانده و در دفاع حضور داشته تا به اندازهء كافي در مورد شما بداند و شما را براي تقاضاي كار به مرجعي معرفي كند.

خواندني هاي ديگر
كتابهاي زيادي قابل دسترس هستند كه توصيه هايي را براي تمام مراحل تحقيق و نوشتن يك پايان نامه ارائه ميدهند. از نظر بريتانيايي ها، نويسنده هايي چون Estelle M.Phillips و D. S. Pugh و از نظر آمريكاييها نويسنده هايي چون David Sternberg و Kjell Erik Rudestam و Rae R.Newton سفارش ميشوند.

 

آرش فتاحي


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۷ ] [ مشاوره مديريت ]

 

روش تحقيق در هنرها
 
امروزه‌، در جهان‌ هيچ‌ جامعه‌اي‌ قادر نيست‌ بدون‌ انجام‌ تحقيقات‌ و پژوهش‌هاي‌ علمي‌، تنها با بهره‌گيري‌ از نتايج‌ تحقيقات‌ ديگران‌، داعيه‌ي‌ پيشرفت‌ و ترقي‌ داشته‌ باشد و براي‌ خود بيش‌ از ميزاني‌ كه‌ توليد علم‌ كرده‌ است‌، حقي‌ قائل‌ بشود. بنابراين‌، براي‌ ما كه‌ به‌ دنبال‌ اثبات‌ هويت‌ خود در جهان‌ امروز هستيم‌، بهترين‌ و كارآمدترين‌ راه‌ انجام‌ پژوهش‌هايي‌ است‌ كه‌ بتواند به‌ توليد علم‌ منجر شود و راه‌ كارهاي‌ مناسبي‌ براي‌ پيشرفت‌ و توسعه‌ در تمام‌ زمينه‌هاي‌ اقتصادي‌، سياسي‌، فرهنگي‌ و هنري‌ فراهم‌ كند.

امروزه‌، در جهان‌ هيچ‌ جامعه‌اي‌ قادر نيست‌ بدون‌ انجام‌ تحقيقات‌ و پژوهش‌هاي‌ علمي‌، تنها با بهره‌گيري‌ از نتايج‌ تحقيقات‌ ديگران‌، داعيه‌ي‌ پيشرفت‌ و ترقي‌ داشته‌ باشد و براي‌ خود بيش‌ از ميزاني‌ كه‌ توليد علم‌ كرده‌ است‌، حقي‌ قائل‌ بشود. بنابراين‌، براي‌ ما كه‌ به‌ دنبال‌ اثبات‌ هويت‌ خود در جهان‌ امروز هستيم‌، بهترين‌ و كارآمدترين‌ راه‌ انجام‌ پژوهش‌هايي‌ است‌ كه‌ بتواند به‌ توليد علم‌ منجر شود و راه‌ كارهاي‌ مناسبي‌ براي‌ پيشرفت‌ و توسعه‌ در تمام‌ زمينه‌هاي‌ اقتصادي‌، سياسي‌، فرهنگي‌ و هنري‌ فراهم‌ كند. بي‌ترديد، جايگاه‌ پژوهش‌ در كشورهاي‌ توسعه‌يافته‌ واقعي‌تر است‌. در آن‌جا سال‌هاست‌ كه‌ پژوهش‌ نهادينه‌ شده‌ است‌؛ يعني‌ تمام‌ نظام‌هاي‌ اقتصادي‌، اجتماعي‌، فرهنگي‌ و هنري‌ از آن‌ پيروي‌ مي‌كنند. به‌ همين‌ دليل‌ است‌ كه‌ پژوهش‌ از سال‌هاي‌ ابتدايي‌ دوران‌ تحصيل‌ در دستوركار مدارس‌ قرار مي‌گيرد. كودكان‌ از همان‌ ابتدا به‌ سمت‌ پژوهش‌ سوق‌ داده‌ شده‌، ناگزيرند در سطح‌ علمي‌ و توانِ خود، به‌ تحقيق‌ بپردازند و فعاليت‌ پژوهشي‌ را به‌ عنوان‌ بخش‌ تفكيك‌ناپذيري‌ از فرايند علمي‌ و فرهنگي‌ خود به‌ شمار آورند. آن‌ها نگران‌ انجام‌ تحقيق‌ نيستند، بلكه‌ نگران‌ نتايج‌ واقعي‌ حاصل‌ از آن‌اند. اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ ما تازه‌ در همين‌ سال‌هاي‌ اخير به‌ طور جدي‌ درباره‌ي‌ پژوهش‌ و ضرورت‌ آن‌ فكر و صحبت‌ مي‌كنيم‌. تحقيق‌ به‌ معناي‌ توليد دانش‌ است‌ نه‌ انتقال‌ آن‌. فرايند پژوهش‌ با كشف‌ و يادگيري‌ چيزهاي‌ نوين‌ همراه‌ است‌؛ يعني‌ فرايندي‌ انديشه‌اي‌، ادراكي‌ و نوآور. عدم‌توجه‌ و اهميت‌ندادن‌ به‌ امر پژوهش‌، ناديده‌پنداشتن‌ توان‌ بالقوه‌ي‌ پژوهش‌ در آگاه‌كردن‌ انسان‌ است‌.پژوهش‌ اولويت‌ ملي‌ و زيربناي‌ توسعه‌ي‌ هر كشور است‌. بنابراين‌ اگر خواهان‌ آينده‌اي‌ بهتر هستيم‌، بايد بدون‌ مقاومت‌ يا منفي‌بافي‌ (از جمله‌ اين‌كه‌ پژوهش‌ كار مردم‌ كشورهاي‌ درحال‌توسعه‌ نيست‌، يا پژوهش‌ در رشته‌هايي‌ مانند هنرها امكان‌پذير نيست‌ كه‌ مي‌تواند ناشي‌ از ضعف‌ در روش‌شناسي‌ تحقيق‌ باشد) با بهره‌گيري‌ از روش‌شناسي‌ علمي‌ در همه‌ي‌ زمينه‌هاي‌ اجتماعي‌ از جمله‌ هنر به‌ پژوهش‌ بپردازيم‌. هرگاه‌ هنر توأم‌ با پژوهش‌، نوآوري‌ و خلاقيت‌ باشد، مي‌تواند به‌ درك‌ كلي‌ روح‌ جامعه‌ برسد. پس‌ از بيان‌ اين‌ مقدمه‌، مي‌پردازم‌ به‌ بحث‌ پژوهش‌هاي‌ هنري‌ و روش‌هاي‌ تحقيق‌ در هنرها. ابتدا با اين‌ سؤال‌ شروع‌ مي‌كنم‌ كه‌ هدف‌ پژوهش‌ هنر چيست‌؟ هدف‌ پژوهش‌ هنر آن‌ است‌ كه‌ با يك‌ روش‌شناسي‌ علمي‌، دستيابي‌ به‌ واقعيت‌هاي‌ موجود را در هنر امكان‌پذير كند. به‌ اين‌ ترتيب‌ پژوهش‌ هنر در سه‌ قلمرو كلي‌، به‌ «توصيف‌ وضعيت‌ هنرها» مي‌پردازد؛ يعني‌ به‌ معرفي‌، تفسير و تأويل‌ موضوعات‌ هنر و آثار هنري‌ اهتمام‌ مي‌ورزد؛ يا آن‌كه‌ «عوامل‌ اعتلا، رشد يا ركود هنرها» را شناسايي‌ مي‌كند و سرانجام‌ آن‌كه‌ با «انجام‌ مداخله‌» و ايجاد تغييرات‌ در عوامل‌ تأثيرگذار در موفقيت‌ يا عدم‌موفقيت‌ هنرها، موجبات‌ تعالي‌ آن‌ها را فراهم‌ مي‌آورد. اين‌ها رسالت‌هاي‌ پژوهش‌ در هنرها است‌ كه‌ اغلب‌ به‌ سبب‌ ندانستن‌ روش‌ تحقيق‌، از انجام‌ آن‌ سر باز زده‌ مي‌شود يا به‌ صورت‌ غيرعلمي‌ انجام‌ مي‌پذيرد. بايد يادآوري‌ كرد كه‌ هدف‌ از تحقيق‌ رسيدن‌ به‌ واقعيت‌ است‌ و اين‌ راه‌ بايد به‌ روش‌ علمي‌ طي‌ شود تا دسترسي‌ به‌ حقيقت‌ امكان‌پذير گردد. بنابراين‌ تلاش‌ شده‌ در اين‌جا به‌ اجمال‌، مسيري‌ را كه‌ هر پژوهشگر بايد گام‌به‌گام‌ طي‌ كند، به‌ ترتيب‌ بيان‌ شود:
۱ـ انتخاب‌ موضوع‌
۲ـ پيشينه‌، منابع‌، بازنگري‌ منابع‌ و اطلاعات‌ موجود
۳ـ طراحي‌ تحقيق‌
۴ـ اجرا
۵ـ گزارش‌دهي‌
۶ـ ارزيابي

۱ـ انتخاب‌ موضوع‌
در اين‌ گام‌، سه‌ مقوله‌ي‌ ضوابط‌ و معيارهاي‌ انتخاب‌ موضوع‌، عنوان‌ مناسب‌ و بيان‌ مسئله‌ تبيين‌ مي‌شوند.
ضوابط‌ و معيارهاي‌ انتخاب‌ موضوع‌ تحقيق‌ به‌ قرار زير است‌:
ـ وجود مشكل‌ يا سؤال‌: يعني‌ آيا مشكل‌ يا سؤالي‌ وجود دارد؟ اگر وجود دارد، چقدر است‌ و چگونه‌ اين‌ تحقيق‌ مي‌تواند مشكل‌ را حل‌ كند، يا از شدت‌ آن‌ بكاهد؟
ـ الويت‌ تحقيق‌: يعني‌ سهم‌ اين‌ مشكل‌ نسبت‌ به‌ ساير مشكلات‌ به‌ چه‌ ميزاني‌ است‌؟ اگر مشكل‌ همچنان‌ باقي‌ بماند، چه‌ عوارضي‌ به‌ دنبال‌ دارد؟ آيا تحقيق‌ مورد نظر يك‌ كاربرد، يا كاربردهاي‌ متعدد دارد؟
ـ توانايي‌ انجام‌ تحقيق‌: يعني‌ توضيح‌ در مورد علاقه‌ و انگيزه‌ي‌ محقق‌، دانش‌ و توانايي‌ او در انجام‌ تحقيق‌، وجود وسايل‌ كار و مواد مصرفي‌ و شرايط‌ دسترسي‌ به‌ امكانات‌.
ـ علمي‌ و عملي‌ بودن‌: يعني‌ موضوع‌ مورد نظر علمي‌ و عملي‌ است‌ و امكان‌ اجراي‌ آن‌ در يك‌ محدوده‌ي‌ زماني‌ وجود دارد. جنبه‌ي‌ مهم‌ اين‌ قسمت‌ مسئله‌ تئوري‌سازي‌ ( concept ) است‌، يعني‌ آيا تفكر تحقيق‌ داراي‌ جنبه‌ي‌ علمي‌ است‌؟
ـ نتايج‌ مادي‌ (cost benefit) : يعني‌ انجام‌ اين‌ تحقيق‌ نتايج‌ مادي‌ دارد و مقرون‌ به‌ صرفه‌ است‌.
ـ وجود منابع‌: منابع‌، يعني‌ نمونه‌هاي‌ موردبررسي‌ و پيشينه‌ي‌ تحقيق‌ به‌ اندازه‌ي‌ كافي‌ وجود دارد. بديهي‌ است‌ كه‌ وجود اين‌ پيشينه‌ نه‌ تنها به‌ غناي‌ طراحي‌ و تفسير و توجيه‌ يافته‌ها كمك‌ مي‌كند، بلكه‌ نشان‌دهنده‌ي‌ اهميت‌ موضوع‌ تحقيق‌ نيز است‌.
 
۱ـ۱ـ عنوان‌ تحقيق
ـ عنوان‌ تحقيق‌، شناسنامه‌ و هويت‌ تحقيق‌ است‌ و بر اساس‌ هدف‌ مشخص‌ مي‌شود.
ـ عنوان‌ تنها يك‌ اسم‌ نيست‌، بيان‌كننده‌ي‌ محتواي‌ تحقيق‌ نيز است‌ و نوع‌ كار را نشان‌ مي‌دهد.
ـ عنوان‌ بايد جامع‌ و مانع‌ باشد.
 

۱ـ۲ـ بيان‌ مسئله
هدف‌ از نگارش‌ بيان‌ مسئله‌ توجيه‌ طرح‌ است‌؛ يعني‌ توجيه‌ صاحب‌ تحقيق‌، صاحبان‌ كار، همكاران‌ طرح‌ و مخاطبان‌ تحقيق‌. اهميت‌ نگارش‌ بيان‌ مسئله‌ و نشان‌دادن‌ جذابيت‌ طرح‌، قابل‌درك‌ كردن‌ و موردپذيرش‌ قراردادن‌ آن‌ است‌. محتواي‌ بيان‌ مسئله‌ را بايد چنين‌ نوشت‌:
ـ با توضيحي‌ درباره‌ي‌ مشكل‌ (مورد) شروع‌ كرد.
ـ سپس‌ اهميت‌ مشكل‌ را توضيح‌ داد. توضيحات‌ مي‌تواند بر اساس‌ گستردگي‌ مشكل‌ و ارائه‌ي‌ آمار مربوط‌ به‌ آن‌ باشد.
ـ اين‌كه‌ در حال‌ حاضر با مشكل‌ چگونه‌ برخورد مي‌شود. مثلاً مي‌نويسيم‌ كه‌ در اين‌باره‌ پايان‌نامه‌ يا مقاله‌اي‌ نوشته‌ شده‌، يا نقد شده‌ يا كتاب‌هايي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. تمام‌ اين‌ اطلاعات‌ از پيشينه‌ي‌ تحقيق‌ به‌ دست‌ مي‌آيد.
ـ بايد توضيح‌ داد كه‌ تداوم‌ مشكل‌ به‌ كجا ختم‌ مي‌شود و پيامدهاي‌ عدم‌انجام‌ اين‌ تحقيق‌ چيست‌ كه‌ معمولاً به‌ ترتيب‌ از خفيف‌ به‌ شديد ذكر مي‌شوند.
ـ بايد راه‌حل‌ مشكل‌ را توضيح‌ داد، به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌:
الف‌) اگر تحقيق‌ بررسي‌ وضعيت‌ باشد، روش‌ تحقيق‌ «توصيفي‌» يا «پيمايشي‌» ( descriptive ) است‌ و بايد سؤالاتي‌ را مطرح‌ كرد كه‌ تحقيق‌ به‌ آن‌ پاسخ‌ بدهد. به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ آيا مشكل‌ وجود دارد؟ وسعتش‌ چقدر است‌؟ در چه‌ مواردي‌ اين‌ مشكل‌ وجود دارد و در چه‌ مواردي‌ وجود ندارد؟ در مثال‌ «بررسي‌ وضعيت‌ يادگيري‌ دانشجويان‌ رشته‌ي‌ هنرهاي‌ نمايشي‌ سال‌ ۱۳۸۲»، سؤال‌ها چنين‌ مطرح‌ مي‌شوند: آيا تمام‌ دانشجويان‌ به‌ لحاظ‌ يادگيري‌ در وضعيت‌ مطلوب‌ قرار دارند؟ اگر نباشند، چند درصد در وضعيت‌ مطلوب‌ قرار دارند؟ وجوه‌ افتراق‌ و اشتراك‌ دانشجويان‌ مطلوب‌ و نامطلوب‌ به‌ لحاظ‌ يادگيري‌ چيست‌؟
ب‌) اگر تحقيق‌ بررسي‌ نقش‌ عامل‌ با بروز مشكل‌ باشد، روش‌ تحقيق‌ «تحليلي‌» ( analytic ) است‌ كه‌ فرضيه‌ مطرح‌ مي‌شود و بايد عامل‌ را شناسايي‌ كرد. به‌ طور مثال‌، روش‌ كار در تحقيق‌ «بررسي‌ نقش‌ مهارت‌ ارتباطي‌ استادان‌ با ميزان‌ يادگيري‌ دانشجويان‌ رشته‌ي‌ نمايش‌» چنين‌ خواهد بود: استاداني‌ را كه‌ مهارت‌ ارتباطي‌ دارند (به‌ عنوان‌ مورد )، با ميزان‌ يادگيري‌ دانشجويان‌، و استاداني‌ را كه‌ مهارت‌ ارتباطي‌ ندارند (به‌ عنوان‌ گروه‌ شاهد ) با ميزان‌ يادگيري‌ دانشجويان‌ مورد مطالعه‌ قرار مي‌دهيم‌ و نتايج‌ را اعلام‌ مي‌كنيم‌.
پ‌) اگر تحقيق‌ بررسي‌ تأثير مداخله‌ باشد، تحقيق‌ «تجربي‌» يا «آزمايشي‌» ( experimental ) است‌ كه‌ فرضيه‌ دارد و بايد مؤثرترين‌ و پراهميت‌ترين‌ مداخله‌ را شناسايي‌ كرد. به‌ عنوان‌ مثال‌: «بررسي‌ اثر آموزش‌ مهارت‌ ارتباطي‌ استادان‌ بر يادگيري‌ دانشجويان‌ رشته‌هاي‌ هنر»؛ در اين‌جا، با يك‌ مداخله‌ يعني‌ افزودن‌ عامل‌ «آموزش‌ مهارت‌» به‌ روشي‌ تجربي‌ عمل‌ مي‌كنيم‌، به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ استاداني‌ را كه‌ مهارت‌ ارتباطي‌ ندارند، شناسايي‌ و آن‌ها را به‌ دو گروه‌ مورد و شاهد تقسيم‌ مي‌كنيم‌. براي‌ گروه‌ مورد كلاس‌ مهارت‌ ارتباطي‌ مي‌گذاريم‌، امّا براي‌ گروه‌ شاهد كلاسي‌ نمي‌گذاريم‌. حال‌ هر دو گروه‌ مورد و شاهد را به‌ كلاس‌ مشابهي‌ از يكي‌ از دروس‌ هنر مي‌فرستيم‌ و سپس‌ ميزان‌ يادگيري‌ دانشجويان‌ را در دو كلاس‌ بررسي‌ و مقايسه‌ كرده‌، نتايج‌ را اعلام‌ مي‌كنيم‌.
 

۱ـ۳ـ تناقض‌ يا خلأ اطلاعات
ـ اگر تحقيق‌ توصيفي‌ باشد، تناقض‌ در آمار يا تفاوت‌ در ميزان‌ گستردگي‌ است‌.
ـ اگر تحقيق‌ تحليلي‌ باشد، تناقض‌ در نقش‌ عامل‌ است‌ با بروز مشكل‌.
ـ اگر تحقيق‌ تجربي‌ باشد، تناقض‌ در ميزان‌ مداخله‌ است‌.
ـ بايد زمان‌ و مكان‌ ذكر و احياناً گروه‌ شاهد معرفي‌ شود.
ـ بايد توضيح‌ داده‌ شود كه‌ تحقيق‌ موردنظر چگونه‌ مي‌تواند مفيد واقع‌ شود.
البته‌ در اين‌ قسمت‌ معيارهايي‌ براي‌ ارزش‌يابي‌ بيان‌ مسئله‌ مطرح‌ است‌ كه‌ بيان‌ آن‌ خارج‌ از حوصله‌ي‌ اين‌ مطلب‌ است‌.
 

۲ـ پيشينه‌، بازنگري‌ منابع‌ و اطلاعات‌ موجود
هدف‌ بازنگري‌ مروري‌ بر سابقه‌ي‌ تحقيقاتي‌ است‌ تا مهارت‌هاي‌ لازم‌ در انتخاب‌ موضوع‌، طراحي‌، اجراي‌ تحقيق‌ و تدوين‌ گزارش‌ پاياني‌ فراهم‌ شود.

منبع: پايگاه رسمي انتشارات سوره مهر


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۶ ] [ مشاوره مديريت ]

 

روش تحقيق
 
مقدمه
بنظر مي رسد در طول ساليان و از ابتداي حيات بشر ، انسان هميشه با تحقيق سروكار داشته است .آنچه در اينجا اهميت دارد آنكه تحقيقي مي تواند راهگشا باشد كه بر اساس اصول و موازين علمي صورت پذيرد.
تحقيق در لغت به معناي درست و راست گردانيدن،پيدا كردن ، يافتن ياجستجوي حقيقت آورده شده است.تعاريف بعمل آمده از تحقيق و پژوهش فراوانند.تحقيق به روش علمي را مجموعه مقررات و قواعدي دانسته اند كه چگونگي جستجو براي يافتن حقايق مربوط به يك موضوع را نشان مي دهد.در جاي ديگر آنراحقيقت پژوهي ناميده اند وگروهي از دانشمندان اينگونه تحقيق راعملي منظم كه در نتيجه آن پاسخ هائي براي سوالات مندرج در موضوع تحقيق بدست خواهد آمد تعريف كرده اند.
درهرصورت مشخص است كه وجه اشتراك در همه اين تعاريق جستجوي حقيقت است وحقيقت يك پديده ذهني است كه با واقعيتيعني وجود عيني مطابقت دارد هرچند ممكن است اين امر درعلوم تجربي صحيح باشد ليكن در علوم نظري چنين نيست به هرحال مانيز در روش تحقيقي كه بحث خواهيم كرد بدنبال يافتن حقيقت خواهيم بود.به صورت خلاصه منظور ما از روش علمي تحقيق، مجموعه قواعد و رويه اي است كه محقق براي جمع آموري حقايق و واقعيت ها دنبال مي كند تا سپس آنها را تفسير ، تبين و اثبات نمايد.
جان ديوئي معتقد است:" اولين مرحله تحقيق احساس وجود يك مشكل است؛ به اين معني كه پژوهشگر در كار خويش با مانع يا مشكلي روبرو گرديده است كه در حل آن ابهام يا ترديد دارد و نمي تواند در مقابل آن ساكت بماند." بنابراين اين نقطه آغازين در انجام هرگونه پژوهش يا تحقيقي بسيار مهم است و نقش آموزش افراد براي مسئله يابي كه در برخي نظام هاي آموزش و پرورش برآن بسيار تاكيد مي شود نيز از همين امر نشات مي گيرد.هرچه ضرورت پرسش در هنگام تدريس براي فراگير بيشتر مطرح شود و از او خواسته شود تا ذهن خود را براي طرح سوالات بيشتر فعال سازد مي توان انتظار داشت كه در آينده نياز به تحقيق و پيشرفت در او ارتقا يابد
اولين مرحله از تقسيم بندي تحقيق را مي توان منوط به هدف از انجام تحقيق دانست.بدين صورت كه آيا هدف از انجام تحقيق علائق علمي محقق است يا احتياجان عملي . بدين شكل كه محقق براي موشكافي در تجربيات خود و ديگران ، كنجكاوي هاي علمي ويا الهامات وفرضيات علمي محض بنبال اجراي تحقيق است و يا اينكه هدف كسب اطلاعاتي است كه بتواند مشكل يا مسئله فوري را حل نموده ويا زمينه را براي تصميمم گيري در مورد يك موضوع يا مسئله خاص فراهم نمايد. چنانچه هدف اول مد نظر باشد با تحقيق بنيادي يا Basic Research روبرو هستيم كه در تعريف آن گفته ميشود: " تحقيقي است كه براي گسترش و بسط دانش يا علوم پايه در يك نظام و بخاطر فهم آن طرحريزي مي شود.ممكن است همه يا بخشي از اين دانش در آينده كاربد داشته باظد ولي معمولا خود محقق در كاربرد نقشي ندارد." اكا چنانچه تحقيق براي هدف دوم انجام شود آنرا تحقيق كاربردي يا Applied Research مي نامند و در تعريف آن گفته مي شود: " اين نوع تحقيق برروي يافتن راه خل مسائل فوري با ماهيت عملي متمركز مي شود و بنابراين اين تحقيقات جنبه عملي داشته و معمولاخود محققين دركاربرد نتايج دخيل مي باشند."
بديهي است تقسيم بندي هاي متعدد ديگري براي روش هاي تحقيق وجو دارد كه در ادامه مباحث مورد بررسي و بحث قرار خواهد گرفت.
هر محققي مي‎تواند روشي خاص را براي تحقيقات خود انتخاب كند و در هر تحقيقي خاص نيز تغييراتي جزئي بر روش خود اعمال كند پس انتخاب روش براي محقق يك هنر است كه از بين روشها و مراحل گوناگون روش و مراحلي را برمي‎گزيند و انتخاب روشي گوياتر و جالب‎تر به خلاقيت و هنر محقق بستگي دارد پس با توجه به اينكه تحقيقات مي‎توانند روش‎هاي مختلفي از جمله روش كمي و يا كيفي داشته باشد. پس محقق براساس نياز و خلاقيت مي‎تواند روشي را برگزيند به طور كلي مي‎توان مراحل و روشي را براي تحقيق پيشنهاد كرد.
1-انتخاب موضوع و طرح مساله
2-چهارچوب تئوريكي مدل و فرضيه هاي تحقيق
3-روش تحقيق.جامعه آماري و نمونه آماري
4-تجزيه و تحليل داده‎ها و يافته‎ها
5-نتيجه‎گيري و پيشنهادات
 
تدوين موضوع تحقيق
در قسمت مقدمه گفتيم آغاز يك تحقيق با احساس وجود يك مشكل همراه است. در اين مرحله آن احساس بايد به صورت يك " پرسش " در آيد و بيان شود. بديهي است اين پرسش همانگونه كه در مثال قسمت قبل گفته شد از مسائل روزمره تا مباحث و فرضيات پيچيده علمي را دربرگيرد. مهم آنست كه به شيوه اي علمي و صحيح بيان شود. با در نظر گرفتن دو تقسيم بندي مهم در زمينه علائق علمي و احتياج عملي شما ممكن است تحقيقي بنيادي يا كاربردي را در نظر بگيريد.
براي افراد متخصص معمولا كار انتخاب موضوع براي تحقيق با مشكل كمتري نسبت به سا يرين انجام مي گيرد بويژه دانشجويان كه اغلب با وسواس وكل نگري بيشتري به انتخاب موضوع مي پردازند
. مهمترين منابع براي انتخاب موضوع تحقيق به شرح زير مي تواند باشد:
استفاده از تجارب : شما به عنوان دانشجوئي كه در مراحل پاياني تحصيل خود هستيد ودر طول دوران تحصيل با مسئل و مشكلات مختلفي برخورد داشته ايد كه هركدام آنها مي تواند موضوعي مناسب براي تحقيق باشد. بويژه افرادي كه در حيطه توانبخشي به تحصيل ياكار مشغول هستند از تجربيات و مسائل يش آمده درهنگام كار با بيماران و معلولان موضوعات بديع و تازه اي براي تحقيق سراغ دارند كه مي تواند براي انجام مطالعه و تحقيق در نظر گرفته شود.
استنتاج از نظريه ها و فرضيه ها: در زمينه كار تخصصي شما نظريات و فرضيه هاي گوناگوني وجود دارد. محقق مي تواند با مطالعه دقيق آنها و با ابداع فرضيه جديد به يك مطالعه تازه اقدام نمايد.
استفاده از متون درسي و مجلات تخصصي: سراسر كتب درسي آكنده از مطالب ارزندهاي در مورد موضوعات خاص علمي است.بيان تئوري ها و نظريات علمي دركتب درسي و مرجع نيز مي تواند زمينه مناسبي براي يافتن موضوع تحقيق باشد. همينطور مجلات علمي و تخصصي در رشته هاي مختلف علمي تماما" به ارائه گزارش تحقيقات انجام شده مي پردازند كه خصلت تكرار پذيري تحقيق خود زمينه را براي انتخاب موضوعاتي براي انجام تحقيق فراهم خواهد نمود.
دولت ها ،دانشگاه ها وموسساه پژوهشي خصوصي : در بسياري از موارد وزارتخانه ها ، سازمانها و نهادهاي مختلف دولتي اقدام به ارائه فهرستي از عناوين پژوهشي مورد نياز خود مي كنند كه با توجه به تخصص خود مي توانيد به انتخاب موضوع بپردازيد. در دانشگاهها نيز اغلب گروه هاي آموزشي فهرست عناوين مناسب براي تحقيق در آن گروه را تهيه و در اختيار دانشجويان قرار مي دهند . بتازگي در ايران و از سال هاي قبل در ممالك پيشرفته موسسات خصوصي پژوهشي وجود دارند كه انان نيز همه ساله فهرستي از عناوين تحقيقاتي خود را منتشر مي كنند كه براي انتخاب موضوع و انجام تحقيق مورد استفاده قرار ميگرد. نكته حائز اهميت آنكه اين گونه موسسات ونيز موسسات دولتي در صورت تائيد طرح پژوهشي شما براي انجام تحقيق معمولا سهمي از هزينه هارا برعهده خواهند گرفت.
مهمترين شرايط براي انتخاب موضوع به شرح زير مورد ملاحظه قرارمي گيرد:
قابليت اجرا: سه شرط نيروي انساني ماهر ،• منابع مالي مناسب و كافي و امكانات مناسب براي انجام هر تحقيقي ضروري است.
تازگي و عدم دوباره كاري: تنها در سه وضعيت زير مي توان به انجام تحقيق روي موضوعي كه قبلا روي آن كار شده است اقدام كرد.
در شرايط زماني متفاوت
در شرايط جغراقيائي مختلف
درصورت عدم دستيابي به نتايج كافي
تناسب با زمان : تحقيق از نظر زماني بايد در محدوده اي مناسب صورت پذيرد تا در زمان تعيين شده دستيابي به داده ها و كسب نتايج با مشكلي مواجه نشود.
مناسب بودن : دقت كنيد و به دوسوال پاسخ دهيد: وسعت مسئله مورد نظر چقدر است؟ و شدت مسئله به چه ميزان مي باشد؟
باصرفه بودن : آيا بلحاظ مفهوم هزينه-اثربخشي تحقيق و انجام هزينه در مورد آن اثربخشي كافي خواهد داشت؟
ملاحظات اخلاقي : از جمله مهمترين شرايط براي انتخاب موضوع عدم تضاد و مواجهه آن با ملاحظات اخلاقي است. اصولا رفتن به دنبال موضوعاتي كه انجام آن با مشكلات و مسائل اخلاقي زياد مواجه باشد توصيه نمي گردد. در حيطه توانبخشي بواسطه كار با موضوعات انساني رعايت اين امر بشدت مطرح است.
علاقمندي و دانش محقق : نياز به توضيح نيست كه اين هردو براي انجام هر تحقيقي ضروري است و عاملي براي بالارفتن سرعت و كيفيت تخقيق مي باشد.
در هنگام نوشتن عنوان بايدخصوصياتي كه براي يك عنوان خوب برشمرده مي شونددر نظر گرفت . اين موارد عبارتند از:
از كلمات كوتاه ، رسا ودر حد امكان از يك زبان استفاده شود
عبارت گويا باشد و گيج كننده نباشد.ازاختصارات كه ممكن است مخفف عبارات مختلفي باشند پرهيز شود.
در تحقيقات توصيفي بيان مكان و زمان تحقيق در عنوان ضرورت دارد.
در عنوان دقيقا" آنچه محقق بدنبال تعيين آن است بيان شود.
سعي شود دامنه تحقيق محدود در نظر گرفته شود.
عنوان را غير سوالي مطرح نمائيد.
از كلمات مناسب ومطلوب استفاده شود.
 

بيان مسئله تحقيق
سئوال و و يا سئولاتي كه باعث شده ما بدنبال تحقيق مورد نظر باشيم و يا اينكه محقق موضوعي را كه براي خود انتخاب كرده است براي اينكه موضوع را به صورتي منظم و بهتر مورد بررسي قرار دهد بايد آن موضوع را به سوال يا سوالاتي تبديل نمايد و يا بشكافد
تحقيق ما درصدد پاسخگوئي به آن سوال يا سوالات مي‎باشد و بعد محقق مسئله مورد نظر را توصيف مي‎نمايد در تحقيق موضوع مورد مطالعه ما مسائل اجتماعي مي‎باشد مسائل اجتماعي را مي‎توان پديده‎هاي اجتماعي دانست كه از حالت نرمال خارج شده‎اند.و قابل ذكر است كه در توصيف مساله بايد به صورت يك رشته منطقي و گويا حركت نمائيم و مسئله را از جنبه‎هاي مختلف مورد توصيف قرار دهيمو با اوردن آمار هاي دقيق و مناسب در جهت ارائه دللايل كافي در مورد مسئله بودن تحقيق مورد نظر باشيم
 

اهداف تحقيق
• بدنبال نوشتن قسمت بيان مسئله تحقيق لازم است تا اهداف تحقيق را برشماريم.ابتدا بايد به اين سوال پاسخ دهيم كه هدف چيست؟ به تعبير ديگر بايد مشخص نمائيم كه انتظار داريم از اين مطالعه به چه نتايجي دست پيدا كنيم. درتعريف هدف گفته اند: " هدف نقطه اي است كه محقق قصد رسيدن بدان را دارد تا در آنجا به داوري بپردازد".از سوي ديگر " مقصود و منظور نهايي از تحقيق را نيز هدف دانسته اند."چنانچه اهداف يك تحقيق بخوبي نوشته شود محقق در مي يابد كه نياز به چه نوع اطلاعاتي دارد و از چه راههايي بايد به جستجوي آنها بپردازد و اين خود راه گشاي نحوه انجام تحقيق نيز خواهد بود.
پس اهداف تحقيق به نحوي نيز نشان دهنده مسير تحقيق مي‎باشد مي‎توان چنين بيان كرد كه هدفهايي را كه محقق براي تحقيق انتخاب مي‎كند مي‎تواند صورتهاي مختلفي داشته باشد كه مي‎توان اهداف تبييني، توصيفي، اكتشافي را بيان نمود يعني تحقيق كه هدفش اين است كه علت رخداد را بيان كند تحقيق تبييني مي‎باشد و تحقيقي كه هدفش مطالعه وضعيتي محيطي و تفصيل آن باشد تحقيقي توصيفي مي‎باشد و تحقيقي كه هدفش شناخت انديشه‎هاي جديدي باشد تحقيقي اكتشافي مي‎باشد.
در تقسيم بندي اهداف تحقيق معمولا" بدينگونه عمل مي شود:
اول" هدف كلي" كه منظور همان موضوع تحقيق است كه قصد مشخص نمودن آنرا داريم و به عبارتي آنچه در پايان مطالعه قصد رسيدن بدان را داريم " هدف كلي" معمولا در يك جمله قابل فهم صريح و رسا و مختصر بييان مي شود كه براي خواننده گويا و قابل فهم است
در گونه دوم" اهداف جزئي يا اختصاصي" تحقيق بيان مي شود. اين اهداف از تفسيم يا شكستن " هدف كلي" به اجزاي كوچكتر بدست مي آيند. اهداف جزئي راه رسيدن به " هدف كلي" را قدم به قدم مشخص مي نمايد
تنظيم اهداف چنانچه به خوبي صورت بپذيرد بر متمركز ساختن مطالعه به جنبه هاي اساسي آن وجلوگيري كردن از جمع آوري اطلاعاتي كه به آنها نياز وجود ندارد،• تاكيد مي كند.

چرا نوشتن اهداف مهم است و چه خصوصياتي بايد داشته باشند:
تنظيم اهداف براي يك مطالعه تحقيقي بايد بر اساس ملاكهاي مشخص صورت پذيرد كه مهمترين آنها عبارتند از:
اهداف قابل حصول باشند.بدين شكل كه مقصود و منظور محقق را بطور كامل برساند و توانايي سنجش موضوع را داشته باشد.
اهداف صريح و روشن بيان شوند.هيچگونه ابهامي در هدف قابل قبول نيست و بايد مشخص شود كه دقيقا چه چيزي بايد اندازه گيري شود.
اهداف بايد قابل اندازه گيري باشند.تحقيق به روش علمي بر پايه اندازه گيري استواراست و بيان اهداف درقالب هاي قابل اندازه گيري كار مطالعه را ساده تر مي سازد.

توصيه مي شود به هنگام تنظيم اهداف ويژه از الگوي زير استفاده نمايد:
هدف يا هدف هايي رابراي تعيين نمودن ارزش كمي موضوع انتخاب كرده و بنويسيد.
هد ف يا هدف هايي را براي روشنگري در مورد موضوع انتخاب كرده و بنويسيد.
هد ف يا هدف هايي را براي تعيين علل احتمالي موضوع بنويسيد.
در مطالعات كاربردي پيشنهاد مي شود كه يك هدف كاربردي در زمينه نحوه بكارگيري نتايج بنويسيد

نحوه بيان اهداف موضوعي مهم در نوشتن طرح تحقيق است.اصول زير مي تواند بعنوان راهنما مورد استفاده قرار گيرند:
اهداف رابا استفاده از افعال عملي كه براي اندازه گيري و سنجش مناسب هستند بيان نمائيد.افعال مناسب مانند: تعيين كردن،·مشخص نمودن ،· مقايسه كردن.برآورد كردن .شناسايي كردن و افعال نامناسب مانند: درك كردن ،· فهميدن ،· اعتقاد داشتن و..
اهداف واقع بينانه بيان شوند كه تحت شرايط كاري بتوان به آنها دست يافت.
اهداف دقيقا از آنچه مطالعه براي آن انجام مي شود به صورت منطقي پيروي مي كند.
اهداف به زباني علمي،· روشن ،· صريح ودقيقاآنچه تصميم به انجام آن داريم مشخص شود.

اهميت و ضرورت موضوع مورد بررسي:
در اين قسمت محقق بايد اهميت موضوع مورد بررسي را بيان نمايد و روشن كند كه اين موضوع چه اهميتي دارد و چرا بايد تحقيق شود و وقتي تحقيق تمام شد تحقيق چه چيزهائي را مي‎خواهد گزارش كند و آيا ارزش ارائه دارد محقق اهميت تحقيق را در طرح خود به صورت يك رشته منطق گويا و منظم و با توجه به تمام جنبه‎هاي آن توصيف و بيان مي‎نمايد.

بررسي منابع موجود و تحقيقات انجام شده گذشته
براي اينكه محقق اطلاعات و زمينه فكري بيشتري براي تحقيق و ارائه فرضيات خود داشته باشد بايد تحقيقات و منابع موجود در مورد موضوع را مطالعه نمايد و سعي كند از جايي شروع كند كه اغلب تحقيقات درباره آن موضوع به آنجا ختم شده‎اند.

فرضيه يا سوالات مهم
قدرت تصور در انسان يكي از ويژگيهاي مهم مي باشد اين قدرت به فرد امكان مي دهد تا در مورد موضوعات مختلف بيانديشد،حدس بزند، تصوير ذهني ايجاد كند و راه حل هاي مختلف پيشنهاد كند. در تحقيق به روش علمي كه حول محور يك مسئله يا مشكل صورت مي پذيرد، از اين قدرت تصور و حدس ذهني براي تدوين يك يا چند فرضيه براي نتيجه تحقيق استفاده مي شود.از اين رو مي توان فرضيه تحقيق را يك حدس علمي يا پيش داوري دانست كه بوسيله ي جمع آوري حقايقي كه منجر به قبولي يا رد آن فرضيه مي شود مورد آزمايش قرار مي گيرد. به عبارت ديگر فرضيه را راه حل پيشنهادي محقق براي مسئله تحقيق و يا نتيجه تحقيق دانسته اند.
گاهي اوقات از يك فرمول براي بيان فرضيه استفاده مي شود،·بدين شكل كه:" اگر چنين و چنان رخ دهد چنين و چنان خواهد شد".اين تعبير ساده و روان به محقق امكان مي دهد تا بتواند در جريان تدوين مسئله تحقيق خود، فرضيه اي مناسب كه به طور قطعي با كل پژوهش او در ارتباط خواهد بود، بيان نمايد. نكته با اهميت در اينجا آن است كه محقق بايد دقت نمايد كه در جريان انجام تحقيق ، او صرفا" قصد آزمايش فرضيه را دارد نه اثبات آن ، البته چنانچه در پايان تحقيق ،نتايج ، حاكي از اثبات فرضيه او بود مي تواند آن موضوع به شكل يك بحث علمي مورد عنايت قرار دهد.

در هنگام بيان فرضيه محقق به بررسي روابط بين متغيرها مي پردازد.به طور متداول اين بيان به سه شكل صورت خواهد گرفت:
بررسي رابطه علت و معلولي بين دو يا چند متغير
بررسي همبستگي و شدت آن بين دو يا چند متغير
بررسي و مقايسه ميزان تفاوت تاثير دو يا چند متغير بر يك يا چند متغير

محقق براي تهيه فرضيه مناسب تحقيق عمدتا از منابع علمي در اختيار خود كمك خواهد گرفت. يافته هاي علمي قبلي كه در زمينه موضوع تحقيق انجام گرفته است يكي از منابع اصلي براي تهيه فرضيه است. همچنين تجربيات شخصي فرد محقق مي تواند نقش مهمي را در اين زمينه ايفا نمايد. گاهي اوقات فرضيه هائي مبتني بر خيال و با مطالب غير علمي، الهامات و پيشنهادات غير عادي هم مطرح مي شود كه در برخي موارد به نتايج خوبي نيز نائل گرديده است.

بيان يك فرضيه ممكن است به شكلي مثبت انجام شود كه در آن رابطه بين دو يا چند متغير يا تفاوت بين آنها بصورت احتمالي وبه شكل خبري مثبت بيان مي شود.
گاهي در فرضيه منكر وجود رابطه بين متغيرها شده و آنرا به شكل جمله خبري منفي بيان مي نمايند
ممكن است در فرضيه موضوع به شكل ضمني مطرح شود.

ملاكهاي مختلفي براي يك فرضيه خوب برشمرده اند كه مهمترين آنها عبارتند از:
روش ، معين و مشخص
داشتن حدود مشخص ،كوتاه و مختصر
قابليت اندازه گيري داشتن
قابل فهم بودن تعريف مناسب و خوب
بيان بر اساس تئوري ها و نظريه هاي موجود
مرتبط بودن با عنوان تحقيق

فرضيه تحقيق " را به دوگونه مي توان نوشت:
فرضيه دو دامنه: كه اختلاف را بدون در نظر گرفتن سمت و جهت آن بيان مي كند
فرضيه يك دامنه : كه جهت گيري محقق را در نوع تفاوت بيان مي كند.

لازم است وقت نمايش كه مطالعات تحليلي و تجربي به طور اصولي نيازمند به داشتن فرضيه هستند و اين يك الزام منطقي است ليكن در مطالعاتي كه صرفا به صورت توصيفي انجام مي شوند نيازي بداشتن فرضيه نيست بلكه در اين گونه موارد از سوالات مهم براي تدوين آنچه بايد مورد اندازه گيري قرار گيرد استفاده مي نمائيم.
فرضيه و سوالات مهم عمدتا از اهداف تحقيق حاصل مي شود بويژه در مورد سوالات مهم بايد دقت نمود كه با دقت در هدف نوشته شده بايد سوالاتي را تهيه نمود كه با پاسخ بدانها بتوانيم به هدف موردنظر دست پيدا كنيم. بديهي است در مورد تحقيقات تجربي و تحليلي كه معمولا حول يك سوال مشخص و رسيدن به پاسخ آن انجام مي شود. فرضيه ما هم در همان مسير و در پاسخ به سوال تحقيق تدوين خواهد شد. نكته حائز اهميت در نوشتن سوالات مهم آن است كه بايد دقت نمائيم در حد ضرورت سوالات را مطرح نمائي و چه جزئيات سوالات بايد در برگه پرسشنامه يا برگه مشاهده و يا برگه مصاحبه كه بعدا توضيح خواهيم داد آورده شوند
 

مدل تحليلي
مدل تحليلي نموعي نمودار سازي براي متغيرهاي استخراج شده از چارچوب نظري تحقيقي مي‎باشد در واقع يك چارچوب فكري سيستماتيك درباره تبيين مساله مورد تحقيق مي‎باشد. مدل رابطه بين طرح نظري و كار جمع‎آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات مي‎باشد مي‎توان گفت مدل دستگاهي است متشكل از مفاهيم، فرضيه‎ها و شاخصها كه كار انتخاب و جمع‎آوري اطلاعات مورد نياز را براي آزمون فرضيه تسهيل مي‎كند.
در واقع مدل تحليلي لولائي است كه طرح نظري مساله تحقيق رابا مشاهده و تحليل اطلاعات متصل مي‎كند. ساختمان مدل تحليلي بايد جوابگوي دو شرح باشد
1-دستگاهي از روابط را تشكيل دهد 2- با استدلال عقلي يا منطقي ساخته شده باشد.
روش پژوهش يافته ها (نوع روش تحقيق)
 

1-روش توصيفي
هدف محقق از انجام اين نوع پژوهش توصيف عيني .واقعي و منظم خصوصيات يك موقعيت يا يك موضوع مي باشد.
پژوهشگر در اينگونه تحقيقات سعي مي كند تا نتايج عيني از موقعيت را بگيرد پس در پژوهش توصيفي محقق در پي توصيف و گزارش نويسي از واقعيتها و موقيتها بر اساس اطلاعاتي كه صرفا جنبه وصفي دارد و از آنجا كه نقش محقق تعيين كننده مشاهدات و توصيف آنست اين روش را روش پژوهشي ميداني مي گويند . اين نوع پژوهش از نوع مطالعات كيفي بوده و در بعد ميانه قرار دارد و از تكنيكهاي مشاهده (مشاهده مشاركتي ) و گاها مصاحبه بر خوردار است .
انواع روش توصيفي :
1- تك نگاري 2- مطالعه موردي 3- روش شناسي مردمي
1- مونوگرافي (تك نگاري ) monography
مطالعه هر واحد يك امر اجتماعي (نهاد .سازمان .گروه .جمعيت و جامعه معيني ) كه با شناسائي دقيق آن مي توان به يكسري قواعد كلي نائل آمد .
2- مطالعه موردي : case study
مطالعه هر واحد اجتماعي (فرد .خانواده .نهاد و حتي يك جامعه ) كه با شناسائي دقيق آن مي توان به يكسري قواعد كلّي نائل آمد .
Ethnomethodology 3- روش شناسي مردمي
مطا لعه روشهايي كه مردم در برخورد با واقعيت روزمره بكار مي برند مشاهده محقق مبتني بر شناخت ژرفائي واقعيات حياتي انسان باتاكيد بر فعاليتهاي مردم
 

روش تاريخي:
تحقيق تاريخي بر موضوع معيني كه در گذشته و در يك مقطع زماني مشخص اتفاق افتاده است .صورت مي پذيرد .
صحت و سقم اين اطلاعات .تركيب دلايل و تجزيه و تحليل آنها بصورت منظم و عيني مي باشد .
پژوهش تاريخي به اطلاعاتي كه توسط ديگران جمع اوري يا مشاهده شده بستگي دارد لذا اصالت اسناد و مدارك و نيز صداقت تاريخ نويسان بسيار حائز اهميت است اين توع پژوهش از نوع مطالعات كيفي بوده و در بعد كلان قرار دارد و از تكنيك هاي آن تحليل اسنادي و تحليل محتوا مي باشد
 

انواع روش تاريخي
1-روش تحليل تاريخي 2- روش تحليل شباهتهاي ساختاري 3- تحليل كاركردي
روش تحليل تاريخي
تجزيه و تحليل سير تاريخي تغييرات اجتماعي و تحول ارزشها در يك جامعه معين
روش تحليل شباهتهاي ساختاري
مقايسه تاريخي دوموضوع از لحاظ ساختاري و كاركردي مبتني بر تاثير متقابل بطور همزمان
روش تحليل كاركردي
تجزيه و تحليل تغييرات و دگرگونيهاي ايجاد شده در كاركردهاي سازمانهاي اجتماعي

Experimental method روش تجربي (آزمايشي)
در اين پژوهش محقق محركها يا شرايط محيطي را دستكاري نموده تا چگونگ تاثير اين تغييرات را در شرايط يا رفتار گروه نمونه مورد مطالعه و بررسي قرار دهد.
در اين تحقيق .محقق بمنظور كشف روابط علت و معلولي .مبتني بر تكنيك مشاهده و سعي در مقايسه دو گروه يعني گروه تجربي يا آزمايش و همچنين گروه گواه يا شاهد يا كنترل را دارد.
اين پژوهش از نوع مطالعات پهنانگرانه (كمي بوه و قابليت آزمون پذيري و تعميم پذيري را داشته و در بعد ميانه قرار دارد
 

انواع روش هاي تجربي (آزمايشي)
1-آزمايشي لابراتوري 2- آزمايشي ميداني 3- آزمايشي طبيعي
آزمايشي لابراتوري Laborartory Experiment
توانائي كنترل شرايط فيزيكي و اجتماعي محيط و تغييرات مشاهده شده در متغير وابسته ناشي از تغييرات متغير مستقل در آزمايشگاه مي باشد.

آزمايشي ميداني:توانائي برررسي رفتارعادي آزمودنيها در محيطهاي واقعي اجتماعي مي باشد
آزمايش طبيعي:عدم توانائي كنترل و دستگاري محقق جهت آزمون رابطه متغير مستقل و وابسته و صرفا پيش بيني و ارزيابي را گويند مانند: اندازه گيري حوادث طبيعي يا ملاحظات اخلاقي و اجتماعي
 

روش پيمايشي:
در اين پژوهش .توجه محقق بيشتر به شناخت و مطالعه ميزان تغييرات عوامل .اثر معني داري كنش و واكنشها ميان عوامل معطوف مي باشد لذااين روش براي بررسي ميزان تغييرات يك يا چند عامل در اثر تغييرات يك يا چند عامل ديگر بكار مي رود
اين پژوهش مبتني بر روش همبستگي نا همنوائي correlationمي باشد و به صورت ميداني بكمك تكنيكهاي مشاهده و مصاحبه (شفاهي ) به جمع آوري اطلاعات ( براساس شيوه هاي نمونه گيري نائل مي آيد كه در عين حال قابل مقايسه .تجزيه و تحليل جهت مدلسازي و ترسيم مدلهاي علي مي باشد .اين پژوهش از نوع مطالعات كمي بوده كه مي تواند قابليت آزمون پذيري و تعميم پذيري داشته باشد و در بعد خرد قرار دارد
در واقع اين روش .در صد پاسخگوئي به سه سئوال عمده و اساسي در تحقيق مي باشد
1-نوع رابطه بين عوامل يا متغيرها ؟رابطه يكسويه/دوسويه/فقدان رابطه
2-جهت همبستگي بين عوامل يا متغيرها مثبت/مستقيم يا معكوس /بي تاثير
3-شدت همبستگي بين عوامل يا متغيرها
 

انواع روش پيمايشي
1-پيمايش توصيفي (پيمايشهاي آماري )
بررسي تمام افراد جامعه (سرشماري ) يا معرفي از جمعيت نمونه و عميم نتايج به كل جامعه آماري
2-پيمايش تحليلي (پيمايش هاي ربطي)
بررسي و تجزيه و تحليل روابط بين متغيرها ي معين .جهت بيان خصوصيات معرف گروه مطالعه
 

انواع پيمايش توصيفي
1-تحقيقات مقطعي يا عرضي 2- تحقيقات طولي يا تداومي

1-تحقيقات مقطعي يا عرضي:
پژوهشي است كه در يك زمان معين وبراي كنكاش يك واقعيت بكار برده مي شود
2-تحقيقات طولي يا تداومي:
پژوهشي است در چند مقطع سري زماني جهت مقايسه و تجزيه و تحليل مقاطع مختلف زماني .دو روش پيمايشي پانل و روش روند پژوهي
روش مصاحبه هاي مكرر يا پانل:
مطالعه دگرگوني رفتار ها .عقايد و طرز تلقي ها در زمانهاي گوناگون بر روي جمعيتي همگن و يكسان و يا يك نسل
كار برد پانل
1-در تحليل مكانيزمهاي تبلور افكار عمومي در طول دوره هاي انتخاباتي.تبليغات و بحرانهاي سياسي
2-نظر سنجي در تحليل پديده ها ي اقتصادي ( تحرك شغلس /تحرك اجنماعي /تبليغات بازرگاني )
3-سنجش تغييرات خالص (متغيرها ي آزمايشي )و ناخالص (تشخيص دهنده ها )بكمك جدول تغيير و تبديل
مسائل و مشكلات پانل
1-هزينه زياد اجراي روش پانل در زمانهاي متوالي
2-استمرار پژوهش حفظ و همكاري مستمر پاسخگويان در زمان طولاني و يافت جهت نمونه يا نمايا
3-شرطي شدن و سوگيري پاسخگويان حتي پرسشگران در روش پانل
4-افت جمعيت نمونه ناشي از پيامدهاي جمعيتي (مرگ ومير /مهاجرت)

Trend study روش روند پژوهي
اين روش در مورد استفاده از نمونه هاي متعدد كه با ويژگيهاي مشابه در طول زمان گرد اوري شده اند براي غلبه بر مسائل و مشكلات روش پانل استفاده مي شود
نمونه گيري:
در نمونه گيري محقق تعدادي از افراد يك جامعه مشخص و تعين شده را براي برررسي انتخاب مي كند كه بدليل صرفه جوئي در وقت و هزينه كمتر محقق دست به نمونه گيري مي زند.
امروزه بسياري از تحقيقات و بررسيهاي علوم اجتماعي از طريق نمونه گيري انجام مي گيرد و نظرات و آراي طبقات اجتماعي و قشرهاي مختلف اجتماعي را پيرامون مسائل مختلف و از تلقي ها نگرش هاي فردي و... را ممكن مي سازد.
پي هدف نمونه گيري اين است كه چون جمع اوري اطلاعات از تمام جامعه اماري شايد غير ممكن و يا فوق العاده گران تمام شود مجموعه اي از قسمتي از جامعه آماري كه دقيقا نشان دهند خصوصيات مربوط به جامعه آماري مي باشد را انتخاب گرديده و نتيجه را به كل تعميم مي دهند.در يك نگرش كلي اصل نظريه نمونه گيري همان مشت نمونه خروار است
مفاهيم اساسي در نمونه گيري :
جامعه آماري universe
نمونه يا جمعيت آماري sample
حجم نمونه sample size
جامعه آماري :
به هر مجموعه اي كه كاملا تعريف شده از عناصر يا واحدهايي مي باشد كه براي آنها بر آورد بايد صورت گيرد جامعه آماري مي ناميم اين عناصر مي توانند انسان .مزارع ،خانوارها، بلوك هاي شهري ،دهستانها ،مشاغل و غيره باشند.و به طور خلاصه اين مجموعه كاملا تعريف شده به كل افراد يا اشيا گفته مي شود كه داراي يك يا چند صفت مشترك بوده و با هدف و موضوع تحقيق ارتباط داشته باشند
نمونه يا جمعيت نمونه (تعين حدود جامعه اماري )
يكي از اقدامات بسيار مهم در نمونه گيري تعريف و تعيين حدود جامعه ،جمعيت نمونه و هر جزء از جامعه آماري مي باشد كه داراي صفاتي چون نما يا معرف بودن و قابليت تعميم پذير مي باشد.
پس يك محقق بايد در انتخاب نمونه آماري خود حداكثر دقت را داشته باشد پس يك محقق بايد در انتخاب نمونه آماري خود حداكثر دقت را داشته باشد لذا كه اعتبار بيروني تحقيق بيشتر به اين عامل بستگي دارد چون تنمونه كه محقق براي بررسي انتخاب مي كند بايد قابليت تعميم پذيري را داشته باشد براي مثال براي بررسي رابطه بين تحصيلات و درامد نمونه اماري بايد مردان شاغل 18 سال به بالا باشند
چارچوب نمونه گيري:
فهرست كامل واحدهاي نمونه گيري كه از آنها بايد نمونه انتخاب گردد را چارچوب نمونه گيري مي نامند
افراد واحدهاي مكسوني –راهنماي تلفن –نقشه يا فهرست عضويت در سازمانها و باشگاهها
انواع نمونه گيري
نمونه گيري بر دو نوع مي باشد
نمونه گيري احتمالي و نمونه گيري غير احتمالي
نمونه گيري احتمالي:
نمونه احتمالي نمونه اي است كه در آن هر فرد جامعه شانس و فرصتي برابر و يا معين براي انتخاب شدن را دارند
انتخاب نمونه احتمالي به مدد عامل شانس شدن دارند
انتخاب نمونه احتمالي به مدد عامل شانس انجام مي شود لذا اين عامل شانس است كه بجاي قضاوت و دانش محقق معين مي كند كه كدام واحد بايد در نمونه وارد شود .از اينرو اشتباه ناشي از مشاهده نمونه بجاي مشاهده جمعيت نمونه با استفاده از ازمونهاي آماري معني دار بودن ،قابل اندازه گيري است
انواع نمونه گيري احتمالي
1-نمونه گيري تصادفي ساده 2- نمونه گيري خوشه اي 3- نمونه گيري طبقه اي و نمونه گيري خوشه اي
2-نمونه گيري تصادفي ساده :
در نمونه گيري تصادفي ساده محقق با انتخاب حجم نمونه خود به صورت شانسي افراد را انتخاب كرد و آنها را مورد بررسي قرار مي دهد و غير از راه محقق مي تواند از شيوهاي زير بعنوان انتخاب نمونه استفاده كند كه خود به دونوع است1- نمونه گيري با ارقام تصادفي و2- نمونه گيري تصادفي ساده سيستيماتيك
نمونه گيري تصادفي با ارقام تصادفي
شيوه سنتي (غير كامپيوتري ) انتخاب اعداد تصادفي استفاده از جدول اعداد تصادفي است كه هر عدد (شماره هر فرد ) شانس برابري براي انتخاب شدن را دارد.
محقق براي استفاده از جدول بايد نقاط زير را در نظر داشته باشد
1-فهرست افراد جامعه اماري را در دست داشته باشد(چارچوب نمونه)
2-افراد و يا واحدها را كد گذاري نمايد
3-حجم نمونه را محاسبه نمايد
4-با مراجعه به جدول افراد انتخابي را استخراج كند
نمونه گيري تصادفي ساده سيستماتيك
در اين نمونه گيري نخست مبدايي براي انتخاب تعيين مي شود و سپس يبا تعيين تعداد مورد نياز ،افراد به صورت سيستماتيك از كل انتخاب مي شوند يك روش آن جامعه آماري تقسيم بر جمعيت نمونه مي باشد
كه با استفاده از عدد به دست آمده نمونه خود را به صورت سيستماتيك انتخاب مي كنيم
نمونه گيري تصادفي طبقه بندي شده
در اين نوع نمونه گيري ما براساس متغيرهاي اساسي را گروه بندي مي كنيم(مثلا سن ،جنس ،شغل ،تحصيلات،رشته و...)
مثلا از بين 5000 نفر قصد داريم كه يك نمونه 100 نفري انتخاب كنيم لذا ابتدا گروههاي همگن تشكيل شده و سپس به تناسب هر طبقه يا گروه ،نمونه خود را انتخاب مي كنيم.
Multistage cluster( نمونه‎گيري خوشه‎اي( چند مرحله‎اي
خوشه‎هاي گروههاي ناهمگن و غير متجانسي بوده كه جمعيت آماري محقق در آن خوشه‎ها بخش شده‎اند پس محقق ابتدا بايد فهرست تمام خوشه‎هايي را كه جمعيت آماري وي در آنها پخش شده‎اند را تهيه نمايد بعد از اين خوشه‎ها نمونه‎گيري نمايد و بعد نيز از واحدهاي درون اين خوشه‎ها نمونه‎گيري كند.
نمونه‎گيري خوشه‎اي چند مرحله‎اي توام با طبقه‎بندي در تحقيقاتي رايج است كه براي پيمايش مناطق صورت مي‎گيرد كه به صورت زير مي‎توان نمايش داد.

نمونه ‎گيري غير احتمالي (اتفاقي)
در نمونه‎گيري اتفاقي واحدهائي را انتخاب مي‎كند كه بر حسب اتفاق در دسترس او قرار مي‎گيرد بدون آشنايي با كل جامعه آماري
انواع نمونه‎گيريهاي اتفاقي
نمونه گيري اتفاقي آسان (نمونه‎هاي در دسترس) Convenience Sampling
محقق از آنجا كه سريعا به اطلاعات مورد نظر احتياج دارد محقق افرادي را كه به عنوان نمونه انتخاب مي‎كند كه در دسترس باشند مثلا يك مدرس دانشگاه ممكن است شاگردان كلاس خود را به عنوان جامعه آماري انتخاب نمايد و يا ممكن است يك پژوهشگر اولين صد نفري را كه در يك پارك ملاقات مي‎كند كه تمايل به مصاحبه دارند را انتخاب نمايد
نمونه‎گيري تعمدي يا قضاوتي
محقق براساس دانش و قضاوت صحيح و اتخاذ استراتژي مناسب مي‎تواند مواردي را برگزيند كه در مجموع معرف جمعيت مورد نظر باشد. در اين نوع نمونه‎گيري عموما عامترين ويژگيهاي تيپ مطلوب در نظر گرفته مي‎شود.
نمونه‎گيري سهميه‎اي
هدف عمده اين نمونه‎گيري انتخاب نمونه‎اي است كه حتي‎المقدور مشابه جامعه‎اي باشد كه از آن استخراج شده است. مثلا اگر پژوهشگر اگر بداند 5 درصد جامعه تحصيلات دانشگاهي دارند بنابراين 5 درصد از كل نمونه از دارندگان درجه تحصيلي دانشگاهي انتخاب مي‎شوند. بايد توجه داشت كه روشهاي نمونه‎گيري غير احتمالي نمي‎تواند دقيقا پارامترهاي جامعه را برآورد كند.

حجم نمونه
سوالي كه در جريان تحقيق مطرح مي‎گردد كه چگونه و چه تعداد از افراد را بعنوان نمونه جامعه آماري بايد انتخاب نمود تا بتوان حاصله از اين نمونه‎گيري را به كل جامعه آماري تعميم داد
روش تخمين:
در اين روش از تخمين استفاده مي‎شود يعني اينكه پژوهشگر براي بدست آوردن تعداد جامعه نمونه آماري اقدام به تعيين درصد معيني از جامعه آماري مي‎نمايد.
بايد توجه داشت كه هر چند جامعه كوچكتر باشد اين درصدها بزرگتر خواهد شد و برعكس هر چه جامعه بزرگتر شود نسبت درصد نمونه كاهش خواهد يافت يعني بين نسبت درصد حجم نمونه و اندازه جامعه رابطه معكوس وجود دارد.
دراين روش هرچه امكانات و زمان بيشتر باشد پژوهشگري مي‎تواند حجم نمونه را بيشتر افزايش دهد كه در نتيجه درجه اعتبار و معروف بودن نمونه‎ براي جامعه افزايش مي‎يابد.
اعتبار اين روش زياد نمي‎باشد چون هميشه اين ابهام و سوال باقي مي‎ماند كه آيا پژوهشگر توانسته است نمونه‎اي را مورد مطالعه قرار دهد كه معرف جامعه باشد بهرحال در اين روش پژوهشگر بايد در تخمين حجم نمونه حد نصابهايي را در نظر داشته باشد
1-در تحليل همبستگي حداقل حجم نمونه 30 نفر
2-در تحقيقات علي و آزمايشي حداقل حجم نمونه 15 نفر
3-در تحقيقات توصيفي زمينه‎ياب و پيمايشي حداقل حجم نمونه 100 نفر
4-در تحقيقاتي كه نياز به طبقه‎بندي جامعه براي نمونه‎گيري مي‎باشد حداقل نمونه بين 20 تا 50 نفر
روشي مناسب براي انتخاب حجم نمونه استفاده از روش كوكران مي‎باشد
فرمول برآورد حجم نمونه n با روش كوكران به صورت زير است.

سنجش و اندازه گيري
تعريف مفاهيم و متغيرها
تعريف متغير و تقسيم بندي انواع آن
مفهوم و متغير دو عنصر هستند كه در اغلب تحقيقات حضوري تام و تمام دارند. در تحقيق به روش علمي يكي از حساسترين اقدامات تعريف صحيح و مناسب از اين دو عنصر مي باشد. اهميت كار در اين مرحله به صورتي است كه لازم است با توجه به ويژگي هاي تحقيق به روش علمي دو گونه تعريف بدست مي دهيم. تعريف شرحي و تعريف علمي و اين دو تعريف را در مورد هر دو عنصر بايد ارائه كرد. تفاوت بين مفهوم و متغير در يك تحقيق شايد بسيار ظريف باشد. منظور از مفهوم آن عنصري از تحقيق است كه محقق قصد اندازه گيري آن را ندارد ليكن بايد براي سايرين به طور مشخص آنرا تعريف نمايد تا ديگران منظور و مقصود محقق را از آن واژه يا مفهوم درك نمايند و متغير آن عنصري است در تحقيق كه محقق دقيقا قصد اندازه گيري آنرا دارد و ضروري است ديگران درك مشخصي از آن بر اساس تعريفي كه محقق ارائه مي كند داشته باشند.
از همين جهت است كه هم در تعريف مفاهيم و هم در تعريف متغيرها با دو گونه از تعريف روبرو هستيم. تعاريف شرحي عمدتا از لغت نامه ها دائره المعارف ها كتاب هاي مرجع و كتب درسي و... اقتباس مي شود و تنها عنصر مورد نظر را تعريف نظري يا تئوري مي نمايد. به عبارت ديگر تعريف يك مفهوم بوسيله مفاهيم ديگر كه معمولا از مطالعات و نظريه هاي موجود نشات مي گيرد و با بياني علمي ارائه مي شود.بديهي است در هنگام تعريف ذكر منبع مورد استفاده ضرورتي اجتناب ناپذير است. اما در تعاريف عملي كه به طور مشخص بر عهده محقق قرار دارد محقق آنچه را كه از اين عنصر در اين تحقيق خاص مد نظر دارد بيان مي كند. به بيان ديگر محقق به مشخص ساختن و تعريف نمودن آن متغير و تعين كردن عمليات و معيارهاي تجربي كه براي اندازه گيري و سنجش آن لازم است مي پردازد. (
براي اينكه تعريف مناسبي از متغيرهاي مورد بررسي ارائه نمائيم لازم است بدانيم متغيرها را در كجا مي توان يافت. اگر نگاهي به اهداف جزئي كه براي تحقيق خود تنظيم كرده ايم بياندازيم مشاهده مي كنيم كه چنانچه اهداف جزيي خود را به تعبيري ضرر نمائيم به معيارهائي دست خواهيم يافت كه بدان وسيله مي توانيم مشاهداتمان را در جامعه مورد مطالعه به صورت صحيح انجام دهيم و اين معيارها چيزي جز متغيرها نخواهد بود. بديهي است معيارهاي دقيق براي سنجش مشاهدات نتايج دقيق تري را هم بدنبال خواهد داشت.
تعريف متغير : متغير مشخصه يك عنصر، پديده ، موجود زنده و يا هر چيزي است كه قابليت تغيير داشته و مي تواند مقادير مختلفي را بپذيرد. آنچه اهميت دارد آنكه بايد دقت شود در هر تحقيق ما متغيرهاي خاص خواهيم داشت و اينگونه نخواهد بود كه همه آنچه در يك مطالعه بعنوان متغير حضور دارند براي تحقيق نامطلوب است. از سوي ديگر نوع متغير عليرغم مشابه بودن عنوان از يك مطالعه به مطالعه ديگر ممكن است متفاوت باشد

متغير را براساس عوامل مختلف به گونه هاي متفاوتي تقسيم بندي مي نمايد:
چنانچه اهداف تحقيق مد نظر قرار گيرند 2 گونه متغير خواهيم داشت:
متغير مستقل: آن متغيري است كه محقق تاثير آن را بر ساير متغيرها مورد سنجش قرار مي دهد
متغير وابسته: آن متغيري است كه متغير مستقل بر روي آن اثر مي كنند
متغير زمينه اي جمعيت شناسي يا دموگرافيك : در مطالعات بر روي جوامع انساني برخي متغيرهاي وابسته به جمعيت حضور دارند كه سنجش آنها به نحوي مورد استفاده ما خواهد بود. اين متغيرها خصوصيات جامعه مورد مطالعه را به نحوه مطلوبي توصيف مي كنند
متغير مداخله گر: آن متغيري است كه بر روي رابطه علت معلولي بين دو يا چند متغير تاثير مي گذارد و باعث قوي يا ضعيف شدن رابطه بين متغيرها از حد واقعي آنها مي شود
اما شكل ديگر بر اساس خصوصيات متغير تقسيم بندي صورت بگيرد:
متغير كمي: و آن متغيري است كه با عدد نمايش داده مي شود. بديهي است اين متغير همچون تقسيم بندي معمول در اعداد به دو دسته متغير گسسته و پيوسته تقسيم خواهد شد كه متغير پيوسته مقادير كسري را هم مي پذيرد ولي گسسته اين امكان را ندارد.
متغير كيفي: اين متغيري است كه كيفيت صفات با آن معرفي مي شود. (مثال)
متغير مركب: متغيري را كه از تركيب دو يا چند متغير به وجود مي آيد مي نامند.

در همين جاست كه تعريف متغير آنهم به شكل علمي يا كاربردي ضرورت پيدا مي كند. تعريف علمي بايد بر اساس ملاكهائي صورت بگيرد كه مهمترين آنها عبارتند از:
قابليت انجام داشته باشند
دقيق و مشخص باشند
قابليت اندازه گيري داشته باشند
مقياسهاي اندازه گيري
تعريف مقياس اندازه گيري و انواع مقياس ها
خصوصيات يك مقياس اندازه گيري خوب
يكي از ويژگيهاي متغير قابليت اندازه گيري آن است. چنانچه از وزن به عنوان يك متغير نام ببريم بهترين راه اندازه گيري آن بر اساس كيلوگرم يا گرم مي باشد در مورد قد هم سانتيمتر يا متر از عهده آن برمي آيد. اما در مورد رضايت بيماران از نحوه ارائه خدمات يا ميزان شنوائي يا ناتواني و معلوليت از چه ملاكهائي بايد استفاده كرد. براي اندازه گيري يك عنصر نياز به مقياس اندازه گيري وجود دارد. مقياس اندازه گيري كمك مي كند تا شما امكاني را براي اندازه گيري يك متغير تعريف نمائيد. براي اينكار لازم است با مقياسهاي اندازه گيري متداول و مرسوم آشنا شويد. چهار دسته عمده از مقياس ها عبارتند از:
مقياس اسمي: اين مقياس شامل يك يا جند گروه با طبقه است كه از نظر كيفي با هم متفاوت و در آن استقلال گزينه ها وجود دارد اما بين گروهها هيچگونه ارجحيتي وجود نداردمثال(زن ومرد.مسلمان و مسيحي.مدرك و رشته تحصيلي و...)
مقياس رتبه اي: اين مقياس نسبت به مقياس اسمي خصوصيت اضافه اي به غير از استقلال گزينه ها كه در اين مقياس بين گروهها از نظر متغير مورد نظر برتري وارجحيت وجود دارد اما اين برتري قابل سنجش و مقايسه با ساير گروهها نيست . گروهها هم يكسان نيستند. گروهها نسبت به هم روي پله هاي يك نردبان قرار گرفته اندمثال(كوچگ و بلند.چاق ولاغر .خيلي زياد و خيلي كم و...)

مقياس فاصله اي: اين مقياس نسبت به مقياس اسمي و ترتيبي خصوصيت اضافه اي به غير از استقلال گزينه ها و ارجحيت آنها دارد كه در آن فاصله بين گروهها با هم قابل سنجش و مقايسه هستند و مي توان از اين مقياس بعنوان يك متغير كمي نام برد اما صفر در اين مقياس فقدان خاصيت مورد نظر اندازه گيري نيست.
مقياس نسبي: در اين مقياس خصوصيت اضافي آن است كه صفر دليلي براي فقدان خاصيت مورد اندازه گيري است و در نتيجه نسبت بين اعداد در اين مقياس همان نسبت مقدار خاصيت مورد اندازه گيري است قابل ذكر است كه در مسائل اجتماعي مي توان محدوده سكون را صفر در نظر گرفت مثال در علوم طبيعي (دماو..)و در علوم اجتماعي (قد.وزن. نمرات ..)
شما به عنوان محقق براي اندازه گيري متغير خود ضروري است تا دست به انتخاب مقياس اندازه گيري بزنيد. تعريف مقياس و نوع رده ها يا گروه هائي كه در مقياس خود در نظر مي گيريد بر عهده شماست كه بايدمبتني بر خصوصت علمي قدرت و رجحان مقياس باشد. نكته مهم آنكه قدرت و برتري مقياس هاي فوق بتدريج از مقياس اسمي به مقياس نسبي افزايش مي يابد و شما بايد هميشه از قويترين مقياس براي سنجش استفاده نمائيد.

يك مقياس خوب بايد داراي ويژگيهاي زير باشد:
علمي : بر گرفته ومتناسب با اصول علمي باشد.
جامع : : بتواند تمام موارد متغيررا شامل شود.
مناسب : براي اندازه گيري آن متغير باشد.
قوي : تلاش شود قويترين مقياس باشد.
غير قابل جمع : رده هاي مشترك نداشته باشد.
رده هاي كافي : موردي را فراموش نكرده باشيم.
رده هاي تعريف شده : گروهها و رده هاي آن تعريف شده باشند.
عملي : قابليت انجام داش

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۵ ] [ مشاوره مديريت ]

 

روش يادداشت برداري
 
اهميت يادداشت
قَيِّدوا العِلْمَ بِالكِتابَةِ
پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ
دانش را با نگارش، به بند بكشيد و نگه داريد.
بر حافظة انسان نمي‌توان اعتماد كرد. هر دانشي كه روي كاغذ نيايد، با مرور زمان از بين مي‌رود ( كلّ علمٍ ليسَ فيِ القرطاسِ ضاعَ ). آن‌چه رهاورد مطالعات و تحصيلات انسان است، مجموعه‌اي از دانستني‌هاست كه براي حفاظت از آن‌ها بايد به يادداشت كردن پرداخت تا هم براي خود انسان، هم براي ديگران و نسل‌هاي آينده ثمربخش شود. يادداشت، هم در كارهاي پژوهشي كاربرد دارد، هم در مطالعات آزاد و شخصي.
بزرگان گفته‌اند:
« العلم صيدٌ و الكتابةُ قيدٌ »
دانش، شكار است و نوشتن،‌ دام و بند.
به علاوه، بسياري اوقات، انسان مطالب سودمندي مي‌شنود و مي‌خواند، ولي چون يادداشت نمي‌كند به مرور زمان از ياد مي‌رود و اين خسارتي جبران ناپذير است.
يادداشت برداري هنگام مطالعه يا پس از آن، هم‌چنين يكي از راه‌ها و شيوه‌هايي است كه مطالعات انسان را مفيدتر مي‌سازد و فرصت صرف شده براي مطالعه را بارور مي‌گرداند. به تعبير ديگر يادداشت برداري خود نوعي از مطالعه به شمار مي‌رود. اين ذخيره سازي دانسته‌ها براي بهره‌برداري‌هاي بعدي، بايد روي اصول و روش‌هايي باشد كه بيشترين كارآيي و فايده را داشته باشد.
يادداشت‌ها يا به همان صورت موجود مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد، يا به صورت فيش‌هاي تحقيقاتي و مواد خام، مبناي طرح عظيم‌تري قرار مي‌گيرد و از اطلاعات موجود در آن‌ها براي تدوين يك اثر يا تهية گزارش استفاده مي‌شود.
در اين بخش، به برخي از نكات عمومي مربوط به يادداشت برداري اشاره مي‌شود:
 

اساسي كار كردن
از آن‌جا كه يادداشت‌ها گاهي تا ساليان دراز باقي مي‌ماند و به عنوان منبع استفاده ديگران يا پاية تحقيقات و تأليفات نويسنده و محقق مي‌شود، بايد در نگارش نكات و يادداشت مطالب، اساسي و اصولي كار كرد؛ يعني به فكر آينده‌اي دراز مدت بود، نه صرفاً كاري مقطعي و گذرا و دم دستي.
اين ديدگاه و اين اصل، ايجاب مي‌كند كه نكاتي را در عمل به كار بنديم. گرچه مراعات اين امور، ممكن است خرج و هزينه داشته باشد، اما براي يك كار جدي و اساسي ارزش دارد كه انسان هزينه‌اي را هم متحمل شود. پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله - فرمود:
« ... و لكنَّ اللهَ يُحِبُّ عبداً اِذا عَمِلَ عملاً اَحْكَمَهُ ».[1]
خداوند بنده‌اي را دوست مي‌دارد كه هرگاه كاري انجام مي‌دهد آن را محكم و متقن و استوار انجام دهد.
 

1. انتخاب نوع كاغذ
يادداشت‌هايي كه در دفترها به صورت يك جُنگ و كشكول است، بهره برداري را دشوار مي‌سازد؛ به علاوه امكان الحاق به آن‌ها نيست. انتخاب برگه‌هاي يادداشت، بهتر از نوشتن در دفتر است. برگه‌ها بهتر است از جنس مرغوب و بادوام و در يك اندازه باشد، تا هم به زودي خراب نشود و هم تنظيم و دسته بندي آن‌ها آسان‌تر باشد.
 

2. قلم و خطّ
برخي نوشته‌ها به لحاظ نوع رنگ يا نوع قلم، با مرور زمان يا محو مي‌شود، يا جوهر پس مي‌دهد و نوشته را خراب مي‌كند. خطّ‌ها گاهي ناخواناست. انتخاب قلم روان و پر رنگ و نيز نوشتن با خط زيبا و خوانا، كاري اساسي است. البته حوصله مي‌خواهد و سليقه.
كاغذ كاهي و نازك، يا خودكارهايي كه رنگ آن‌ها پس از مدتي به پشت صفحه نفوذ مي‌كند ( مثل سبز و قرمز ) يا استفاده از جوهر و خودنويس، كه با سرايت آب يا خوردن دستِ تر، خراب مي‌شود، هم‌چنين استفاده از مداد، كه با مرور زمان از بين مي‌رود، شيوة خوبي نيست.
 

3. برگه به جاي دفتر
گاهي نوشته‌ها و يادداشت‌ها مورد نياز خود انسان است. همزمان با نياز ما ديگري هم مي‌خواهد از يادداشت‌ها استفاده كند. اگر در دفتر باشد، امكان بهره برداري همزمان دو نفر نيست، امام از محاسن يادداشت روي برگه‌ها، امكان تفكيك آن‌هاست. به علاوه حمل و نقل برگه‌هاي مربوط به موضوعات مختلف، آسان‌تر از دفترهاي متعدد است.
كارت‌ها و برگه‌هاي يادداشت كه به نام « فيش » هم معروف است و اندازة استاندارد آن 15 * 10 سانتي‌متر مي‌باشد، هم به صورت آماده و چاپ شده در بازار موجود است، هم مي‌توان كاغذهاي يك اندازه را با خط كشي ساده به صورت برگه‌هاي يادداشت در آورد. اين‌گونه اوراق، هم در لوازم التحرير فروشي‌هاست، هم در چاپ خانه‌ها. كه از اضافات برش كتاب باقي مي‌ماند.
 

4. عنوان گذاري
براي هر مطلب، هنگام مطالعه بايد عنوان و تيتر گذاشت، تا در آينده با وقت كمتر، موضوع هر يادداشت را بتوان به ياد آورد. انتخاب عنوان اهميت بسيار دارد و چه بسا در برداشت از يادداشت و استفاده از آن نقش تعيين كننده داشته باشد. عنوان هر چه كوتاه‌تر و دقيق‌تر باشد بهتر است. عنوان نبايد به صورت جمله باشد.
 

5. ذكر منبع ( در اين باره توضيح خواهيم داد )
 

6. نگه داري برگه‌هاي يادداشت
برگه‌هاي يادداشت را در برگه‌دان، پوشه يا زونكن يا به هر وسيلة ديگر، خوب نگه داري كردن، تا خراب نشود و نظم آن‌ها به هم نخورد و استفاده از آن‌ها آسان‌تر شود.
 

7. نوشتن روي يك طرف برگه، نه پشت و روي آن، تا با گذشت زمان با نفوذ رنگ به دو طرف، نوشته‌ها خراب نشود.
يادداشت موضوعي
مخلوط بودن يادداشت‌ها، چه به صورت برگه‌هاي مختلط يا دفترهايي كه حاوي هر نوع مطلب باشد، خوب نيست. بهتر است هم مطالعات انسان موضوعي باشد، و هم يادداشت‌ها، طبق موضوع‌ها از هم تفكيك شده باشد. لازمه‌اش تيتر گذاري براي هر يادداشت است. سپس تنظيم و دسته بندي آن‌ها طبق برنامة دلخواه، بنابراين روي هر برگه يادداشت، تنها يك موضوع را بايد نوشت، هر چند كوتاه باشد.
گاهي انسان در زمينه خاصّي يا بر محور يكي دو موضوع معين تحقيق و مطالعه مي‌كند، گاهي هم مطالعات متنوع و در همة موضوعات است. در هر حال، با سامان بخشي به برگه‌هاي يادداشت و ايجاد نظم الفبايي يا موضوعي و عنوان‌هاي اول و دوم، بايد امكان بهره برداري از آن‌ها را آسان‌تر و بهتر و بيشتر ساخت. دادن نظم مناسب به برگه‌ها، ميزان استفاده را مي‌افزايد.
هر يادداشت، مي‌تواند يك عنوان عام داشته باشد، و يك موضوع خاصّ يا اخصّ؛ مثلاً موضوعاتي هم چون: تاريخ، عقايد، اخلاق، سياست، فقه، حقوق، ادبيات، حديث، اقتصاد، جامعه شناسي، شرح حال و ... هر يك « موضوع كلي » است. هر كدام قابل تقسيم به عنوان‌هاي جزئي‌تر است.
به عنوان نمونه، « عقايد » را مي‌توان به پنج عنوان جزئي‌تر خداشناسي، نبوت، امامت، عدل و معاد تقسيم نمود. معاد نيز خود مباحث ريزتري دارد؛ مثل: برپايي قيامت، اثبات معاد، تجسم اعمال، بهشت و جهنم، صراط، شفاعت، محاسبة اعمال و ... . اين‌گونه است كه مي‌توان براي هر مطلب، تا سه عنوانِ جزئي، فرعي و اصلي گذاشت. يادداشت‌ها هم بر اساس اين تقسيم، مي‌تواند تفكيك و دسته بندي شود.
تشخيص موضوع و عنوان گذاري براي هر يادداشت، از اهميت خاصّي برخوردار است. عناوين بايد كوتاه، گويا و مرتبط با معنون باشد.
گاهي يك مطلب ممكن است به چند موضوع بخورد. مي‌توان در هر دو جا آورد؛ مثلاً « ولايت فقيه »، هم موضوعي است فقهي و هم سياسي، « ربا » هم اقتصادي است و هم فقهي. « تاريخ بغداد » هم تاريخي است، هم شرح حال، «مشورت»، هم اخلاقي است، هم اجتماعي، « دوستي » هم اجتماعي است هم تربيتي، « نماز جمعه » هم فقهي است هم سياسي اجتماعي و همين طور.
گاهي هم عنوان گذاري براي يك مطلب يادداشت شده، مشكل است. انتخاب تيتر در همان هنگام مطالعه و يادداشت، آسان‌تر و مفيدتر است، چون كه ذهن آماده‌تر است. و گرنه بايد بعداً دوباره خواند و طبق محتوا عنوان گذاشت و اين نوعي دوباره كاري و وقت‌گير است.
ذكر مأخذ
هر مطلبي كه يادداشت مي‌شود، بايد مأخذ و منبع آن دقيقاً ذكر شود.
برگه‌هاي چاپي يادداشت، گاهي مشخصاتي را كه در ذكر مأخذ لازم است، داراست. در غير اين صورت، بايد نام كتاب، مؤلف يا مترجم، محل نشر، ناشر، تاريخ نشر، شمارة جلد و صفحه، نيز نوبت چاپ ذكر شود، و اگر يادداشت از يك مجله يا روزنامه است، علاوه بر نام مجله و روزنامه، نام نويسندة مقاله، عنوان مقاله، تاريخ نشر و شمارة آن و صفحه نقل گردد.
هم‌چنين اگر مطلب، از يك سخنراني، سمينار، جلسه، درس، نوار، برنامة راديويي يا تلويزيوني و ... نقل شده است، نام گوينده، تاريخ و محلّ آن، نام برنامه و امثال اين‌گونه اطلاعات كه مأخذ نقل را دقيق بيان مي‌كند قيد شود، تا اگر مراجعه به اصل منبع لازم شد، امكان داشته باشد. در نقل مطلب از نشريات، نام نويسنده، عنوان مقاله، سال و شمارة نشريه، شمارة صفحه يا صفحات ذكر مي‌شود.
نوشته‌هاي بي مدرك، هر چند ارزشمند و مهم هم باشد، فاقد ارزش و اعتبار سندي است و نمي‌توان به آن‌ها استناد كرد؛ مثل انسان‌هاي بي شناسنامه يا كارت شناسايي مي‌ماند كه هر چه مهم و خوب باشند، چون كارت شناسايي ندارند، در برخي مراكز راه پيدا نمي‌كنند و به آنان اطمينان حاصل نمي‌شود.
منبع نقل مطلب، هر چه دقيق‌تر باشد، هم اعتبار بيشتري مي‌يابد، هم مراجعة مجدد را آسان‌تر مي‌سازد و وقت كمتري مي‌گيرد. در ذكر مأخذ نيز تا مي‌توان بايد از « كد » و علايم اختصاري استفاده كرد تا جاي كمتري بگيرد؛ مثلاً به جاي جلد و صفحه، از « ج » و « ص » استفاده شود.
 

روش يادداشت برداري
هم‌چنين يادداشت‌ها، اگر به صورت ترجمه، تلخيص، نقل به معني، اقتباس، نقل قول غير مستقيم، تغيير عبارات و ... انجام گرفته و « عين عبارت » نيست، به اين روش و خصوصيت اشاره شود.
گاهي يك مطلب، در منابع متعددي وجود دارد. اگر به يكي ز آن‌ها كه معتبرتر و كهن‌تر است اكتفا شود بهتر است؛ مگر اين‌كه به دليل خاصّي بخواهيم به منابع متعدد اشاره كنيم، كه در اين صورت مدرك دقيق مطلب را از هر چند مأخذ ذكر مي‌كنيم.
تهيه كنندة يادداشت و نويسنده آن ( فيش نويس ) خوب است قيد شود، تا معرف برگه‌هاي يادداشت باشد. ذكر تاريخ يادداشت برداري هم مفيد و مكمل آن است. وقتي كه صرف تهيه يك فيش دقيق و استاندارد مي‌شود هدر نرفته است، زيرا از هدر رفتن‌هاي وقت در آينده و بي ثمر بودن يادداشت‌ها جلوگيري مي‌كند. نوعي سرمايه گذاري زماني است كه بهرة آن در آينده روشن مي‌شود.
 

مراجعه مجدد
گاهي بايد سراغ يادداشت‌هاي قبلي رفت. در اين مراجعه، چه بسا نياز به اصلاح يا تمكيل آن‌ها باشد كه عملي مي‌شود. گاهي اطلاع از يادداشت‌هاي پيشين، سبب جلوگيري از دوباره كاري و يادداشت مجدد و مكرر يك مطلب مي‌گردد؛ به علاوه، يادداشت براي بهره‌برداري است. نوشتن و بايگاني كردن،‌ آن‌ها را از خاصيت مي‌اندازد.
گاهي مطالعه كننده، به مطلب خوبي بر مي‌خورد يا آن را مي‌شنود و به فكر يادداشت برداري مي‌افتد. غافل از آن‌كه قبلاً آن را نوشته است. مراجعة مجدد به يادداشت‌ها جلوي اين ضايعات را مي‌گيرد.
 

عين عبارت يا محتوا؟
آن‌چه در فيش‌ها يادداشت مي‌شود، به يكي از دو صورت زير مي‌تواند باشد:
الف. عين عبارات منقول از مأخذ ( نقل قول مستقيم )
ب. مضمون و محتوا ( نقل قول تفسيري ).
در صورت اول، خود الفاظ گوياي مفهوم مورد نظر است. اما در صورت دوم، با عبارات خودمان مضمون و خلاصه مطلب مطالعه شده را مي‌نويسيم، آن‌گاه به ذكر منبع مي‌پردازيم، تا خودمان يا ديگران هنگام نياز، به اصل مأخذ رجوع كنيم. در اين نوع، طبعاً عبارت توضيحي ما بايد پيش از عنوان قيد شده در برگة يادداشت باشد.
در هر دو نوع نويسندة يادداشت اگر نظرية خاصّي پيرامون موضوع دارد، مي‌تواند در پايين همان برگه بنويسد.
 

برگه‌هاي ارجاعي
بهره گيري از « سيستم ارتباطات » در تحقيق و فيش برداري مفيد است. ربط دادن موضوعات به يكديگر، ذهن خواننده و نويسنده را غنا مي‌بخشد. يافتن ارتباط‌ها بين مطالب و موضوعات، هم وسعت اطلاعات مي‌خواهد، هم ذوق و سرعت انتقال ذهني.
از اين روش، در برگه‌هاي يادداشت هم مي‌توان استفاده كرد. گاهي محتواي يك يادداشت به يك يا چند يادداشت ديگر هم ارتباط مي‌يابد و آن‌ها در كنار هم كه قرار گيرند، برداشت بهتر و بيشتر و دقيق‌تري مي‌توان از موضوع داشت. اگر فيش‌ها شماره و كد داشته باشد، مي‌توان در پايان هر فيش، به شمارة فيش‌هاي ديگر كه با آن مربوط است اشاره كرد، يا همان عنوان‌هاي يادداشت‌ها را كه به صورت « نمايه » مورد استفاده قرار مي‌گيرد در ارجاع، مورد توجه قرار داد؛ مثل اين‌كه يادداشت « احترام والدين »، قابل ارجاع به برگه‌هاي « حقوق » و « اخلاق خانوادگي » است، يا در پايان يادداشتِ « نهج البلاغه » مي توان نوشت ( ‘ سيد رضي ) كه به آن سر‎ْ عنوان هم رجوع شود.
تنظيم سيستم ارتباطي بين واژه‌ها، مفاهيم، سرعنوان‌هاي موضوعي و كتاب‌ها و منابع، كتري مهم و دقيق، در عين حال بسيار كارساز و مفيد است و حتي در كتاب شناسي و تحقيق هم كاربرد دارد و براي محققان نقش واسطه و رابط را براي دستيابي به منابع ديگر يا موضوعات مرتبط و هم خانواده ايفا مي‌كند. ( در بحثِ « روش تحقيق » هم اشاره‌اي به اين مسأله شده است.)
 

استنساخ و كپي گرفتن
هميشه نوشته‌ها و آثار قلمي، در معرض گم شدن، خراب شدن، به سرقت رفتن و ... بوده است و از اين طريق، گاهي زحمات دراز مدت يك پژوهش‌گر، يك جا از بين مي‌رود و جز غصّه برايش باقي نمي‌ماند.
به همين جهت، بجاست كه از يادداشت‌ها و دست نوشته‌هايي كه وقت و زحمت زيادي صرف تهية آن شده است، نمونه يا نمونه‌هاي متعددي به صورت استنساخ، زيراكس يا با استفاده از كاربن تهيه شود تا اگر احياناً مفقود شد، يا در حادثه‌اي از بين رفت، محصول زحمات در جاي ديگر و به صورت نسخة ديگر موجود باشد.
در اين زمينه، اندوه محققاني كه تنها نسخة موجود از كاوش‌ها و يادداشت‌ها چندين سالة خود را در اثر سهل انگاري از دست داده‌اند و ديگر حوصله و مجال تحقيق و نگارش مجدد نداشته‌اند، ماية عبرت است.

[1] . الحياة، حكيمي، ج 1، ص 274.
جواد محدثي، روش‌ها، ص 59.


منبع: انديشه قم:

 www.andisheqom.com/Files/gunagun.php?idVeiw=742&level=4&subid=742&page=2


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۴ ] [ مشاوره مديريت ]

 

روش دستيابى به منابع و فهرست‌بردارى از آنها
 
استفاده از كتاب‌شناسى‌ها
اين منابع به‌وسيله مؤسسات و سازمان‌هاى دولتى و غيردولتى و كتابخانه‌هاى بزرگ تهيه مى‌شود، و اطلاعاتى درخصوص مقاله‌ها و كتاب‌هاى نوشته شده درباره موضوع خاصى را ارائه مى‌دهد. كتاب‌شناسى‌ها روزبه‌روز تخصصى‌تر مى‌شود و براى مقاطع زمانى و تاريخى خاصى تهيه مى‌گردد و دسترسى به منابع را تسهيل مى‌كند.
 
 استفاده از فهرست مقالات
 مؤسسات دولتى و غيردولتى و كتابخانه‌ها اقدام به تنظيم فهرست مقالات براساس موضوع يا حروف الفبا يا نوع مجله يا نشريه مى‌كنند و امكان مناسبى را در اختيار محقق قرار مى‌دهند.
 

 استفاده از نمايه‌ها  
نمايه‌ها حاوى اطلاعاتى درباره كتاب‌ها و مقالات منتشر شده است كه هرچند وقت يك بار منتشر مى‌شود. نمايه‌ها كتاب‌ها و مقالات را بصورت موضوعى و به تفكيك رشته يا موضوع علمى خاص تنظيم و طبقه‌بندى مى‌كنند و به محقق امكان دستيابى به تازه‌هاى علمى و انتشاراتى را مى‌دهند.
 

 استفاده از كتابخانه
  كتابخانه‌ها گنجينهٔ معارف بشرى هستند و اين معارف در آنها بصورتى خاموش حفاظت و نگهدارى شده، مورد استفاده محققان علاقه‌مندان قرار مى‌گيرند. كتابخانه‌ها داراى برگه‌دان‌هايى است كه معرف كتاب‌هاى موجود در آنها بوده، براساس حروف الفبا تنظيم شده است. اين كار به سه صورت موضوع، عنوان و نويسنده وجود دارد و محقق با داشتن يكى از اين سه مورد مى‌تواند به برگه‌دان‌ها مراجعه و كتب موردنظر را جستجو نمايد.
 امروزه در كتابخانه‌ها از رايانه و شبكه‌هاى اطلاع‌رسانى استفاده مى‌شود و اطلاعات كتابخانه‌ و مدارك آن در حافظهٔ رايانه ضبط مى‌شود. محقق با مراجعه به رايانه سريع‌تر مى‌تواند به منابع موجود در كتابخانه كه مرتبط با موضوع تحقيق او هستند، دسترسى پيدا كند.
 

استفاده از فهرست تحقيقات
مراكز تحقيقاتي، دانشگاه‌ها يا سازمان‌هاى مسئول امور تحقيقات علمى (در ايران مركز اسناد و مدارك علمى وزارت فرهنگ و آموزش عالى چنين مسئوليتى را برعهده دارد.) چه بصورت موضوعى و چه بصورت مقاطع زمانى (ماهانه، سالانه و ...) اقدام به تدوين فهرست تحقيقات انجام شده مى‌نمايند. اين فهرست‌ها شامل تحقيقاتى است كه استادان يا مراكز تحقيقاتى و سازمان‌هاى دولتى انجام مى‌دهند. همچنين، پايان‌نامه‌هاى دانشجويان بصورت عمومى يا بصورت رشته‌اى تنظيم و منتشر مى‌گردد و مى‌تواند مورد استفاده محقق قرار گيرد. بررسى اين فهرست‌ها براى محقق از اوليت خاصى برخوردار است؛ زيرا وى بايد در آغاز كار از تحقيقات ديگران در مورد مسئله خود مطلع شود تا دچار دوباره‌كارى نگردد.
 

استفاده از چكيده‌ها
 براى سهولت دسترسى محققان به مقالات و گزارش‌هاى تحقيقي، معمولاً مؤسسات علمى و دانشگاهى اقدام به تهيه كتابچه يا جزوه‌اى مى‌نمايند كه حاوى چكيده و خلاصه‌اى از محتواى مقالات و گزارش‌هاى تحقيق و پايان‌نامه‌ها است و معمولاً بصورت يك يا دو صفحه تهيه مى‌شود و استفاده از آنها باعث صرفه‌جويى در وقت محقق مى‌گردد.
 

استفاده از مجموعه مقالات
از آنجا كه براى بحث و بررسى دربارهٔ مسائل علمى معمولاً هم‌انديشى‌ها، سخنرانى‌‌ها، محافل علمي، انجمن‌ها، و كنگره‌هاى علمى تشكيل مى‌گردد، محقق بايد محتواى مقالاتى را با مسئله تحقيق او ارتباط دارد مورد بررسى و مطالعه قرار دهد. مقالات اين‌گونه مجامع علمى معمولاً قبل از تشكيل بصورت خلاصه مقالات و بعد از تشكيل بصورت مجموعه مقالات تدوين و منتشر مى‌گردد كه مى‌تواند مورد استفادهٔ محقق قرار گيرد.
 

استفاده از روش مصاحبه   
 از اين روش، محقق به دو صورت مى‌تواند استفاده كند: اول، با استادان و صاحب‌نظران و آگاهان مصاحبه كند و كتاب‌شناسى و فهرست منابع موضوع مورد مطالعه خود را كمتر نمايد. دوم، با صاحبان آثار و محققان ديگر در خصوص توضيح و توجيه بيشتر مسئله و روش‌هاى كار، مصاحبه نمايد و از نظريات آنها استفاده كند.
 

استفاده از آرشيوها
روزنامه‌ها، جرايد، تصاوير معمولى و ماهواره‌اي، نقشه‌ها، فيلم‌ها و نوارها از منابع مهم مطالعاتى محقق هستند. اينگونه منابع داراى آرشيو خاصى هستند. اينگونه منابع داراى آرشيو خاصى هستند و محقق مى‌تواند با مراجعه به آرشيو مربوط از اطلاعات مندرج در آن استفاده نمايد. 

منبع: سايت آفتاب


 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۳ ] [ مشاوره مديريت ]

 

دانشجويان و مهارتهاي پژوهشي

چكيده
دانشجويان جديد دانشگاهها و موسسات آموزشي اغلب از وجود منابع اطلاعاتي كه از طريق كتابخانه دانشگاهي آنان قابل دسترسي است، بي اطلاع‌اند. به همين دليل، بسياري از آنان براي برطرف كردن نيازهاي پژوهشي و اطلاعاتي خود به سايتهاي اينترنتي كه بطور آزاد در دسترس عموم مردم قرار دارد، مراجعه مي كنند. تاكيد اين دانشجويان بر استفاده از چنين منابعي خود موجب تضعيف تحقيقات و پژوهشهاي آكادميك آنان مي شود زيرا اينترنت - برخلاف عقيده اكثر دانشجويان – در برگيرنده همه دانش موجود در جهان نيست و در آينده هم نخواهد بود. در واقع، دانشجويان بايد لزوم بكارگيري ابزارهاي مخصوص پژوهش را درك كرده، با كاربرد اين ابزار آشنا شده و بياموزند كه به همه منابع اطلاعاتي موجود - از جمله اينترنت - با ديده اي انتقادي بنگرند. اين مقاله به بررسي و تشريح سياستهاي آموزشي[2] و مهارتهاي پژوهشي[3] مورد نيازي مي پردازد كه مي تواند در زمينه استفاده از كتابخانه، انجام تحقيق و تهيه يك مقاله پژوهشي[4] مستدل و ارزشمند مورد استفاده دانشجويان و استادان رشته هاي گوناگون دانشگاهي قرار گيرد.

مقدمه
در حال حاضر، كتابخانه هاي دانشگاهي منابع اطلاعاتي متنوع و برجسته‌اي را در دسترس دانشجويان و ساير كاربران خود قرار مي دهند كه شامل دايره المعارفهاي موضوعي[5]، تك نگاشتها، پيايندها و پايان نامه ها مي شود. علاوه بر آن، ابزارهاي قدرتمندي نظير فهرستهاي پيوسته[6]، سرويس هاي امانت بين كتابخانه اي[7] و بانكهاي اطلاعاتي ويژه اي را براي دسترسي به اين منابع در اختيار كاربران خود قرار مي دهند. متاسفانه تعداد زيادي از دانشجويان يا اساسا از وجود چنين منابعي بي اطلاع هستند و يا نمي دانند كه چگونه از آنها استفاده كنند.
از آنجا كه تنها تعداد بسيار اندكي از دانشگاهها ارزيابي سواد اطلاعاتي[8] دانشجويان را به عنوان بخشي از شرايط فارغ التحصيلي آنان ضروري مي دانند، بسياري از دانشجويان واحدهاي درسي رشته خود را در حالي پشت سر مي گذارند كه تنها دانش اندكي در زمينه انجام پژوهش، چگونگي استفاده از ابزار پژوهش[9] و ارزيابي منابع دارند. از اين روي، دانشجويان فاقد مهارتهاي پژوهشي و سواد اطلاعاتي لازم پس از فراغت از تحصيل قادر به فعاليت موثر و مطلوب در محيط هاي تكنولوژيكي پيشرفته نخواهند بود.
هر چند كه تقريبا همه مدرسان و اساتيد دانشگاه بر ضرورت نقش سواد اطلاعاتي به عنوان يك عنصر اساسي در آموزش عالي تاكيد دارند، اما در عين حال اين نكته روشن نيست كه سواد اطلاعاتي در كدام يك از برنامه هاي درسي دانشگاه مورد توجه قرار مي گيرد: كلاس كامپيوتر؟ كلاس آيين نگارش؟ كلاس درس روش تحقيق؟ ...
واقعيت آن است كه سواد اطلاعاتي فراتر از متون درسي خاص است و مي تواند در كلاسهاي درسي گوناگون مطرح شده و آموزش داده شود. اساتيد دانشگاه در هر كلاسي مي توانند به طرح تكاليفي بپردازند كه موجب افزايش مهارتهاي سواد اطلاعاتي دانشجويان شود.

تمرين درس روش تحقيق
تمرينات و تكاليف مربوط به درس روش تحقيق معمولا شامل انتخاب يك عنوان در يك زمينه موضوعي خاص و نوشتن مقاله مربوط به آن است. در اين حال، دانشجويان موظف به ارائه يك فرضيه پژوهش و اثبات آن با استفاده از اطلاعات موجود مي باشند. طرح چنين تكاليفي هر چند كه ساده به نظر مي رسد ولي موجب بروز مشكلات و سوالات بسيار براي دانشجوياني كه از سواد اطلاعاتي لازم بي بهره اند، مي شود. بطور مثال:
- چگونه مي توان يك عنوان خاص انتخاب كرد؟
- چگونه مي توان اطلاعات تخصصي مربوط به آن عنوان را يافت؟
- اصولا اطلاعات تخصصي چيست و چگونه مي توان آن را از ديگر متون منتشر شده متمايز ساخت؟

تمركز روي يك عنوان
پژوهشگران تازه كار معمولا شناخت زيادي در مورد روشهاي مختلف پژوهش و انتخاب يك روش خاص، طرح سوال پژوهشي[10] و گردآوري اطلاعات تخصصي مربوطه ندارند. دايره المعارفهاي موضوعي از مهمترين ابزارها و مواد كتابخانه اي محسوب مي شوند كه مي توانند در جريان طرح سوالات پژوهشي و تهيه اطلاعات معتبر مورد استفاده آنان قرار گرفته و به عنوان يك نقطه شروع براي پژوهشگران و ساير افرادي كه در جستجوي اطلاعات جامع و معتبر مي باشند، مفيد واقع شوند. دايره المعارفهاي موضوعي برخلاف دايره المعارفهاي عمومي[11] داراي مقالات طولاني تر و تخصصي تري هستند كه در آن هر مدخل بطور جامع مورد بررسي قرار مي گيرد. اين نوع دايره المعارفها معمولا جنبه هاي تاريخي، چارچوبهاي نظري و مباحثات مطرح شده در يك رشته يا يك زمينه موضوعي را مطرح كرده و به اين طريق به پژوهشگر كمك مي كنند تا اطلاعات مستند و معتبري در آن زمينه كسب نمايد.
كتابشناسي ها در زمره منابع كتابخانه اي محسوب مي شوند كه دانشجويان را به منابع مطالعاتي مرتبط ديگري هدايت كرده و به آنان امكان مي دهند تا موضوعات مورد نظر خود را به شيوه اي نظام مند كشف كنند. به اين ترتيب، حس كنجكاوي دانشجويان براي كشف و ارزيابي مطالب و منابع اطلاعاتي ديگر نيز تحريك مي شود.
 
راهبرد آموزشي
با وجود همه محسنات و جنبه هاي مثبت دايره المعارفهاي موضوعي، اكنون اين سوال مطرح است كه: آيا اين ابزار در جريان يك تحقيق مورد استفاده دانشجويان قرار مي گيرد؟ پاسخ اين است: بندرت!
در واقع، تعداد معدودي از دانشجويان حتي از وجود دايره المعارفهاي موضوعي مطلع هستند و يا تنها نام برخي از دايره المعارفهاي عمومي مانند بريتانيكا[12] را شنيده اند. در بيشتر موارد، جستجو براي يك سوال پژوهشي از طريق اينترنت و به شيوه اي نه چندان دقيق صورت مي گيرد. واقعيت اين است كه استفاده از سايتهاي فاقد اعتبار معمولا منجر به كسب نتايج و اطلاعات پيش پا افتاده و متوسطي مي شود كه يا بسيار كلي هستند و يا بارها مورد استفاده قرار گرفته اند. براي ممانعت دانشجو نسبت به استفاده از چنين روشهاي نامطمئني، بهتر است از وي خواسته شود كه متني در حدود نيم صفحه در زمينه عنوان پژوهش و سوالات پژوهشي مربوط به آن تهيه كرده و در آن به معرفي دايره المعارف موضوعي بپردازد كه در تهيه اين متن مورد استفاده قرار داده است. علاوه بر آن، يك برگ فتوكپي از مقالات مورد استناد خود از دايره المعارف مربوطه به ضميمه متن ارائه نمايد. اين تمرين دانشجويان را ملزم مي كند كه براي ارائه ديدگاهي مستند در زمينه هاي موضوعي خاص، از منابع اطلاعاتي معتبر استفاده كنند. موارد مطرح شده فوق نمونه هايي از مهارتهاي سواد اطلاعاتي محسوب مي شوند كه بر پايه تفكر انتقادي[13] استوار است.

طرح يك جستجوي موثر
دانشجوياني كه عناوين پژوهشي منتخب خود را به خوبي درك كرده و سوالات پژوهشي مناسبي نيز مطرح ساخته اند، براي طرح ريزي استراتژي جستجوي[14] خود كاملا آماده اند. در اين مرحله، مهمترين مسئله اي كه با آن روبرو مي باشند اين است كه اطلاعات مربوط به پژوهش خود را در كجا بيابند. نخستين منبعي كه بيشتر دانشجويان به آن مراجعه مي كنند، اينترنت است. البته استفاده از اينترنت براي انجام امور روزمره و كسب اطلاعات عمومي ايده بدي به نظر نمي رسد. مشكل از هنگامي آغاز مي شود كه دانشجويان براي يافتن اطلاعات مورد نياز پژوهش هاي علمي خود به همان شيوه اي عمل كنند كه امور روزمره اينترنتي خود را انجام مي دهند.
كتابخانه هاي دانشگاهي و موسسات ديگر معمولا بانكهاي اطلاعاتي پيوسته بخصوصي را براي مقاصد علمي خاص خود مشترك مي شوند. متاسفانه، بيشتر دانشجويان از وجود اين بانكهاي اطلاعاتي و تفاوت آنها با محيط عمومي اينترنت اطلاع ندارند. بنابراين، تصور مي كنند كه محيط عمومي اينترنت براي جستجوي اطلاعات مربوط به پژوهش آنان كاملا مناسب است. هر چند كه در اينترنت وب سايتهاي معتبري مانند سايتهاي سازمانهاي دولتي و آموزشي مرتبط با موضوعات مختلف وجود دارد، اما دانشجوياني كه جستجوي خود را از طريق بانكهاي اطلاعاتي مرتبط انجام مي دهند معمولا پژوهش خود را با كيفيت بهتري به انجام مي رسانند.
ذكر اين نكته ضروري است كه انتخاب بانك هاي اطلاعاتي براي اشتراك كتابخانه بر اساس مولفه هاي مشخصي نظير محتوا[15]، كاربردي بودن[16] و ميزان ارتباط[17] با برنامه هاي درسي دانشگاه صورت مي گيرد. اين بانك ها براي بازيابي اطلاعات الكترونيكي نيز برنامه ريزي شده اند. كاربران ميتوانند پس از وارد كردن گزاره جستجو[18] و داده هاي خود در سيستم به اطلاعات كتابشناختي ركوردهاي بازيابي شده و در برخي موارد حتي به متن كامل مقالات هم دسترسي داشته باشند. بنابراين چگونگي تنظيم داده ها و تهيه گزاره جستجو نكته بسيار مهمي است. در واقع، سوالات پژوهشي بايد در قالب كليد واژه ها[19] يا عباراتي كه آنها را توصيف مي كنند، خلاصه شوند.
براي روشن شدن مطلب به مثال زير كه مربوط به پژوهشي است در مورد تاثير جنسيت (مذكر يا مونث بودن) زوجين بر ميزان رضايت آنان از ازدواج، توجه كنيد:
 

سوال پژوهشي:
What is the effect of perceived gender roles on marital satisfaction?
 

كليدواژه ها:
gender roles, marital satisfaction
در اين مثال گزاره جستجو از طريق ارتباط دو كليدواژه فوق با استفاده از عملگر[20] and به صورت زير تنظيم شود:
gender roles and marital satisfaction
وارد كردن اين گزاره در بانك اطلاعاتي مورد نظر معمولا منجر به بازيابي فهرستي از نتايج جستجو مي شود كه هر دو عبارت gender roles و marital satisfaction در هر يك از مقالات يا نتايج بازيابي شده وجود دارد. با اين حال بايد به اين نكته توجه داشت كه برخي از نويسندگان ممكن است براي بيان منظور خود از كلمات و عبارات مترادف ديگري استفاده كنند. از آنجا كه دانشجويان ممكن است با تكنيك هاي جستجوي پيشرفته در بانكهاي اطلاعاتي آشنا نباشند، تنظيم و كاربرد چند گزاره جستجو از طريق كلمات كليدي مشابه نيز مي تواند در تكميل پژوهش هاي آنان كاملا مفيد و موثر باشد.
 

راهبرد آموزشي
دانشجويان تنها در صورتي مي توانند سوال پژوهشي خود را در مهلت مقرر و به شيوه اي صحيح تنظيم كنند كه بجاي جستجوي آزاد در اينترنت، جستجوي خود را از طريق بانكهاي اطلاعاتي مناسب انجام دهند. بنابراين، اساتيد بايد از دانشجويان خود بخواهند كه از بانكهاي اطلاعاتي مورد اشتراك كتابخانه استفاده كنند و مهم تر آن كه پيش از شروع جستجو در بانك اطلاعاتي مورد نظر، اقدام به طرح برنامه اي براي پژوهش خود بنمايند تا بتوانند آن را به شيوه دقيق تري انجام دهند. براي اطمينان از تسلط دانشجويان در زمينه جستجو در بانكهاي اطلاعاتي، بهتر است از آنان خواسته شود كه ليستي از كليدواژه ها و همچنين مترادف ها و اشكال گوناگون كلمات مرتبط با پژوهش خود را تهيه كنند و پس از آن چند گزاره جستجو براي استفاده در بانكهاي اطلاعاتي تنظيم نمايند.
ملزم ساختن دانشجويان به ارائه خلاصه اي از طرح برنامه پژوهشي خود نه تنها موجب مي شود كه دانشجويان با ديدي انتقادي به فعاليتهاي آينده خود بنگرند، بلكه به مدرسان نيز كمك مي كند تا از سير پيشرفت و كسب مهارت دانشجويان در زمينه انجام پژوهش مطلع شوند. به علاوه، موجب مي شود دانشجويان به تفكر و تعمق در مورد كلمات، معاني آنها و همچنين ارتباط بين آنها با ديگر كلمات نيز عادت كنند. اين مهارتي است كه در جريان كار با بانكهاي اطلاعاتي گوناگون ضروري بوده و به اين ترتيب در مورد دروس ديگر هم قابل تعميم است.

جستجوي متون
پس از تهيه يك سوال پژوهشي مناسب و تنظيم چند گزاره جستجو كه آن سوال را بخوبي توصيف كند، دانشجويان براي جستجو و يافتن اطلاعات در زمينه موضوع تحقيق خود با استفاده از بانكهاي اطلاعاتي مورد اشتراك كتابخانه آماده مي باشند. با اين حال، كتابداران شاغل در اين كتابخانه ها اغلب متوجه مي شوند كه دانشجويان معمولا به سمت بانكهاي اطلاعاتي عمومي گرايش دارند كه امكان دسترسي آنان را به مقالات كوتاه مجلات و نشريات علمي فراهم مي آورد. هر چند كه كار با اين بانكهاي اطلاعاتي بسيار آسان تر است اما در هر حال اين بانكها منبع مناسبي براي ارائه اطلاعات تخصصي در يك زمينه موضوعي خاص بشمار نمي روند زيرا اين بانكها به نمايه كردن كتابها، مدارك و پايان نامه ها نمي پردازند و تنها تعداد معدودي از مجلات مشخص را پوشش مي دهند كه در اين صورت هم حتي مقالات منتشر شده پيش از دهه 1970 اين مجلات را هم نمايه نمي كنند. بنابراين دانشجويان بايد با كاربرد ابزار ها و بانكهاي اطلاعاتي تخصصي نظير ERIC (بانك اطلاعات آموزشي وزارت آموزش امريكا) و يا PsycINFO (بانك اطلاعات روانشناسي انجمن روانشناسي امريكا) آشنا شوند.
استفاده توام از بانكهاي اطلاعاتي عمومي و تخصصي به دانشجويان امكان مي دهد تا در بانكهاي اطلاعاتي تمام متن عمومي كه مي شناسند جستجو كرده و در عين حال با ابزارهاي اطلاعات تخصصي كه مدارك منتشر شده زيادي را در يك زمينه موضوعي خاص پوشش مي دهند نيز آشنا شوند. به اين ترتيب، دانشجويان مي توانند مدارك و منابع عمومي و علمي را بطور دقيق تري ارزيابي و با يكديگر مقايسه كنند.
راهبرد آموزشي
پس از طرح يك بحث كوتاه كلاسي در زمينه تفاوتهاي موجود بين مقالات مجلات عمومي و مقالات مجلات تخصصي، دانشجويان مي توانند به انجام يك تمرين ساده در زمينه جستجو در دو بانك اطلاعاتي عمومي و تخصصي بپردازند. بطور مثال، اين تمرين مي تواند در زمينه يافتن يك مقاله از مجله اي در يك بانك اطلاعاتي عمومي و يك مقاله از يك بانك اطلاعاتي تخصصي باشد. پس از مطالعه هر دو مقاله، دانشجويان مي توانند متني در حدود نيم صفحه در مورد ارزيابي و مقايسه اين دو مقاله تهيه كنند. در اين راستا، توصيه مي شود كه اساتيد مولفه هايي را براي اين ارزيابي در اختيار دانشجويان خود قرار دهند، مانند:
- آيا هر دو مقاله اطلاعاتي در زمينه مدرك تحصيلي و سمت نويسنده يا نويسندگان در اختيار خواننده قرار مي دهند؟
- آيا منابع مورد استفاده و مشخصات مجلاتي كه اين مقالات در آنها قرار گرفته اند، معرفي شده است؟
- مخاطبين دو مقاله چه كساني هستند؟
- آيا ديدگاهها و مباحث مطرح شده در اين دو مقاله به هر طريق داراي سوگيري و تعصب است؟
- آيا اظهارات موجود در هر دو مقاله، مستدل و بر پايه واقعيت اند؟
هدف از طرح اين تمرين آن است كه دانشجويان به تفكر انتقادي در مورد منابع اطلاعاتي مختلف ترغيب شده و ياد بگيرند كه ارزيابي هاي خود را بر پايه محتوا، جامعيت و اعتبار منابع اطلاعاتي انجام دهند.

نتيجه گيري
سياستهاي آموزشي كه در اين مقاله مورد بررسي قرار گرفت، فرصتهاي مناسبي در اختيار دانشجويان قرار مي دهد تا از يك سو منابع اطلاعاتي معتبري را در زمينه تحقيقات خود بيابند و از سوي ديگر، با نحوه ارزيابي يافته هاي خود نيز آشنا شوند. به اين ترتيب، دانشجويان ياد مي گيرند كه چگونه و از چه منبعي پاسخ سوالات پژوهشي خود را بيابند، منابع و مدارك بازيابي شده را نقد و ارزيابي كنند و سرانجام يك مقاله خوب و ارزشمند تهيه نمايند. اين توانائيها يعني جستجو و يافتن منابع اطلاعاتي مناسب و همچنين ارزيابي منتقدانه نتايج بدست آمده را مهارتهاي سواد اطلاعاتي مي نامند. مهارتهاي سواد اطلاعاتي را مي توان با انجام تمرينات منظم مبتني بر تفكر انتقادي افزايش داد. به عبارت ديگر، دانشجوياني داراي ديدگاهي انتقادي در زمينه هاي خاص مي باشند كه مي دانند چگونه از منابع اطلاعاتي مربوط به موضوع مورد نظر خود استفاده كنند و در عين حال خصوصيات و اهداف آنها را نيز تشخيص مي دهند. در هر حال، توسعه سواد اطلاعاتي دانشجويان در بالا بردن سطح يادگيري آنان نه تنها در كلاس درس كه در زندگي روزمره نيز كاملا موثر خواهد بود.

پي نوشت ها:
[1] . كارشناس ارشد كتابداري و اطلاع رساني پزشكي، اداره اطلاع رساني دانشگاه علوم پزشكي اصفهان
[2] .Teaching Strategies
[3]. Research Skills
[4]. Research Paper
[5]. Subject Encyclopedias
[6]. Online Catalogs
[7]. Interlibrary Loan Services
[8]. Information Literacy
[9]. Research Tools
[10]. Research Question
[11]. General Encyclopedias
[12]. Britannica
[13]. Critical Thinking
[14]. Search Strategy
[15]. Content
[16]. Usability
[17]. Relevance
[18]. Search Statement
[19]. Keywords
[20]. Operator

منبع:  http://articles.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCG/is_2_30/ai_105478980


نوشته: Barbara Quarton
ترجمه: فرزانه امين پور[1]
مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران
مجله الكترونيك، شماره اول دوره چهارم

 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۲ ] [ مشاوره مديريت ]

 

نكته ها درباره پژوهش و نگارش

اشاره:
چنانكه در بخش نخست اين مقاله متذكر شديم، هر مبلّغي خواه و ناخواه براي تبليغ خود با پژوهش در زمينه موضوع تبليغي خويش و در تبليغ نوشتاري‏اش با قلم و تأليف سر و كار دارد. بدين منظور نكته‏هايي را در زمينه پژوهش و نگارش به قلم در آورديم و اينك ادامه نكته ‏ها را پي مي‏گيريم.

اگر مطالبتان را بر يك طرف برگه مي ‏نويسيد، براي حاشيه بالا، پايين و سمت چپ صفحاتِ دستنوشتِ خود، فاصله‏اي حدود دو سانتي متر و براي حاشيه سمت راست آن، فاصله‏اي حدود سه سانتي متر را در نظر بگيريد و آنها را سفيد و نانوشته باقي بگذاريد تا هم براي اصلاحات و اضافات خود و ويراستار جاي خالي گذاشته باشيد و هم حروفچين براحتي و با غلطهاي كمتري بتواند دستنوشت شما را حروفچيني نمايد. شايان گفتن است كه بيشتر بودن حاشيه سفيد سمت راست براي جاي منگنه يا چسب و يا صحافي كردن و شيرازه دستنوشته است. و در صورتي كه مطالب خود را بر پشت برگه دستنوشت نيز مي‏نويسيد، براي حاشيه سمت راست آن، فاصله‏اي حدود دو سانتي متر و براي حاشيه سمت چپ آن، فاصله‏اي حدود سه سانتي متر را در نظر بگيريد و آن را سفيد و نانوشته باقي بگذاريد.
شماره صفحات دستنوشت را در بالاي صفحه و بالاي سطر اول و به موازات «انتها»ي سطر اول و به طور روشن و پُررنگ بنويسيد. و در صورتي كه مطالبتان را پشت برگه نيز مي‏نويسيد، شماره اين صفحات را به همان گونه، ولي به موازات «ابتدا»ي سطر اول بنگاريد.
نوشتن مطالب جديد را از صفحه جديد آغاز كنيد و مطالب را پشت سر هم و به صورت طوماري ننويسيد تا چنانچه بعدا بخواهيد مطلب و يا مطالبي را به دنبال و در ادامه آن اضافه نماييد، با مشكلي روبه‏رو نگرديد.
آغاز هر فصل يا بخش را با فاصله سفيد 31 از بالاي صفحه آغاز كنيد تا هم دستنوشت شما زيباتر شود و هم ويراستار و حروفچين و سپس خواننده بدانند كه با فصل و بخش و مطالب جديدي روبه‏رو شده‏اند.

يكي از مشكلات پژوهندگان و نويسندگان، نوشتن پاورقيهاي مطالبشان است؛ زيرا فراوان پيش مي‏آيد كه آنان به پايين صفحه دستنوشت خود مي‏رسند و تازه متوجه مي‏شوند كه پاورقيهاي آن صفحه را ننوشته و جاي خالي براي آن نگذاشته‏اند، و گاه نيز اصلاً فراموش مي‏كنند كه پاورقيها را بنويسند و بعدا يادشان مي‏آيد كه پاورقي فلان صفحه يا حتي صفحات را ننوشته‏اند. دو راه حل براي اين مشكل پيشنهاد مي‏شود:

يك. با توجه به اينكه گفته شد پشت برگه دستنوشت را شايسته است كه سفيد و نانوشته باقي بگذاريم، مي‏توانيد تمامي پاورقيهاي هر صفحه را در پشت همان صفحه بنگاريد و به حروفچين تذكر دهيد كه پاورقيهاي هر صفحه در پشت همان صفحه است.
دو. به هر جايِ متن داراي پاورقي كه رسيديد، همان هنگام و از جهت پايين صفحه به طرف بالاي آن و به اندازه تعداد سطرهاي هر پاورقي، در پايين صفحه دستنوشت خويش فاصله بگذاريد و اين فاصله را با نشانه‏اي، مانند نقطه و يا خط تيره پُررنگ، براي خودتان مشخص نماييد و سپس نوشتن را ادامه دهيد تا به پاورقي دوم برسيد. در اين هنگام نيز از جاي نشانه پيشين و به طرف بالاي صفحه و به تعداد سطرهاي پاورقي دوم فاصله بگذاريد و اين فاصله را با همان نشانه معين كنيد و به همين ترتيب، پاورقيهاي بعدي را دوباره با همان نشانه مشخص نماييد. آن گاه و در هنگام نوشتن، به نخستين نشانه‏اي كه رسيديد، از نوشتن ادامه متن خودداري ورزيد و نوشتن پاورقيها را به ترتيب، آغاز نماييد. پس از نوشتن پاورقيهاي آن صفحه ـ هر تعداد كه باشند ـ نوشتن ادامه متن را از صفحه بعدي آغاز كنيد و پاورقيهاي بعدي را نيز به همين گونه‏اي كه گفته شد، بنويسيد.
اگر مي‏خواهيد كه متن حروفچيني شده كتابتان از زيبايي و خوشخواني و چشم نوازي پسنديده‏اي برخوردار باشد، با برخي از اصطلاحات تايپي و مثلاً در
 

برنامه «زرنگار» كه در زير نگاشته شده ‏اند، آشنا شويد:
يك. نام قلم (font) كه تعيين كننده شكل اصلي قلم است، نظير قلم لوتوس، قلم ميترا، قلم كامپيوست.
دو. نماد يا سياق قلم (style) كه تعيين كننده نمايش خاصي از يك قلم است، مانند قلم نازك، قلم سياه، قلم ايرانيك (Iranic= خميده از راست به چپ)، قلم ايتاليك (Italic= خميده از چپ به راست). و تركيبات آنها، همچون قلم نازك ايرانيك و قلم سياه ايتاليك.
سه. پوينت قلم (Point size) كه تعيين كننده اندازه قلم است، نظير قلم با پوينت يا اندازه 10 و قلم با پوينت يا اندازه 14.
چهار. حالت قلم كه تعيين كننده نوع حالت عادي (روي خط كرسي)، آنديس بالا (بالاي خط كرسي)، انديس پايين (پايين خط كرسي)، كشيده و يا فشرده حروف و كلمات است.
پنج. چينش قلم كه تعيين كننده نوع چينش تراز شده، راست چين، وسط چين، و چپ چين حروف و كلمات است.

بكوشيد هر گونه اصلاحات و اضافات را پيش از حروفچيني كردن كتابتان انجام بدهيد؛ زيرا انجام دادن اين كار پس از حروفچيني ـ جز در موارد خيلي ضرور ـ باعث ناراحتي رواني حروفچينان مي‏گردد، حتي اگر شما ناراحتي اقتصادي آنان را با پرداخت حق‏الزحمه آن جبران كنيد.

هنگامي كه كتاب و پژوهش شما حروفچيني شد، براي غلط‏گيري و نمونه خواني، نخست آن را به شخص ديگري كه داراي چهار ويژگي زير است، بدهيد:
يك. آشنايي نسبي با محتوا و مطالب متن نمونه خواني؛
دو. آشنايي نسبي با نشانه‏هاي نمونه خواني؛
سه. برخورداري از دقت در هنگام نمونه خواني؛
چهار. برخورداري از صبر و حوصله در هنگام نمونه خواني.

علت اينكه مي‏گوييم نمونه خوانيِ كتابتان را نخست به شخص ديگري بدهيد، اين است كه چون نويسنده كتاب با مطالب آن آشناست و اين مطالب از پيش، در ذهن او نقش بسته‏اند، همين موجب مي‏گردد كه برخي از كلمات بدون اينكه غلط‏گيري شوند از برابر چشم او سريعا عبور نمايند و دوم اينكه پس از غلط‏گيري آغازين، وقت شما هنگام غلط‏گيري مجدد، كمتر تلف خواهد شد و سوم اينكه اگر نمونه خوان، چيزي را به اشتباه غلط‏گيري كرده باشد، متوجه آن نيز خواهيد گشت.

پس از حروفچيني، تحقيقات و تأليفات خويش را ـ افزون بر شخص ديگري كه گفته شد ـ حتما خودتان نيز آنها را غلط‏گيري كنيد و اين كار را براي خود، كسر شأن ندانيد تا صحت تايپي كارتان از ضريب اطمينان بالاتري برخوردار باشد و در اين زمينه، به ديگران چندان اطمينان ننماييد.

در صورتي كه فقط خودتان مطالب حروفچيني شده را غلط‏گيري مي‏كنيد، حتما غلط‏گيري را به صورت «مقابله متن حروف چيني شده با متن دستنوشتتان» انجام دهيد؛ زيرا ممكن است حروفچين، مثلاً شماره يك صفحه از مأخذي را اشتباه حروفچيني نموده و يا پاراگرافي از متن دستنوشت را جا انداخته و حروفچيني نكرده باشد و شما اگر غلط‏گيري را به صورت «مقابله» انجام ندهيد و فقط متن تايپي را غلط‏گيري كنيد، متوجه آن اشتباه و يا آن جا افتادگي نشويد و نيز خداي نخواسته گاه در دام غلطهاي كفرآميز يا زشت گون و يا خنده برانگيز نيفتيد و كتاب شما مانند آن كتابهايي نشود كه به جاي عبارت «برترين قضاوت كنندگان، حضرت اميرمؤمنان علي عليه‏السلام است»، اين گونه حروفچيني شده بود: «بدترين قضاوت كنندگان، حضرت علي عليه ‏السلام است.» و براي اينكه لبخندي بر لبانتان نيز نقش بندد، بايد بگوييم كه يك بار عنوان كتاب «روش فيش برداري و دسته بندي مطالب» به قلم اين جانب را اين گونه حروفچيني نموده بودند: «روش فيش برداري و بسته بندي مطالب.»

تحقيقات و تأليفات خويش را متناسب با موضوع و محتواي آن و با قلمي زيبا به معصومان عليهم‏السلام و مانند آنان تقديم نماييم. مثلاً يكي از پژوهشگران و نويسندگان حوزوي،(1) «ندبه ‏هاي دلتنگي»اش را در عريضه‏ هايي به حضرت مهدي ـ عجل اللّه‏ تعالي فرجه الشريف ـ اين گونه تقديم كرده است»: پيشكش به آنان كه با آرزو زيستند و از درس انتظار، يك جمعه غيبت نكردند.»

بكوشيم تا در هنگام پژوهش و نگارش، با وضو و رو به قبله باشيم. اين قلمزن، محققي را مي‏شناسد كه تاكنون تحقيقات خويش را بدون وضو به قلم نياورده است.

از خداوند بخواهيم كه به آنچه مي‏ گوييم و مي‏ نويسيم، خود نيز عمل كنيم و از هر چه كه ديگران را باز مي‏داريم، خود نيز دوري نماييم كه نيك گفته ‏اند: «رطب خورده، منع رطب چون كند.»

از خداوند بخواهيم كه در تحقيقات و تأليفاتمان ـ اگر «بود»مان بيش از «نمود»مان نيست ـ دست كم، «نمود»مان بيش از «بود»مان نباشد. به گفته «سعدي» در كتاب «بوستان»:

مَنِه جان من آب زر بر پشيزكه صرّاف دانا نگيرد به چيز
زراندودگان را بر آتش بَرَندپديد آيد آن گه كه مس يا زَرَند

به اندازه بود بايد نمود
خجالت نَبُرد آن كه نَنْمود و بود
كه چون عاريت بركَنند از سرش
نمايد كهن جامه‏اي در برش
اگر كوتهي، پاي چوبين مبند
كه در چشم طفلان نمايي بلند
وگر نقره اندوده باشد نُحاس(2)
توان خرج كردن بر ناشناس

1. جناب «بابايي.»
2. نُحاس: مِس.

عبدالرحيم موگهي

منبع: مبلغان -> مرداد1383، شماره 56 
 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۱ ] [ مشاوره مديريت ]

 

تكنولوژي تحقيق و پژوهش

جمع آوري اطلاعات
يكي از مراحل مهم در پژوهش، جمع آوري اطلاعات مي باشد. در هر تحقيقي، روش جمع آوري اطلاعات تابع نوع پژوهش است. مثلاً پژوهش ديني از نوع پژوهش اسناد و مداركي است؛ لذا روش اصلي جمع آوري اطلاعات در پژوهش هاي ديني روش مطالعه منابع و متون است. يا در پژوهش هاي تجربي، عقلي و عرفاني پژوهشگر با مشاهده، تعقل، استدلال و كشف و شهود، اطلاعات موجود در آنها را جمع آوري مي كند. بنابر اين اطلاعات مورد نياز در پژوهش هاي مختلف با ابزار و روش هاي گوناگوني جمع آوري مي شود كه مهم ترين آنها عبارتند از:
1ـ روش مشاهده (حس و تجربه)؛ 2ـ روش عقلي؛ 3ـ روش كشف و شهود؛ 4ـ روش مطالعه منابع و متون
در اين نوشتار با توجه به ارتباط بحث با پژوهش در حوزه معارف ديني و مقتضاي نيازهاي پژوهش در حوزه دروس معارف اسلامي به شيوه رايج در پژوهش هاي ديني، يعني روش مطالعه منابع و متون، خواهيم پرداخت.
جمع آوري اطلاعات از طريق مطالعه منابع و متون
براي به دست آوردن اطلاعات در بسياري از زمينه ها راهي جز رجوع به ديگران نداريم. به عنوان مثال، براي به دست آوردن اطلاعات در مورد پديده ها يا اموري كه به هر دليل امكان مشاهده آنها براي ما وجود ندارد بايد به ديگران يا به اصطلاح به "گواهان" رجوع كنيم تا اطلاعاتي بدست بياوريم.1
 
گواهان به اعتبار نوع اطلاعات به دو دسته اند:
الف) گواهاني كه منابع معرفت و اطلاعات آنها همانند منابع معرفت خود ماست. در نتيجه اطلاعاتي را كه به ما مي دهند از يكي از سه روش مشاهده، تعقل و درون نگري به دست آورده اند. آنان پديده اي را ديده اند، سخني را از كسي شنيده اند، اموري را تعقل كرده اند و به شهودي دست يافته اند كه به هر دليل براي ما امكان دسترسي به آن اطلاعات وجود نداشته است. بدين جهت ما به آنها رجوع مي كنيم تا از اطلاعاتي كه به دست آورده اند استفاده كنيم و سؤالاتمان را پاسخ دهيم و يا درباره فرضيه هايي داوري كنيم.
ب) گواهاني كه منبع اصلي معرفت آنها وحي و الهام الهي است؛ يعني منبعي كه امكان دسترسي به آنها براي هيچ كس جز آنها مقدور نيست. اين گواهان اطلاعاتي در اختيار ما قرار مي دهند كه براي ما امكان دسترسي به آنها وجود ندارد.
پيامبران الهي و امامان معصوم(ع) واسطه هاي انتقال وحي و الهام خداوند به انسان ها هستند. تمايز اصلي اين دو گروه گواه در اين است كه در مورد گواهان گروه اول هم احتمال خطا وجود دارد و هم احتمال دروغ و فريبكاري، ولي در مورد گواهان گروه دوم (پيامبران و امامان معصوم) هيچ يك از اين دو احتمال وجود ندارد؛ زيرا اولاً معرفتي كه آن را به ما انتقال مي دهند معرفتي است كه از طريق وحي دريافت نموده اند و عاري از هر گونه خطا و اشتباه است و ثانياً آنها انسان هايي معصوم هستند؛ يعني احتمال دروغ و خطا درباره آنها وجود ندارد.
 

گواهان، گواهي يا اطلاعات خود را مي توانند به دو روش به ديگران انتقال دهند:
1. روش گفتاري (شفاهي)
2. روش نوشتاري (كتبي)
در صورتي كه گواهان به دلايلي نتوانند گواهي خود را مكتوب سازند به صورت طبيعي ممكن است به مرور زمان بعضي از گواهي هاي آنها از بين برود و به مرور زمان واسطه هاي اين گواهي زياد خواهد شد تا اينكه مكتوب شود.
رجوع ما به گواهان به دو شكل امكان پذير است:
الف) رجوع مستقيم و شنيدن گفتار آنها كه اين شكل منوط به حضور گواه است.
ب) رجوع غير مستقيم؛ يعني رجوع به آثار و نوشته هاي آنها كه يا به دست خود آنها نوشته شده است يا به وسيله واسطه ها به نگارش در آمده است. بحث اصلي ما در اين مقاله راجع به اين شيوه، يعني روش جمع آوري اطلاعات از طريق رجوع به منابع و متون است.
امروزه تنها راه رجوع ما به پيامبر و امامان(ع) براي كسب پيام هايي كه آنها از وحي و الهام دريافت نموده اند، رجوع به قرآن كريم و روايات شريف، يعني منابع و متون وحياني است. همچنين اگر اطلاعاتي درباره گزارشگران و دانشمندان گذشته خواسته باشيم بايد به منابع و متون تاريخي يا علمي رجوع كنيم. به اين اعتبار مي توانيم اين نوع پژوهش ها را پژوهش اسناد و مداركي بدانيم، اگر چه بايد در اين زمينه بين سه نوع اسناد و مدارك تمايز قائل شد. (اسناد و مدارك وحياني، تاريخي و علمي )

اصول و شيوه هاي جمع آوري اطلاعات
همان گونه كه گفته شد يكي از تمايزات مهم پژوهش هاي اسناد و مداركي (ديني) با ديگر پژوهش ها در شيوه جمع آوري اطلاعات است. در پژوهش هاي اسناد و مداركي، محقق و پژوهشگر، اطلاعات مورد نياز خود را از طريق مطالعه منابع به دست مي آورد.
در پژوهش هاي اسناد و مداركي اصول و معيارهايي وجود دارد كه پژوهشگر بايد بر اساس آنها به جمع آوري اطلاعات بپردازد تا بتواند اطلاعات مناسبي را جمع آوري كند و با تجزيه و تحليل آنها سؤالات پژوهشي خود را پاسخ دهد كه در ذيل به برخي از مهم ترين اصول جمع آوري اطلاعات اشاره خواهيم كرد:
1. اينكه چه اطلاعاتي را جمع آوري كنيم؟
در جمع آوري اطلاعات، محور كار محقق همان سؤالات پژوهشي هستند. به عبارت ديگر مهم ترين شاخصي كه تعيين مي كند كدام اطلاعات را جمع آوري كنيم سؤالات پژوهشي است.
در هر پژوهشي معيار اين است كه اطلاعات مرتبط با مسأله بايد جمع آوري شود؛ از اين رو هر چه سؤالات پژوهش جزئي تر و دقيق تر باشد امكان عمل به اين قاعده راحت تر خواهد بود كه با اين معيار مي توان از جمع آوري اطلاعات بي ارتباط و پراكنده پرهيز نمود.
2. چه ميزان اطلاعات جمع آوري كنيم؟
از اموري كه در مرحله جمع آوري اطلاعات در هر نوع پژوهشي بايد مورد توجه پژوهشگران قرار بگيرد، ميزان و اندازه اطلاعاتي است كه بايد جمع آوري شود. مثلاً اگر سؤال پژوهش ما در حوزه معارف دين عبارت باشد از"تأثير ايمان در زندگي از نگاه قرآن" . محقق بايد تمام آيات قرآن و رواياتي كه در اين زمينه وجود دارد را جمع آوري كند تا بتواند با تفسير و تعبير آنها ديدگاه اسلام را استنباط و بيان كند. ملاك اصلي درباره ميزان اطلاعات لازم، مسأله پژوهشي است. برخي از مسائل پژوهشي نيازمند اطلاعات بيشتري هستند و برخي مسائل به اندازه محدود و اندكي از اطلاعات نياز دارند.
3. از كدام منبع، اطلاعات جمع آوري كنيم؟
ميزان اعتبار و ارزش اطلاعات، يكي از مهم ترين اصول پژوهش مي باشد. در پژوهش هاي اسناد و مداركي، محقق بايد با توجه به نوع روش جمع آوري اطلاعات تلاش كند كه اطلاعاتي را جمع آوري كند كه داراي اعتبار كافي باشد. يكي از مهم ترين عوامل تعيين كننده اعتبار اطلاعات در اين نوع پژوهش ها، اعتبار منابعي است كه از آنها اطلاعات كسب مي شود.
از جمله معيارها و شاخص هايي كه مي توان با آنها اعتبار منابع را تعيين كرد دست اول بودن منابع است.
4. چگونه اطلاعات را جمع آوري كنيم؟

جمع آوري اطلاعات در منابع و متون به يكي از روش هاي زير متصور است:
الف) ثبت عين مطالب متن (نقل مستقيم)
در صورتي كه اطلاعات موجود در متن از لحاظ محتوا و نحوه ارائه به گونه اي باشد كه كامل و به دقت بيان شده باشد و به عبارتي الفاظ و جملات متن به اندازه باشد نبايد در ثبت مطالب متن هيچ گونه دخل و تصرفي كرد و به اصطلاح بايد گردآوري اطلاعات به صورت نقل قول مستقيم باشد. ثبت آيات و روايات و اشعار بايد بدين گونه باشد. در چنين مواردي، انتقال يا چسباندن عين كتاب يا مأخذي به زبان اصلي مي باشد. انتقال مطلب روي فيش را "فيش نويسي" و چسباندن اصل مطلب يا فتوكپي آن را در برگه يادداشت "فيش سازي" مي نامند كه معمولاً اين كار به خاطر حجم زياد مطالب و صرفه جويي در وقت انجام مي گيرد؛ مثلاً بجاي بازنويسي مطلب يا گفته مهمي از يك روزنامه يا مجله و امثال آن، مي توان آن قسمت را جدا نموده و ضميمه ساير فيش ها نمود يا كپي گرفت. در فيش برداري الكترونيكي و نرم افزاري نيز اين مطلب صادق است.
ب) ثبت خلاصه مطالب متن(تلخيص)
در اين شيوه با توجه به عدم نياز به ثبت تمامي مطالب، قسمتي از مطالب كه مورد نياز مي باشد را ثبت و درج مي كند، البته به شرطي كه آسيبي به فهم متن نزند. به عبارت ديگر يادداشت و ثبت فشرده و گزيده مطالب كتاب و مانند آن، به زبان اصلي و به گونه اي كه بيانگر اصول اساسي و مطالب مهم محتوايي باشد. مثلاً قسمت هايي از متن مورد نظر را آورده و قسمتي را حذف مي كند و با علامت سه نقطه (...) نشان مي دهد كه ادامه مطالب كه در اين نوشتار نيازي به آن نبوده از اين قسمت حذف شده است. اين روش در واقع نوعي نقل قول مستقيم ولي تلخيص شده است.
ج) برداشت از متن (اقتباس)
هرگاه كلمات و عبارات متن اصلي چندان اهميتي نداشته باشد و تنها محتواي آن ارزشمند باشد در اين صورت، پژوهشگر متن مورد نظر را مطالعه مي كند و پس از اينكه آن را به خوبي دريافت با بيان خود منعكس مي سازد. اين روش در واقع نوعي نقل قول غير مستقيم است.2
د) نظر شخصي
گاهي در مورد مطالب و نظريات نوشته شده بر روي برگه هاي يادداشت از گنجينه فكر شخصي تراوش مي كند كه آن را "نظر شخصي" مي ناميم.

مطالعه منابع و متون
براي جمع آوري داده ها و اطلاعات بايد به منابع و متون مختلف مراجعه نمايد. شيوه مطالعه منابع و متون تابع هدف مورد محقق است. گاهي مطالعه به منظور سرگرمي و شناخت اجمالي نسبت به موضوعي است كه در اين نوع مطالعه، دقت و حساسيتي لازم نيست همانند مطالعه روزنامه يا مجله يا كتاب رمان. اما مطالعه اي كه به هدف تحقيق و پژوهش باشد شيوه مطالعه متفاوت خواهد بود. به شيوه مطالعه اي كه در اين زمينه بايد به كار گرفته شود، اصطلاحاً "مطالعه پژوهشي" مي گويند.3 روش مطالعه پژوهشي روش خاصي است كه دراينجا به بعضي از ويژگي هاي آن اشاره مي كنيم:
1. مطالعه پژوهشي مطالعه سؤال محور يا جهت دار است؛ يعني پژوهشگر براي به دست آوردن اطلاعات خاصي به مطالعه مي پردازد. از اين رو در چارچوب برنامه مطالعاتي تعريف شده عمل مي كند. مثلاً پژوهش در زمينه "راه هاي تأثيرگذاري كلاس هاي معارف در دانشجويان" چارچوب مسائل اين تحقيق از پيش تعيين شده است. محقق به دنبال دست يافتن به عوامل و موانع تأثيرگذاري است و آنچه براي پژوهشگر از نظر داده ها و اطلاعات مهم است يافتن زمينه ها و عوامل مثبت و منفي در اين زمينه مي باشد، نظير استاد از نظر اخلاق و رفتار، شيوه هاي تدريس، محتواي درس و... در حالي كه بررسي عوامل بيروني نظير محيط، خانواده و...در چارچوب اين پژوهش قرار ندارد.
2. مطالعه پژوهشي، مطالعه اي عميق و دقيق است؛ يعني پژوهشگر بايد ابتدا مطالب (آرا و انديشه ها يا گزارش) متن را بفهمد و مشخص سازد كه اين اطلاعات در چه زمينه اي از پژوهش يا به كدام يك از سؤالات پژوهش پاسخ مي دهد سپس آن را ثبت كند. براي درست فهميدن يك متن در موارد چند بار خواندن آن ضرورت دارد و در مواردي نيز بايد از ديگران كمك گرفت.
3. مطالعه پژوهشي مطالعه اي انتقادي است. در پژوهش تنها جمع آوري اطلاعات بدون ارزيابي و نقد، ارزش چنداني ندارد. به همين دليل در مطالعه پژوهشي، محقق بايد به صورت انتقادي با متن مواجه شود و اطلاعات موجود در متن را مطالعه نمايد تا هر نوع اطلاعاتي را بدون هيچ ضابطه اي ثبت و ضبط نكند و علاوه بر اين تشخيص دهد كه چه ميزاني از اطلاعات متن براي او قابل استفاده است.
بنابراين مطالعه پژوهشي بر اساس اصول چهارگانه جمع آوري اطلاعات انجام مي شود.

اصول و فنون يادداشت برداري
از مراحل مهم در پژوهش مرحله يادداشت برداري است. به عبارت ديگر گردآوري داده ها از منابع و اسناد يكي از گام هاي مهم تحقيق مي باشد كه در مطالعه كتابخانه اي به آن فيش برداري گفته مي شود. در فيش برداري، سليقه هاي فراواني وجود دارد. دو ملاك را در انتخاب شيوه فيش برداري مي توان مورد توجه قرار داد: افزايش تمركز ذهني محقق و كاهش زمان.
شيوه هاي فيش برداري مسأله محور هر دو ملاك را تأمين مي كند. اصل مسأله محوري تحقيق اقتضا مي كند محقق با داشتن مسأله، سراغ منابع برود و يافته هاي خود را در ذيل هر مسأله و به ترتيب تاريخي منابع، در يك برگ فيش برداري كند.4 با توجه به دو ملاك فوق و اصل مسأله محوري، در ذيل به برخي از اصول و فنون فيش برداري اشاره خواهد شد.
1. مطالب مفصل و طولاني بايد خلاصه شود و از نوشتن مطالب جزئي و فرعي خودداري گردد و در صورت لزوم بجاي يادداشت برداري از موارد جزئي، مي توان فقط مأخذ آن را به طور كامل نوشت تا در مواقع ضروري بتوان به آن مراجعه نمود.
2. قواعد درست نويسي، علامت گذاري و... در هنگام نوشتن رعايت گردد.
3. با مداد فيش برداري نشود، چون در اثر مرور زمان و سايش دست، نوشته ها و مطالب كمرنگ شده و يا از بين خواهد رفت.
4. برگه هاي يادداشت بايد به گونه اي باشد كه اولاً در چهار طرف آن فاصله ها حفظ شده باشد و ثانياً در صورت لزوم، بتوان نكته هاي ضروري فراموش شده را در حاشيه آن وارد كرد.
5. در هنگام مطالعه بايد مطابق موضوع تحقيق، در كنار هر مطلب مهمي ، علامت گذاشته و سپس در مطالعه مجدد، از آن خلاصه نويسي و يادداشت برداري نماييم.5
6. در هر فيش مشخص شود يادداشت از چه نوع است؛ نقل مستقيم، تلخيص يا برداشت شخصي و....
7. از هر برگه(فيش) براي ثبت يك اطلاعات مشخص با موضوع واحد استفاده شود و از ثبت دو يا چند مورد اطلاعات مختلف بر روي يك برگه يادداشت خودداري شود، زيرا در غير اين صورت در مرحله طبقه بندي و ترتيب يادداشت ها با مشكل مواجه خواهيد شد.
8. براي تمام يادداشت ها عنوان مناسبي در نظر بگيريد. عنوان انتخابي بايد به گونه اي باشد كه هم معرف محتواي يادداشت باشد و هم محل كاربرد و استفاده از يادداشت در پژوهش را مشخص نمايد.
9. منبع و مأخذ هر يادداشت بايد به طور مختصر ثبت شود.
10. سعي شود از يك طرف يادداشت براي نوشتن استفاده شود تا در طبقه بندي مطالب دچار مشكل نشويد. علاو اينكه در غير اين صورت نمي توان بر مطالب يادداشت شده، اشراف كافي داشت.
11. سعي شود به همراه هر يادداشتي كه ثبت مي شود، ديدگاه هاي خودتان را نيز يادداشت كنيد. به ويژه اگر در همان زمان نكته يا تحليل و نقد و بررسي اي به ذهنتان رسيد بلافاصله در ذيل همان مطالب، يادداشت شود، چون خلاقيت هاي ذهني اگر يادداشت نشوند از بين مي روند. بنابراين همان گونه كه افكار و انديشه هاي ديگران را ثبت مي كنيد، افكار و انديشه هاي خود را نيز به صورت مستقل ثبت كنيد.
12. در ميزان يادداشت دقت شود و سعي شود به همان اندازه كه مورد نياز شماست يادداشت برداري شود و از ثبت اطلاعات اضافي پرهيز كنيد.
13. بعد از اتمام جمع آوري و ثبت اطلاعات بايد بررسي يادداشت ها انجام بگيرد. اين كار فوايد زيادي دارد ازجمله اينكه اولاً فيش هاي ناقص يا مواردي كه يادداشت نشده اند تكميل مي شود ثانياً يادداشت هاي زايد فيش هاي تكراري حذف مي شود، چون بالا رفتن تعداد فيش ها در تحقيقات اسناد و مداركي، فرايند تجزيه و تحليل را مشكل مي نمايد.6

پي نوشت ها:
1 . طرقي، مجيد، درسنامه روش تحقيق،ص 90.
2. طرقي، همان، ص 121.
3. همان، ص 121.
4. فرامرز قراملكي، احد، اصول و فنون پژوهش در گستره دين پژوهي، ص 195.
5. موگهي، عبدالرحيم، روش يادداشت برداري و دسته بندي مطالب، ص 70- 72؛ مهدي زاده حسين، راهنماي پژوهش نامه نويسي، ص106-107.
6. طرقي، همان.

نويسنده: رمضان علي تبار


منبع: www.art-of-music.net/view.asp?ID=460513


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۱۰ ] [ مشاوره مديريت ]

 

تحقيق چيست؟
 
 

تحقيق، از ريشه «حق» است. حق يعني آن‌چه كه درست و استوار و ثابت باشد. ريشه اصلي واژه حق، در تمام اشتقاق‌هايش مفهوم ثابت و مطابقت با واقع و استحكام را دارد.
احقاق و تحقيق يك امر، يعني چيزي را ثابت و استوار ساختن، درستي چيزي را به اثبات رساندن، «حق» بودن مطلبي را آشكار ساختن و به عبارتي: شناخت « هست » ها. تحقيق، يك تلاش فكري و علمي براي « يافتن » مطلب درست و حق، و « ارائه » و « اثبات » آن است.
طبيعي است كه در زمينه‌هاي مختلف نظري و فكري و تاريخي و ادبي و علمي و ... حق بودن مطالب، به معناي مطابق با واقع بودن آن‌ها در هر يك از زمينه‌هاست و تحقيق، طبق اين مفهوم، در ابعاد مختلف ياد شده، مفهوم پيدا مي‌كند.
جست و جوي منظم و تلاشي كه بر مبناي علم و استدلال و شواهد و منابع، انجام مي‌گيرد تا نظريه‌اي اثبات گردد و نكته‌اي كشف و بيان شود، « تحقيق » است. هر چيزي مي‌تواند براي انسان، موضوع تحقيق باشد، چه عقلي چه حسي، چه جزئي چه كلي، آن‌چه در حوزه‌هاي و دانشگاه‌ها به عنوان نگارش رساله تحقيقي و پايان نامه متداول است، نمونه روشني از يك تحقيق است و البته هر چه شيوه كار و معتبر بودن منابع و نوآوري‌هاي علمي و سليقه در تدوين بيشتر مراعات شده باشد، ارزش آن افزون‌تر خواهد بود.
تحقيق ميداني و كتابخانه‌اي
گاهي پژوهشي كه براي يافتن و اثبات چيزي انجام مي‌گيرد، در ميدان گسترده اجتماع و با كاوش نمونه‌هاي عيني است و با تفحص و استقراء در محيط بيرون و روي افراد و اشياء و پديده‌هاي خارجي انجام مي‌گيرد. نام آن « تحقيق ميداني » است و محقق بايد بگردد و با ديدن و شنيدن، مطالب را كشف كند. معمولاً تهيه گزارش پيرامون وقايع يا موضوعات اجتماعي و علمي و مسايل حسي و تجربي و كاربردي، از اين راه انجام مي‌گيرد.
گاهي پژوهش در كتاب‌ها، اسناد، منابع و آراء و نظريات و در فضاي محدود كتابخانه شكل و انجام مي‌گيرد. نام اين نوع، « تحقيقات كتابخانه‌اي » است و از منابع مكتوب استفاده مي‌شود. اما نتيجه هر يك از دو شيوه ياد شده، به صورت مقاله يا كتاب، عرضه مي‌گردد و اصول نگارش بر محصول كار تحقيقي حاكم است.
 
فرق تحقيق و تأليف
تأليف از ريشه « الفت » و به معناي پيوندزدن، به هم آميختن، گردآوري مطالب متناسب با هم در يك مجموعه است و معمولاً نياز به تتّبع و كاوش و دقت و حوصله دارد. گرچه در عرف رايج، معمولاً تأليف و تحقيق را و مؤلف و محقق را به جاي هم به كار مي‌برند، ولي ميان محقق و مؤلف تفاوت بسيار است.
مؤلف، صرف گردآورنده مطالبي از جاهاي مختلف و تنظيم كننده مطالبي است كه با تتبع و پژوهش به دست آورده است، اما محقق، از انديشه‌اي نقّاد و ديدگاهي عميق برخوردار است و « صاحب نظر » است و كارش تنها جمع آوري مطالب از منابع مختلف نيست ( كه اين كار از بسياري برمي‌آيد ) بلكه انديشمندي است كه نظريه‌اي را با برهان و دليل، اثبات يا رد مي‌كند، يا مطلبي جديد كشف مي‌نمايد، يا مطلب كشف شده‌اي را تكميل مي‌كند، يا چيزي را كه به صورت نظريه بوده است به اثبات مي‌رساند. « نظريه پردازي » و اثبات آن نيز ذهني قوي و شيوه‌اي محققانه مي‌طلبد.
البته تتبع و كاوش، مقدمه تحقيق مي‌تواند قرار بگيرد و محقق، بر مبناي « يافته‌ها » مي‌تواند نظر بدهد.
 

روش تحقيق
منظور از روش در تحقيق، ارائه مهارت‌ها و تجربه‌هايي است كه دست‌يابي به هدف را آسان‌تر و عملي‌تر مي‌سازد و با صرف وقت كمتر، نتايج بيشتري به دست مي‌آيد. اين نكته، در كلّيه روش‌ها مطرح است. يعني هر كاري بر مبناي «روش»هاي برگرفته از تجربه‌ها و موفقيت‌ها انجام پذيرد، تضمين بيشتري براي بهره دهي آن خواهد بود و افرادِ «‌داراي روش» موفق‌ترند و مبتدياني كه با روش افراد موفق آشنا مي‌شوند، زودتر به نتيجه مي‌رسند.
وقتي « روش تحقيق » گفته مي‌شود، دو نوع مطالب و نكات، قابل طرح است:
1. آن‌چه به « تحقيق » به شكلي عام و كلي مربوط است.
2. آن‌چه به « تحقيق اسلامي » مربوط مي‌شود.
در بخش اول نكاتي مورد نظر است كه در هر كار تحقيقي و پژوهشي، در هر موضوعي به كار مي‌آيد و رعايت آن‌ها لازم و مفيد است. چه ديني، چه غير ديني، چه اسلامي چه غير اسلامي، حتّي در تحقيقات جغرافيايي، آماري، اقتصادي، روان‌شناسي و تربيتي، طبيعي و باستان شناسي و ... كاربرد دارد.

اين بخش نيز خود دو گونه است:
1. مطالبي مانند فيش برداري و ...
2. مطالبي كه اختصاص به هر يك از علوم دارد مانند روش تحقيق در رياضي يا جامعه شناسي يا ادبيات يا فقه كه هر كدام روش خاصّ به خود دارد. در اصطلاح به يكي روش و ديگري روش‌مندي گفته مي‌شود.
در بخش دوم، نكاتي مطرح است كه براي يك فرد محقق و پژوهش‌گر درباره مسائل اسلامي و معارف ديني و رهاوردهاي وحي، ضروري است.
تحقيق عام
 

نكات و مراحل مربوط به تحقيق در هر زمينه‌اي به صورت عام را مي‌توان چنين برشمرد:
1. موضوع و سوژه تحقيقاتي
ابتدايي‌ترين كار، تعيين موضوع است، محقق بايد قبل از شروع كار تحقيقي، بداند كه در جست وجوي چيست و موضوع پژوهش و محدوده آن كدام است؟ و چه ابعادي دارد؟ مناسب است كه پژوهش‌گر، در انتخاب موضوع به نكات زير توجه كند:
ـ علاقه و اشتياق به موضوع
ـ ميزان توانايي خود در زمينه موضوع تحقيق
ـ سودمندي آن براي جامعه، مثمر ثمر بودن و رفع نياز
ـ قابل تحقيق بودن موضوع و ميزان منابع موجود و لوازم پژوهش، تا تحقيق او نيمه تمام نماند
ـ محدود بودن دامنه موضوع، به خصوص اگر محقق تازه كار است، تا از عهده جمع و جور كردن و به پايان رساندن آن برآيد و در نيمه راه رها نكند.
 

2. ريزتر كردن عناوين موضوع
هر موضوع كلي،‌ قابل تقسيم به اجزا و محورهاي كوچك‌تر و مشخص‌تري است كه كار پژوهش را آسان‌تر مي‌كند. محوربندي يك موضوع، هم ذوق و ابتكار مي‌خواهد و هم معلومات عمومي و آگاهي‌هاي خاصّ آن موضوع. عناوين ريز يك موضوع، هرچه بيشتر افزايش يابد، به شناخته‌تر شدن ابعاد مختلف آن موضوع كمك مي‌كند.
 

3. طرح تحقيقاتي
منظور، داشتن برنامه و طرح، براي مرحله اجرايي يك تحقيق است؛ يعني هم مشخص ساختن كيفيت و سبك و محدوده كار و نقطه شروع و پايان، و هم منظور داشتن هدف و نتيجه. در ذهن بايد ترسيم شود كه مي‌خواهيم چه كنيم و با طي چه مراحلي به نتيجه گيري نزديك شويم.
 

4. آشنايي با كارهاي انجام شده
اين كار، هم جلوي دوباره كاري را مي‌گيرد، هم كار انسان را قوي‌تر و همه جانبه‌تر مي‌سازد و هم محقق را از تجارب گذشتگان بهره‌مند مي‌كند. البته در كارهاي تحقيقي ابتكاري كه سابقه نداشته،‌ آشنايي با كارهاي مشابه و انجام شده قبلي معني ندارد. پس درباره هر موضوعي كه تحقيق مي‌شود، بايد از نمونه‌هاي قبلي كار درباره آن با خبر بود؛ مثلاً آن‌كه درباره « قيام مختار » يا « نهضت مشروطيت » يا « ويژگي‌هاي زبان فارسي » و ... مي‌خواهد تحقيق كند، بايد كتب و مقالات و منابع مربوط به آن را كه ديگران نگاشته‌اند ببيند.
 

5. مأخذ شناسي
درباره هر موضوعي، منابع مهم و مأخذ دست اول و جامعي وجود دارد كه از اطلاعات معتبر و قابل استناد برخوردار است. محقق بايد منبع شناس باشد و با كتاب‌هاي مرجع آشنايي داشته باشد. چه منابع كهن و قديمي، و چه منابع جديد. بعضي از كتاب‌ها به عنوان منابع « رابط » و « هادي » مورد استفاده‌اند؛ يعني پژوهش‌گر را به منابع اصلي‌تر متصل مي‌كنند، مثل فهرست‌ها، نمايه‌ها، كتاب‌شناسي‌ها و مقاله نامه‌ها.
« كتاب مرجع » كتاب‌هايي است با ساختاري منظم و فصل بندي و تدوين حساب شده كه در زمينه‌هاي مختلف علمي، ادبي، تاريخي، اجتماعي و ... آگاهي‌هاي فوري و دقيق به ما مي‌دهد. كتاب‌هايي از نوع: اطلاعات عمومي، دايره المعارف‌ها، واژه نامه‌ها، زندگي‌نامه‌ها، سال‌نامه‌ها، فهرست‌ها، نمايه‌ها، راهنماها، منابع جغرافيايي، فهرست مقالات، كتاب‌نامه‌ها، كتاب‌شناسي‌ها و ... از كتاب‌هاي مرجع محسوب مي‌شود.
مأخذ، هم به صورت كتاب و نوشتجات مي‌تواند باشد، هم منابع زنده، يعني محققان و صاحب نظران و آگاهاني كه در موضوعات مختلف، معلومات دقيق و ارزنده‌اي دارند، اينان هم از مأخذ ما در امر تحقيق مي‌توانند به حساب آيند. « منابع غير كتابي » نيز مأخذ پژوهش به حساب مي‌آيد، همچون تصويرها، مواد ديداري و شنيداري، فيلم‌ها، نوار ويدئو و اسلايد، نوار ضبط صوت، ميكرو فيلم و ... انسان‌هاي محقق و صاحب نظر نيز به نوعي منبع غيركتابي محسوب مي‌شوند.
به علاوه، محقق بايد ارزش و اعتبار منابع مختلف را هم مورد توجه قرار دهد و از ده‌ها منبع مختلف پيرامون موضوع، بداند كه كدام‌يك معتبرتر و كدام يك فاقد ارزش و اعتبار است. نويسنده فلان كتاب، چه فكري و روشي داشته و امثال اين‌گونه آگاهي‌ها، كه به نتيجه گيري از مطالب يك كتاب منبع هم مربوط مي‌شود و روي آن تأثير مي‌گذارد.[1]
 

6. كشف مرتبطات
در مسائل تحقيق، اگر ذهن محقق بتواند موضوعات مختلفي را كه به هم مربوط مي‌شوند، بشناسد و رابطه آن‌ها را با هم مورد توجه قرار دهد، در بازدهي تحقيق موفق‌تر خواهد بود؛ مثلاً كسي كه مي‌خواهد درباره « تخت سليمان » تحقيق كند، برخوردش با موضوعاتي هم‌چون: انبيا و معجزه هم خواهد بود.

[1] . در زمينه شناخت منبع پيرامون موضوعات مختلف از جمله ر.ك: « راهنماي پژوهش »، جواد محدثي، كه كتاب شناسي منابع، معجم‌ها، دايره المعارف‌ها و كتاب‌هاي راهنماست، ناشر: دفتر تبليغات اسلامي، قم.

روش تحقيق-2
و آن‌كه بخواهد در شرح حال سيد جمال اسدآبادي تحقيق كند، با نهضت‌هاي اسلامي قرن اخير، ايران عصر قاجار، نهضت سلفيه، اسدآباد، محمد عبده، ناصرالدين شاه، ميرزا رضا كرماني و ... به نحوي ارتباط پيدا مي‌كند. كشف اين رابطه‌ها در هر موضوعي، دريچه‌هاي جديدي براي تحقيق و منبع‌يابي به روي پژوهش‌گر باز مي‌كند.
براي اين امر، محقق نياز دارد به:
1. اطلاعات عمومي
2. درك نيازها و خلأها
3. سرعت انتقال ذهن و جولان ذهني
4. قدرت جمع بندي و نتيجه‌گيري ذهني و ... .
7. تفكر و انديشيدن
از منابع مهم انسان، استفاده از ذخاير فكر و انديشه و حافظه است. تنها نبايد در تحقيق روي مطالعات تكيه داشت، بلكه انديشمندي را هم بايد سهمي در اين امر تعيين كرد. انديشه انسان، گنجينه سرشار و دست نخورداه‌اي است كه درباره مسائل مختلف، مي‌تواند منبع باشد و هر چه بيشتر از آن كار بكشند و به كار و فعاليت وادارند، بازدهي افزون‌تري داشته باشد؛ مثل چاه آب كه هر چه بيشتر از آن آب استخراج كنند، جوشش بيشتري خواهد داشت و اگر راكد بماند، چه بسا بخشكد. « حافظه » نيز از منابع فراموش شده است. چه بسا مطالبي را قبلاً خوانده يا شنيده باشيم و در حافظه بايگاني شده باشد، كه نياز به « يادآوري » دارد و استفاده از آرشيو حافظه ... . گاهي شنيدن و خواندن چيزي حافظه را فعال ساخته، نكات بسياري در ذهن تداعي مي‌شود.
8. فيش برداري و يادداشت
در خلال پژوهش در اسناد و منابع يا كاوش از نمونه‌هاي اجتماعي و ملموس يا تهيه گزارش و آمار، يا ثبت وقايع و مشاهدات و ... مطالبي را كه متناسب با « موضوعِ » مورد تحقيق است، بايد يادداشت كرد. برگه‌هاي يادداشت، به نام فيش معروف است. روي هر برگه و فيش تحقيقاتي، بايد اطلاعات لازم را هم در كنار مطلب يا بالاي صفحه ثبت كرد؛ مانند: موضوع كلي، موضوع جزئي، نام و مشخصات دقيق منبع، شماره و تاريخ يادداشت و ... مي‌توان از كد و علايم رمزي هم براي موضوعات استفاده كرد.
محقق ممكن است صدها هزار يا ميليون‌ها برگه يادداشت و فيش‌هاي تحقيق داشته باشد كه هر كدام براي موضوعي و هدفي تهيه شده باشد. اطلاعاتي براي كار تحقيق، به كار مي‌آيد كه اين اوصاف را داشته باشد:
ـ عميق
ـ گسترده
ـ مطمئن
ـ كافي.
اطلاعات ما در فيش‌ها بايد « سازمان يافته » باشد، و برخوردار از: نظم ظاهري ـ نظم باطني و معنوي.
ايجاد سيستم ارتباطات و بايگاني دقيق يافته‌ها و كشف شده‌ها و شماره و كد و علامت و ... به امر بهره‌گيري از يادداشت‌ها كمك مي‌كند.[1]
9. تنظيم
به مجموعه يادداشت‌هاي تحقيقي، در نهايت كار، بايد شكل و صورت مطلوب و قابل عرضه داد، كه نام آن را «تنظيم» مي‌گذاريم.
شرايط يك تنظيم خوب عبارت است از:

الف. دسته بندي اطلاعات
ب. جايگزيني آن‌ها در بخش‌هاي مناسب
ج. پرهيز از فضل نمايي در دادن اطلاعات غير لازم، يا غير مربوط.
مطالب بدون دسته بندي و به هم ريخته، خود محقق و هم خوانندگان يادداشت‌ها را گيج و خسته مي‌كند.
نامناسب بودن جاي هر مطلب، از ارزش و بهره دهي آن مي‌كاهد.
فضل فروشي در بيان و نقل مطالب غير لازم و غير مربوط هم، جز افزودن بر حجم نوشته و جز كاستن از جاذبه، ثمر ديگري ندارد.
بايد يادآور شد كه در مرحله تنظيم، مسأله « نگارش » هم به ميان مي‌آيد، كه روش و اصول خاص خودش را دارد و بحثي مستقل و مبسوط است،‌ كه در پايان اين مبحث، نكاتي مربوط به آن خواهيم آورد؛ ولي در همين جا يادآوري مي‌كنيم كه پيكره نوشته تنظيم يافته ما بايد سه بخش: ( مقدمه ـ متن ـ نتيجه ) را باشد و توانسته باشد حقيقت‌هاي دريافت شده در تحقيق را به صورتي بليغ و رسا به ديگران انتقال دهد.
 

تحقيق در متون
در موضوعات مختلف، گاهي بايد متون خاص آن‌ها را بررسي و مطالعه كرد تا مطلب مورد نظر را كشف نمود.
در اين‌جا با دو روش مي‌توان كار كرد:
1. برخورد همراه با سؤال قبلي
2. برخورد آزاد.
منظور از روش نخست، اين است كه محقق، سؤال يا سؤال‌هاي خاصي را در ذهن خود داشته باشد و براي كشف جواب آن‌ها متني را پژوهش و مطالعه كند.
منظور از روش آزاد، آن است كه محقق بدون سؤال خاص، متني را مطالعه كند، هرچه كه توجهش را جلب كرد و برايش جاذبه داشت آن‌ها را يادداشت كند.
البته هر كدام از دو روش، محاسن و معايبي دارد. در روش اول گرچه سراغ يك متن و كتاب خاصّ رفتن، همراه با سؤال ذهني و گم‌شده خاص، بسياري از فرازها و مطالب را براي ما معني دارتر مي‌كند و موضوعات، به شكل خاصي براي محقق چشمك مي‌زند، ولي چون از زاويه خاصي به منبع نگاه مي‌كند، از بسياري چيزها غافل مي‌ماند، گرچه آن‌ها جالب باشد؛ مثل توريستي كه وقتي همراه دفترچه راهنما از يك شهر بازديد مي‌كند، موارد بسياري غير از آن‌چه در دفتر و كتابش هست، از نظرش دور مي‌ماند. در روش دوم، نكات بسياري ممكن است به نظر بررسي كننده بيايد، ولي چون گم‌شده خاصّي را تعقيب نمي‌كند، دستاورد تحقيقش كمتر باشد؛ مثل همان توريست كه همين طور در شهري باستاني به گردش بپردازد و مثل تاجري كه گاهي براي خريد جنس خاصّي به كشوري مي‌رود، يا همين طوري مي‌رود و مي‌گردد تا هر چه كه جالب بود بخرد.
ولي در مجموع، برخورد سؤالي با منابع مورد تحقيق، سازنده‌تر و ثمر بخش‌تر است.
در صورت امكان، اگر يك متن چندبار، و هر بار به قصد موضوعي خاص مطالعه شود، بهتر از آن است كه در يك مرور، چند موضوع را همزمان در نظر داشت؛ زيرا در اين شيوه هم موضوعات به يكديگر مخلوط و متداخل مي‌شود، هم گاهي بعضي از آن‌ها از ذهن فرد، محو و فراموش مي‌گردد و هم كاوش و استقراي كاملي نخواهد بود؛ مثلاً اگر كسي در « ديوان حافظ » تحقيق كند، يك بار بخواند، به قصد يافتن قطعه‌هاي تاريخي نسبت به عصر حافظ، يك بار براي كشف ديدگاه‌هاي اعتقادي او، يك بار به نيت گردآوري تشبيه‌ها و استعاره‌هاي زيباي شعري، يك بار به قصد موضوعاتي كه در شعر حافظ مطرح است، يك بار با هدف يافتن اصطلاحات خاصي كه در زبان شعري حافظ به كار رفته، بار ديگر به قصد شناخت عرفان حافظ و ... . اين يك شيوه است ( كه البته موفق‌تر است، ولي وقت و حوصله بيشتري مي‌طلبد ) گاهي هم در يك مرور و مطالعه، همه اين محورها و ابعاد را همزمان و با هم بخواهد بررسي و استخراج كند. طبيعي است كه گاهي از بعضي غفلت خواهد شد و يا بعضي تحت الشعاع ديگري قرار خواهد گرفت.
به هر حال، در كار تحقيقي روي متون و منابع خاص درباره هر بحث و جمله و تعبير و فراز، هرچه بيشتر دقت و انديشه شود تا بيشترين مفاهيم و نكات جديد كشف شود، كار تحقيق، مفيدتر و جامع‌تر خواهد بود.
 

شرايط يك محقق
يك محقق، در كار تحقيقي نياز به مسائل زير دارد تا هم در كارش موفق باشد و به نتيجه مطلوب برسد، و هم نتيجه كارش براي ديگران داراي ارزش و اعتبار باشد:
1. حوصله و صبر
2. تتبع و كاوش در منابع
3. دقت، هم در فهم هم در نقل
4. امانت در نقل‌ها و برداشت‌ها
5. علم و اطلاع، نه فكر و ذوق. ( يعني: ملاك، ذوقيات نيست)
6. آشنايي به موضوع مورد نظر و مورد تحقيق
7. گم نكردن سرخط اصلي، هنگام سند يابي و پژوهش
8. ارتباط « يافته » ها با مطلوب‌ها و « نياز » ها
9. برخورداري كار، از بررسي و استدلال و دقت، تا « تحقيق » شود و گرنه در مرحله تتبع خواهد بود. البته تتبع مقدمه تحقيق است.
10. برخورداري از زبان ساده و بيان رسا
11. دوري از تعصّب و غرض ورزي و انتقام‌جويي
12. پرهيز از پيش‌داوري و تحميل عقيده ( اين در بحث تحقيق در معارف اسلامي هم خواهد آمد.)
13. برخورداري از شهامت و صراحت در بيانِ يافته‌ها.
تلاش محقق براي كسب اطلاع و جمع آوري آگاهي‌هاي لازم براي موضوع مورد نظر، و پيگيري و حوصله او در كار و پشت‌كار وي، نقشي عمده در اين زمينه دارد.
تحقيق در مسائل اسلامي
براي تحقيق در مسائل اسلامي، شرايط و ضرورت‌هايي لازم است، به قرار زير:
1. آشنايي با زبان عربي
از آن‌جا كه مهم‌ترين منابع ديني ما، همچون قرآن و حديث و تفسير و تاريخ و ... به عربي است، آشنايي با اين زبان، در حد قدرت بر فهم و برداشت مطلب از منابع، كليد راه‌گشاي اين وادي است و بدون آن، كار تحقيق ديني اعتبار كمتري خواهد داشت. گاهي محققان خارجي و مستشرقان براي تحقيقات اسلامي خود زبان عربي را فرا مي‌گيرند.
2. آگاهي كافي از معارف اسلامي
البته مراد، آگاهي كلي و آشنايي عمومي است؛ و بيگانه نبودن از كليات دين. همچنان كه اگر بخواهد در يك موضوع تاريخي يا فلسفي يا پزشكي تحقيق كند، لازم است تا حدي با اين مباحث آشنا باشد، تحقيقات ديني هم به چنين معلوماتي درباره اسلام نياز دارد.
3. اطلاع از تاريخ اسلام
حتي در موضوعات غير تاريخي هم، آگاهي يك محقق از تاريخ اسلام و مسلمين لازم است؛ زيرا در بسياري از موضوعات، برخورد با حوادث تاريخي پيدا مي‌كنيم و جهل به تاريخ اسلام،‌كار تحقيق را خام و كم اعتبار مي‌سازد. علاوه بر اين در متون تاريخي،‌ مباحث غير تاريخي فراواني مطرح است كه ناديده گرفتن آن‌ها روا نيست.
4. اطلاع از كتب و تفسير و نظر مفسّران
چون بسياري از مباحث ديني، ريشه در قرآن دارد، طبعاً مفسران هم در آن زمينه‌ها بحث كرده‌اند.

[1] . به بخش « روش يادداشت برداري »‌ در همين كتاب مراجعه شود.

روش تحقيق-3
از همين جا آگاهي به تفاسير و مسائل قرآني نيز ضرورت پيدا مي‌كند.
5. آشنايي با احاديث
به همان دلايل گذشته، جديث و آشنايي با آن از نيازهاي محقق اسلامي است، چون حديث، از مهم‌ترين منابع پژوهش‌هاي ديني محسوب مي‌شود و محتواي احاديث نيز از تنوع خيره كننده‌اي برخوردار است. منابع حديثي درياي ژرف و وسيعي است كه همه گونه گوهر در آن يافت مي‌شود.
6. آشنايي با منابع اسلامي
همچنان‌كه در بحثِ « تحقيق عام » گفته شد، « مأخذ شناسي » از شرايط اوليه كار يك محقق است؛ يعني اين‌كه بداند براي يافتن فلان مطلب، به چه كتب و منابعي بايد رجوع كند. اين نياز به كتاب‌شناسي موضوعي دارد. مباحث اسلامي نيز اين‌گونه است و محقق بايد به عمده‌ترين منابع ديني آگاهي داشته باشد؛ به ويژه آگاهي از اين‌كه كدام موضوع در چه مأخذي است، كارسازتر است. در شناخت منابع و مراجعه به آن‌ها، نبايد از ديوان‌هاي شاعران مسلمان، به ويژه علما و انديشمندان مسلمان و متفكران غفلت داشت مثلاً مولانا، اقبال و ... .
7. پرهيز از پيش رأي و آزادي از قيد عقايد شخصي
گاهي انسان در مسأله‌اي نظر خاصّي يا علاقه خاصي دارد و دلش مي‌خواهد نتيجه تحقيق و بررسي هم همان از كار درآيد كه دوست دارد. اين‌جاست كه در بررسي متون و تحقيق منابع ارزيابي مدارك، اِعمال نظر مي‌كند و پيش‌داوري‌ها در نتيجه كارش تأثير مي‌گذارد.
« اصل بي طرفي » در تحقيق، شرط اعتبار نتيجه پژوهش‌هاست و تحميل عقيده خود بر منابع در كار تحقيقي، هم به گمراهي مي‌كشد و هم از اعتبار مي‌اندازد. نتيجه چنين كاري، يا التقاط است، يا انحراف يا مسخ حقايق يا تحريف تاريخ و ... . بايد ديد منابع ديني چه مي‌گويد، نه آن‌كه نظرهاي از پيش تعيين شده خود را به نحوي از دل آيات و روايات و مدارك، بيرون كشيد. اين نوعي از التقاط است. درباره قرآن و نحوه برخورد ما با آن، از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ نقل است كه:
« مَنْ جَعلهُ اَمامَهُ قادَه اِلي الجَنّه وَ مَنْ جَعله خَلفَه ساقَه الي النّار »[1]
كسي كه قرآن را « پيشوا » ي خود قرار دهد، قرآن او را به بهشت رهبري مي‌كند و هر كس آن را پشت سر قرا ر دهد ( قرآن را به دنبال حرف‌ها و نظرات خود يدك بكشد ) قرآن او را به آتش، سوق مي‌دهد.
( دقت در تعبير قاده و ساقه )
8. آشنايي با لغت و منابع لغوي
بدون لغت شناسي عميق، گاهي فهم و برداشت پژوهش‌گر از متون، غلط و انحرافي مي‌شود. در تحقيق، نبايد به محفوظات ذهني و ارتكازات، اعتماد كامل كرد. منابع لغوي، گاهي غير از توضيح مفهوم واژه‌ها نكات ارزش‌مندي دارد كه دريغ است از نظر محقق دور بماند. تتبع و دقت لغوي محقق، بر غناي كار او مي‌افزايد.
 

منابع اسلامي
منابع اسلامي بسيار است. برخي پيرامون موضوعاتي خاصّ است، برخي مجموعه‌اي كه درباره مسائل اعتقادي، اخلاقي، تاريخي، تفسيري، شرح حال و ... حاوي مطالب است.
مهم‌ترين منابعي را كه مي‌توان براي « معارف اسلامي » به مفهوم عام آن بر شمرد، از اين قرار است:
1. قرآن، با تفسيرهاي متعدد و گوناگون آن از قديم و جديد، عربي و فارسي، شيعه و عامه، با مذاق‌ها و شيوه‌هاي گوناگون روايي، ادبي، عرفاني، كلامي، علمي و فلسفي.
2. نهج البلاغه، با شروح مختلف آن.
3. سنّت و حديث، ( احاديث قدسي، احاديث نبوي، احاديث ائمه )
4. كتب اربعه شيعه، كه از معتبرترين منابع شيعه و قديمي‌ترين آن‌هاست كه عبارتند از:
الف. كافي (كليني) اصول كافي، فروع كافي و روضه كافي
ب. تهذيب (شيخ طوسي)
ج. استبصار (شيخ طوسي)
د. من لا يحضره الفقيه (صدوق)
و نيز شرح‌هاي متععدي كه بر هر يك از اين كتب، در طول قرن‌ها نوشته شده است (كه فعلاً جاي بيان آن‌ها نيست).
5. وسائل الشيعه (20 جلد يا 30 جلد با تصحيح) (شيخ حر عاملي)
6. مستدرك الوسائل (چاپ جديد با تصحيح 18 جلد) (شيخ نوري)
7. بحار الأنوار (110 جلد) (علامه مجلسي)
8. سفينه البحار (2 جلد، چاپ جديد با تصحيح، 8 جلد) از محدث قمي ( كليدي براي مطالب بحار الأنوار.)
9. مستدرك سفينه البحار (10 جلد) نمازي شاهرودي
10. وافي (14 جلد، چاپ جديد با تصحيح تاكنون 21 جلد) (فيض كاشاني)
11. غررالحكم (2 جلد يا 7 جلد چاپ دانشگاه) (آمِدي)
12. محجّه البيضاء (8 جلد) (فيض كاشاني)
13. محاسن برقي (2 جلد) (ابو خالد برقي)
14. علل الشرايع (2 جلد) (صدوق)
15. تحف العقول (ابن شعبه حّراني)
16. احتجاج طبرسي (مرحوم طبرسي)
17. مكارم الأخلاق (طبرسي)
18. جامع احاديث الشيعه (21 جلد) (معزّي)
19. الحيه (6 جلد) (محمد رضا الحكيمي)
20. ميزان الحكمه (10 جلد) (محمدي ري شهري)
اين‌ها بعضي از مهم‌ترين كتب حديثي علماي شيعه است. كتب حديثي اهل سنت نيز فراوان است، ازجمله:
21. صحاح ستّه (يعني 6 كتاب معتبر و صحيح نزد اهل سنت كه عبارت است از:
صحيح بخاري؛ سنن تِرمذي؛ صحيح مسلم؛ سنن نسائي؛ سنن ابوداود؛ الموَطّأ.
22. كنز العمال (16 جلدي) مجموعه حديثي كه از منابع مختلف اهل سنت گردآوري شده است.
23. جامع الأصول من احاديث الرسول (11 جلد) ابن اثير
24. مجمع الزّوائد و منبع الفوائد (10 جلد) (هيثمي).
آن‌چه ذكر شد، به طور عمده در زمينه روايات است.
در هر يك از مباحثِ عقايد، فقه، اخلاق، شرح حال، تاريخ، فلسفه، عرفان، علوم قرآني، اصطلاحات علوم و ... نيز منابع عمده و معتبري وجود دارد كه مجال طرح و بيان بيشتري مي‌طلبد ( ‘ « راهنماي پژوهش » از مؤلف).
و از منابع مهم ديگر:
25. ادعيه اسلامي، چه صحيفه سجاديه و چه كتب دعاي ديگر، كه حاوي مطالب بسياري درباره معارف اسلامي است.
26. زيارات، متن زيارت نامه‌هاي وارده از ائمه نيز منبعي براي معارف دين است.
شيوه استفاده از كتابخانه
اگر در تحقيقاتِ ميداني، حوزه فعاليت محيط بيرون است، در تحقيقاتِ كتابخانه‌اي سر و كار با آثار و منابع دركتابخانه است. از اين رو محقق بايد بداند كه در يك كتابخانه چه منابعي هست و چگونه به موضوع مورد نظر دست رسي پيدا كند. در اين زمينه مي‌توان از اطلاعات كتابداران هم بهره گرفت.
در اغلب كتابخانه‌هاي معتبر، سه نوع برگه فهرست در برگه دان‌ها تهيه مي‌شود:
ـ بر اساس نام نويسندگان
ـ بر اساس نام كتاب‌ها
ـ بر اساس موضوعات.
هر سه مورد نظام الفبايي دارد. محقق از هر يك از سه كانال ياد شده مي‌تواند به منبع دست بيابد و كتاب را از قفسه بردارد (در كتابخانه‌هاي قفسه باز) يا از كتابدار بگيرد. البته در هر يك از برگه‌ها، هر سه نوع اطلاعات (نويسنده، كتاب، موضوع) وجود دارد، اما ترتيب برگه‌ها به تناسب هر كدام فرق مي‌كند. گاهي هم هر سه محور را در يك نظام الفباييِ جامع و فراگير، يك جا تنظيم مي‌كنند تا مراجعه كننده، به يك قفسه بيشتر مراجعه نكند.
البته در برگه دان‌هاي موضوعي نيز، نبايد انتظار منبع يابي كامل را داشت. ممكن است يك كتاب به چندين موضوع مختلف مرتبط باشد (مثل دايره المعارف‌ها) يا موضوع مورد نظر ما در نمايه‌هاي ديگري قرار گرفته باشد كه به ذهن ما نيايد. از اين رو در مأخذ شناسي از طريق موضوع، از شيوه ارتباط مفاهيم بايد بهره گرفت.
مراجعه به « فهرست مأخذ و منابع » كه در پايان اغلب كتاب‌هاي علمي و معتبر وجود دارد، يكي از مفيدترين راهنماها براي دست‌يابي به منابع ديگر مورد نياز پژوهش‌گر است. ولي به هر حال، آن‌چه اصلي است، كتاب‌هاي موجود در كتابخانه است. محقق بايد بداند كه نظام چيده شدن كتاب‌ها در قفسه‌ها چيست و هر كتاب را در كدام قفسه بايد بيابد و كتب هر موضوع، در كجا قرار گرفته است.
 

رده بندي كتاب‌ها
پايه چيدن كتاب در قفسه‌ها، گاهي بر حسب قطع و اندازه و حجم است. گاهي طبق موضوع. در اغلب كتابخانه‌هاي جهان از « رده بندي موضوعي » استفاده مي‌شود. رايج‌ترين روش‌ها نيز روش « دَهدهي ديويي » و « روش كتابخانه كنگره آمريكا »ست:
1. در رده بندي دهدهي ديويي، مجموعه دانستني‌ها و معارف را به ده موضوع و گروه اصلي تقسيم مي‌كنند و هر موضوع را به ده موضوع فرعي و هر يك از رده‌هاي فرعي را نيز به ده رده فرعي‌تر تقسيم مي‌شود. اين شماره‌هاي دهدهي رمزي است كه موضوع كتاب را مشخص مي‌سازد و جايگاه آن در قفسه‌ها و عطف كتاب‌هاست. خلاصه اين رده بندي از اين قرار است:[2]
ـ كليات ... (كتاب شناسي‌ها، فهرست‌ها، كتاب‌داري، دايره المعارف‌ها، نسخه‌هاي خطّي، فهرست مقالات و ...)
ـ فلسفه و مباحث وابسته 100 (روان‌شناسي، اخلاق، منطق و ...)
ـ دين 200 (اديان مختلف، كتاب‌هاي مقدس، الهيات و ساير مباحثِ مطالعات مذهبي)
ـ علوم اجتماعي 300 (جامعه شناسي، اقتصاد، علوم سياسي و ...)
ـ زبان‌ها 400 (زبان‌شناسي، واژه نامه‌ها، دستور زبان و ...)
ـ علوم محض 500 (رياضيات، زيست شناسي، شيمي، فيزيك و ...)
ـ علوم عملي (فنون) 600 (مهندسي، پزشكي، كشاورزي و ...)
ـ هنر 700 (طراحي، معماري، نقاشي، موسيقي و ...)
ـ ادبيات 800 (ادبيات كلاسيك ملل، نمايش‌نامه، شعر و ...)
ـ تاريخ و جغرافيا 900 ( تاريخ و جغرافياي كشورها، سفرنامه‌ها، تاريخ طبيعي و ...)
در هر يك از اين رده‌هاي ده‌گانه، براي موضوعات فرعي‌تر، رقم‌هاي دهگان و يكان افزوده مي‌شود. مثلاً از شماره200 تا 299 مباحث گوناگون اديان و مطالعات مذهبي هر يك شماره خاصّي دارد.

[1] . بحار الأنوار، ج 89، ص 17.
[2] . بر گرفته از « مأخذ شناسي و استفاده از كتاب خانه »، پروين انوار (استعلامي)، ص 31.

روش تحقيق-4
شماره دين اسلام 297 است. اين شيوه كه خاص كشورهاي غربي است، معمولاً فراگير همه معارف و فرهنگ‌هاي ملت‌هاي شرقي و اسلامي نيست. از اين رو مراكزي در فكر تنظيم نوعي رده بندي متناسب با علوم و معارف اسلامي‌اند.
2. رده بندي كتابخانه كنگره نيز موضوعي است، ليكن به جاي عدد از حروف انگليسي استفاده مي‌شود و همه معارف بشري در بيست و يك رده كلي به اين شرح تقسيم مي‌شود:[1]
كليات A
فلسفه و مذهب B
علوم كمكي تاريخ C
تاريخ عمومي و تاريخ دنياي قديم D
تاريخ آمريكا Fو E
جغرافيا، مردم شناسي و ... G
علوم اجتماعي H
علوم سياسي J
حقوق K
آموزش و پرورش L
موسيقي M
هنرهاي زيبا N
زبان و ادبيات P
علوم محض Q
پزشكي R
كشاورزي و ... S
تكنولوژي T
علوم نظامي U
علوم دريانوردي V
كتاب‌شناسي و علوم كتاب داري Z
رده‌هاي فرعي‌تر موضوعات، با نشانه‌هاي مركب از اعداد و حروف مشخص مي‌شود. اين شيوه نيز براي رده بندي مسايل و مباحث اسلامي محدود و نارساست.
هر كتابخانه‌اي ممكن است سيستم و روش خاصّي در تنظيم و رده بندي كتاب‌ها داشته باشد كه در گام نخست براي استفاده از منابع، بايد با آن نظام آشنا شد.
مواد سمعي و بصري و منابع غير مكتوب هم در كتاب خانه‌ها با شيوه خاصي نگه داري و تنظيم مي‌شود كه با آن نيز بايد آشنا بود.[2]
برخي كتابخانه‌ها نيز مجهز به كامپيوتر است كه حجم عظيمي از اطلاعات گوناگون كتابشناسي، مؤلف شناسي، موضوع شناسي و نمايه‌ها را در خود ذخيره مي‌كند. مي‌توان از نظام بازيابي اطلاعات اين دستگاه استفاده كرد، كه هم صرفه جويي در وقت است، هم بهره گيري از منابع بيشتر و دقيق‌تر.
گزارش نويسي
گزارش نويسي، در واقع نوعي تحقيق پيرامون مسأله خاصّي است كه اغلب جنبه اجتماعي يا خبري دارد و عمده مطالبِ بحثِ روش تحقيق، در اين جا نيز كاربرد دارد.
گزارش عبارت است از « ارائه آگاهي‌هايي درباره موضوعي خاصّ به ديگران، جهت اطلاع يافتن يا تصميم گيري طبق آن».
به بيان ديگر: « دادن اطلاعاتِ سازمان يافته، با نظر مشورتي در امري كه بر مبناي آن تصميم گيريِ آگاهانه براي گيرنده گزارش امكان پذير باشد.»
از جهاتي گزارش تقسيماتي دارد:
الف. از نظر نوع: 1. گزارش شخصي و غيررسمي؛ 2. رسمي و اداري.
گزارش‌هاي غيررسمي، اغلب طبق علاقه شخصي فراهم مي‌شود، مثلاً در بازديدها، خاطرات، ثبت وقايع، تنظيم رساله‌ها و پايان نامه‌ها و ... اين نوع گزارش را كه جنبه فردي و احساسِ شخصي دارد مي‌توان « خاطره نويسي » ناميد.
اما گزارش‌هاي رسمي، اغلب طبق درخواست مراكز و مقامات مسئول از زير مجموعه‌هاي خود در زمينه‌هاي اقتصادي، اداري، آموزشي و ... است.
ب. از نظر زمان بندي نيز تقسيماتي دارد. همچون:
روزانه؛ هفتگي؛ ماهانه؛ شش ماهه؛ سالانه و ... .
ج. به لحاظ ديگر، گزارش‌ها يا « ادواري » است يا « اتّفاقي ». ادواري آن‌هاست كه در زمان‌هاي معيني به طور مرتب، تهيه و ارسال مي‌شود؛ ولي اتفاقي بنا به پيش آمدها و حوادث و موضوعات خاصّ مقطعي است كه نياز به تهيه گزارش پيش مي‌آيد.
د. از نظر تهيه كنندگان نيز، گاهي به صورت « فردي » است، گاهي « گروهي ». گزارش گروهي بيشتر آن‌جاست كه دامنه موضوع، گسترده است يا مسأله، شاخه‌ها و بخش‌هاي متعددي دارد كه در جمع آوري اطلاعات و مواد لازم براي تدوين گزارش، افراد مسئول يا صاحب اطلاع در بخش‌هاي مختلف، همكاري مي‌كنند و از مجموعه مطالب گرد آمده، گزارشي جامع تهيه مي‌گردد.
مراحل تهيّه
همچنان كه اشاره شد، تا حد بسياري تحقيق و گزارش همسان است، بنابراين براي تهيه گزارش مراحل زير، پيموده مي‌شود:
1. مشخص ساختن موضوع گزارش
2. تعيين محورها و سؤال‌هاي مطلوب در گزارش
3. تهيه اسناد، مدارك و گردآوري اطلاعات
4. تجربه، مشاهده، بررسي و مطالعه منابع، مجلاّت و ...
5. تدوين و تنظيم نهايي همه آگاهي‌هاي فراهم شده
6. ضميمه ساختن اسناد، جدول‌ها، آمارها، تصاوير و ... .
منابع
معلومات مورد نظر را در تحقيق و گزارش، از منابع عمومي يا منابع خاصّ به دست مي‌آوريم. منابع محقق و گزارش‌گر عبارت است از:
1. مطالعه؛ 2. مشاهده؛ 3. مصاحبه؛ 4. انديشه؛ 5. منابع شنيداري و تصويري.
مطالعه كتب، مقالات، مطبوعات، پرونده‌ها و آثار مكتوب پيرامون موضوع، يك راه است.
مشاهده حضوري از صحنه، حادثه، سوژه پژوهش و ثبتِ ديده‌ها و شنيده‌ها به عنوان مواد خام كاربرد دارد و اغلب، سريع‌ترين و مطمئن‌ترين دانستني‌ها را در اختيار پژوهش‌گر مي‌گذارد.
مصاحبه، چه با افراد كارشناس و صاحب نظر در مسائل تخصصي، و چه با گفت وگو با عموم در مسائل عام به صورت گزارش‌هاي مردمي و گردآوري نظرات شاهدان صحنه و آگاهان از موضوع، راه ديگري است.
پرس و جو و طرح سؤال، به عنوان مكمل مصاحبه، راه ديگري براي كسب معلومات است. طرح سؤال هم به صورت حضوري مي‌تواند باشد (اگر پرسش‌گر، قوي و هشيار باشد و بتواند در مصاحبه حضوري، معلومات بيشتري به دست آورد) و هم مي‌تواند به صورت پرسش‌نامه مكتوب، با سؤالاتِ از پيش طرح شده باشد. هر يك از اين دو شيوه، مزايايي دارد كه در ديگري نيست.
از راه طرح سؤال و مصاحبه، به مطالبي مي‌توان دست يافت كه در كتاب خانه‌ها و اسناد مكتوب و جرايد و بولتن‌ها نيست.
تحقيق و گزارش، بسته به اين‌كه تحقيق ميداني يا كتابخانه‌اي باشد، نوع مأخذ و منابعي كه مورد استفاده قرار مي‌گيرد، تفاوت مي‌كند. استفاده از پرس وجو، مصاحبه، مشاهده، تحقيقات محلّي و ... در پژوهش‌هاي ميداني كاربرد دارد، نه در تحقيق‌هاي كتابخانه‌اي.
در هر صورت، آمادگي ذهني و تيزهوشي و جولانِ انديشه محقق، پيرامون موضوع مورد كاوش، كار پژوهشي او را جامع‌تر و غني‌تر مي‌سازد. در اين زمينه، دقت در كارهاي تحقيقي ارزش‌مند ديگران و توجه به سر فصل‌ها، جزئيات، منابع و شيوه كار آن، آموزنده است.
آنچه انسان از رسانه‌هاي صوتي و تصويري مي‌شنود يا مي‌بينداز منابع ديگر يك محقق به حساب مي‌آيد، كه نه مكتوب است و نه صحنه عيني آنچه در سخنراني‌ها، اجلاس‌ها، سمينارها و ... مطرح مي‌شود، نيز آنچه كه به صورت نوار يا فيلم وجود دارد، همه مي‌تواند منابعي جهت تهيه مطلب مورد توجه قرار گيرد.
روشن است كه پژوهش‌گر، در زمينه‌هاي فوق هم آنچه را نقل مي‌كند بايد با ذكر دقيقِ منبع همراه باشد.
ويژگي‌هاي گزارش خوب يا ناقص
آنچه در يك گزارش خوب مطرح است، نكاتي از اين قبيل است:
ـ مطمئن و دقيق بودن اطلاعات گرد آمده
ـ دخالت ندادن احساسات و سليقه‌هاي شخصي در مطالب
ـ كافي و به اندازه لازم بودن مطالب، نه كمتر و نه بيشتر
ـ منظّم و منسجم بودن تقسيم بندي و فصل بندي مطالب
ـ ابتكار و نوآوري و طرح مسائل تازه و شيوه‌هاي جديد
ـ دقت در نقل قول‌ها و پرهيز از تحريف
ـ رواني عبارات و درستي علامت‌ها و رسم الخط در نگارش.
با دقت در جهات حسنِ يك گزارش، عيوب آن نيز آشكار مي‌شود. فقدانِ هر يك از نكات ياد شده، نوعي ضعف به حساب مي‌آيد. مثلاً ضعفِ انشا، نارسايي در جمله بندي، غير منسجم بودن مطالب، آمار و اطلاعات ناصحيح و غير دقيق، ارائه مطالب تخميني و حدسي بدون اتّكاء به اسناد و آمار، تناقص در بخش‌هاي يك گزارش و ... همه از عيوب يك گزارش محسوب مي‌شود.
مرحله تدوين، نگارش و عرضه
آنچه به تحقيق و پژوهش يك محقق، ارزش و سود مي‌بخشد، عرضه آن براي ديگران است. اين عرضه خوب و شايسته، نياز به كيفيت خوبِ نگارش و تدوين دارد و بدون آن، زحماتِ محقق، بهاي لازم خود را نمي‌يابد.
در تدوين و نگارش، شكل دادن به مجموعه دستاوردهاي تحقيقي مطرح است. در اين باره هر چه كار، دقيق‌تر، روان‌تر، منطقي‌تر و مستدل‌تر و مفيدتر باشد، ارزش بيشتري دارد.
هنر نويسندگي و قدرت بر نگارش صحيح و روان، در اين زمينه تأثير بسزايي دارد.[3]
در اين بخش، هم رعايت قواعد ادبيات فارسي و دستور زبان لازم است، هم درست نوشتن كلمات از نظر املايي و رسم الخطّي مورد نظر است، هم اسلوب ظاهر وشكل نوشته و علايم نگارشي، و هم صحت مطالب و درستي مفاهيمي كه در نوشته عرضه مي‌گردد. پس، بايد « درست » نوشت، درست نويسي از جهاتِ:
ـ املايي
ـ رسم الخطّي
ـ دستور زبان
ـ علايم نگارشي
ـ محتوا
پيكره نوشته، بايد داراي مقدمه، مطلب و استنتاج باشد.
تيتر و عنوان مطلب و عناوين داخلي هم نبايد فراموش شود.
ذكر مآخذ و مدارك مطالب هم ضروري است.
داشتن فهرست و كتاب نامه دقيق براي نوشته‌ها هم، مكمل آن است.
بخش‌هاي تنظيمي يك گزارش يا جزوه تحقيقي را مي‌توان اين‌گونه خلاصه كرد:
1. صفحه اول (صفحه عنوان، شامل نام نوشته و گزارش، نويسنده، تاريخ ...)
2. فهرست مطالب
3. پيشگفتار، سرآغاز، مقدمه و ...
4. متن تحقيق و گزارش
5. پيوست‌ها، ضمايم، تصاوير، جدول‌ها و ...
6. فهرست اعلام، اماكن و ...
7. فهرست منابع و مأخذ
8. كتاب نامه (معرفي كتاب‌هاي مستقل يا غير مستقل پيرامون موضوع پژوهش)
البته به تناسب مورد، شايد نياز به بخش‌هايي كمتر يا بيشتر از آنچه ياد شد، باشد.
نكات جنبي
اين نكات، بيشتر به شكل نوشته و آراستگي ظاهري و كيفيت ارجاعات و ... مربوط مي‌شود و رعايت آن‌ها در تدوين نتيجه تحقيقات، لازم و مفيد است:
1.

[1] . همان، ص 34.
[2] . براي آگاهي بيشتر در اين زمينه‌ها از جمله ر.ك: « راهنماي كمك كتاب داران». « روش استفاده از كتاب خانه ». « مفهوم ساده فهرست نويسي »، « مأخذ شناسي و استفاده از كتابخانه » و ... .
[3] . به مباحث مبسوط‌تر اين موضوع، در « روش نگارش » مراجعه كنيد.

روش تحقيق-5
انتخاب نام « كوتاه » و « گويا » براي اثر تحقيقي
2. تيترها و عناوين فرعي، هر چه كوتاه‌تر و گوياتر باشد، بهتر است. عنوان‌ها نبايد حالت جمله داشته باشد.
3. پرهيز از افراط و تفريط در فصل بندي و تيتر و عنوان. فصل بندي بايد با حجم نوشته تناسب داشته باشد. عنوان‌ها مثل ايستگاه‌هاي اتوبوس مي‌ماند كه نه خيلي با فاصله بايد باشد، نه خيلي نزديك به هم.
4. در نقل قول‌ها، اگر نقل مستقيم است، در عبارت، دخل و تصرف نشود و در صورت تغيير حتماً اشاره شود كه مثلاً: اقتباس ، تلخيص، تغيير، ترجمه آزاد، نقل به مضمون، تصرف در الفاظ و ... است، تا توسط خوانندگان تهمت تحريف و عدم امانت زده نشود و اگر ترجمه متون عربي، به ويژه در متن‌هاي دشوار، از ترجمه خاصّي استفاده شده است، قيد گردد تا حق ديگران تضييع نشود.
5. در منابعي كه در پاورقي آورده مي‌شود، بايد نام كتاب به صورت كامل، و نيز نام مؤلف، شماره جلد و صفحه بيان شود. اگر كتابي چند چاپ شده و نوع آن‌ها در صفحات مختلف است، در ارجاع، به نوبت چاپ هم اشاره شود. اگر بار اول، اطلاعات مربوط به كتاب مأخذ داده شد، در نوبت‌هاي بعد لازم نيست.
6. در ارجاعات، از روش تلخيص و كد و رمز استفاده مي‌شود؛ مثلاً به جاي اين‌كه نوشته شود در اين باره به كتاب الميزان، تأليف مرحوم علامه طباطبايي، جلد دوم، صفحه 45 از چاپ بيروت مراجعه كنيد، مي‌توان نوشت: (ر.ك: الميزان، علامه طباطبايي، ج 2، ص 45، ط. بيروت)
7. مطالب را در حد امكان، از منابع اصلي و قديمي و دست اول نقل كنيم، نه از كتاب‌هاي دست چندم و دمِ دست.
8. نوشته‌ها برخوردار از: زيبايي خط، سليقه و تميزي، فاصله مناسب بين سطور، فاصله مناسب سطور از اطراف صفحه، سرسطر آمدن‌ها و پاراگراف بندي، جايگاه مناسب تيترها در صفحات و ... باشد.
9. جملات، طولاني و داراي تعبيرات دشوار و نامأنوس نباشد.
10. اگر در نوشته، آيات و احاديث يا اسماء نامأنوس عربي يا غربي يا اصطلاحات باشد، اعراب گذاري شود، تا خواننده دچار اشتباه نگردد.
11. در نوشته، علايم نگارشي مانند: . ، : « » ـ ( ) ؟ ! و امثال اين‌ها به كار رود.[1]
12. در نوشته‌هاي علمي و تحقيقي، از قلم پردازي‌هاي غير لازم و لفاظي‌هاي انشايي پرهيز شود.
13. انسجام و پيوستگي مطالب، قدم به قدم تا حصول نتيجه.
جواد محدثي، روش‌ها، ص 73.

[1] . توضيح بيشتري پيرامون اين علايم در بخش «روش نگارش» خواهد آمد.

منبع:  www.andisheqom.com/Files/gunagun.php?idVeiw=743&level=4&subid=743&page=5
 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۰۹ ] [ مشاوره مديريت ]

 

روش تحقيق در علوم اجتماعي

طرح تحقيق:
برنامه طرح تحقيق بايد با نظمي منطقي و معقول تنظيم و تدوين گردد.براي بسياري از محققين نوشتن طرح تحقيق به منزله برآورد هزينه آن و درخواست كمك هزينه از دولت يا سازمانهاي ذيربط است .حال شما خواه در فكر درخواست كمك مالي باشيد و خواه نباشيد بايد طرح تحقيق تان سودمند باشد در اينجا شما را با مراحل انجام و اتمام طرح تحقيق بيشتر آشنا مي كنم.
 
1-طرح موضوع تحقيق
قبل از هر گونه اقدامي براي انجام يك تحقيق مي‌بايد موضوع مورد مطالعه را از جهات مختلف مورد شناسايي دقيق قرار دهيم. در اين شناسائي نكاتي مورد توجه قرار مي‌گيرد كه عبارتند از:
پيشينه تحقيق:محقق در معرفي موضوع مورد مطالعه از كليه تحقيقات انجام شده قبلي مي‌تواند كمك بگيرد و احاطه خود را نسبت به موضوع بيشتر نمايد. تحقيقات اجتماعي انجام شده پيشين همچنين مي‌تواند علاوه بر شناخت موضوع به مسائل و مشكلاتي كه محققان ديگر ضمن انجام تحقيق با آن روبرو بوده‌اند و پي ببرد و بدين ترتيب از خطاها و دوباره كاريها احتراز نموده و در مقابل از تجربيات پيشينيان بهره گيرد.
تعريف مفاهيم: محقق براي تبيين و تشريح موضوع مورد مطالعه و تعيين متغيرهايي كه مربوط به موضوع مورد تحقيق مي‌گردد بايستي مفاهيم موجود در طرح تحقيق خود را يكايك تعريف نموده تا مفاهيم از يكديگر باز شناخته شوند و پرسشگران و ساير كساني كه محقق را ياري مي‌دهند با آگاهي و تسلط كامل به جزئيات موضوع بكار تحقيق بپردازند . در تعريف مفاهيم اصطلاحات و واژه‌هاي بكار رفته در طرح بايد مشخصاً و دقيقاً تعريف شوند. مثلاً در تحقيقات روستائي مفاهيمي مانند "خوش نشين" ,"زارع صاحب نسق", "جفت گاو" و "آيش" و "واحد بهره برداري و...دقيقا" تعريف شوند و يا در مطالعه مربوط به يك گروه اجتماعي اصطلاحات و مفاهيمي مثل "انسجام گروهي" و "ارتباط متقابل" ,"برون گروه" ,"درون گروه","شبه گروه","پاره گروه" و ....تعريف شوند.
محدوده موضوع: در طرح موضوع مورد مطالعه محدوده موضوع نيز به طور روشن و بوضوع مشخص مي‌شود و اين يكي از مسائلي است كه بسيار حائز اهميت است زيرا انجام تحقيقي كه محدوده و چهارچوب مشخصي نداشته باشد عملاً امكان پذير نيست و چنانچه موضوع را بدون در نظر گرفتن جامعه آماري و حد و مرز معيني مورد مطالعه قرار دهيم نتايج بدست آمده اعتبار علمي نخواهد داشت . مثلاً چنانچه ما عنوان كنيم كه قصد مطالعه دانشجويان دانشگاه تهران را داريم موضوع مورد مطالعه ماگسترده و در حال بسيار مبهم است زيرا معيين نشده است كه مطالعه ماد در ارتباط با چه ويژگي از جامعه دانشجويان است و كداميك از دانشكده‌ها يا رشته ‌ها يا كلاسها يا گروهاي سني را در بر مي‌گيرد و آيا مطالعه ما تنها مربوط به جامعه دانشجويان مرد مي‌شود و يا زنان و يا هر دو را در بر مي‌گيرد؟ و ابهامات يكديگر از اين قبيل...بنابراين مشاهده مي‌شود كه ابهامات و سئوالات بيشماري در مورد چنين موضوع مطرح مي‌شود كه جواب به تمام آنها از جانب محقق قبل از شروع تحقيق ضرورت كامل دارد .مشخص و محدود كردن دقيق جامعه مورد مطالعه و تعيين چارچوب موضوع, گذشته از آنكه نتايج بدست آمده از تحقيق را قابل قبول و معتبر مي‌سازد , محقق و پرسشگران و ساير افرادي را كه در پژوهش شركت دارند , از سردرگمي و ابهام
و ترديدهايي مي‌دهد.
هدف تحقيق: در طرح موضوع مرود مطالعه , محقق بايد بوضوح دقيقاً هدف يا اهداف خود از انتخاب موضوع و انجام تحقيق در مورد آن را
روشن نمايد و نتايجي را كه در ارتباط با فرضيه يا فرضيات تحقيقات در پي آن است بطور كامل بيان كند, بدين ترتيب وي و همكارانش از ابتدا مي‌دانند كه بدنبال چه ميگردند و چرا . اين موضوع نيز يكي از مسائلي است روشن شدن آن براي محققين قبل از اقدام به تحقيق از اهميت بسيار زيادي برخوردار است .بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه طرح موضوع مورد مطالعه به معناي تعريف موضوع تحقيق و شكافتن ابعاد و ويژگيهاي مختلف آن تلقي مي‌گردد
 

2-ارائه فرضيه و زمينه سنجي
تعريف بسيار ساده و كوتاهي كه مي‌توان از فرضيه ارائه داد اين است كه بگوئيم فرضيه يك تئوري ثابت نشده است يا به عبارت ديگر نظريه‌اي است كه هنوز به محك آزمايش در نيامد است . اما تعريف دقيق تر هم مي‌توانيم از فرضيه ارائه دهيم بشرح زير :
"حدس و گماني است كه در ذهن محقق در باره رابطه احتمالي علت و معلولي (علي )بين دو يا چند متغير بوجود مي‌آيد. اما هر نوع حدس و گماني را نيز نمي‌توانيم فرضيه بدانيم زيرا ارائه آن مي‌بايد بر اساس شرايطي باشد كه پس از آزمون بتوان آنرا بعنوان فرضيه پذيرفت . بعبارت ديگر آنچه را كه ما بعنوان فرضيه در بوته آزمايش قرار مي‌دهيم بايستي از حداقلي از صلابت و اعتبار برخوردار باشد و نه آنچنان حدسي كه در مراحل آغازين جمع آوري اطلاعات بكلي باطل گرديده و محقق اجباراً سعي در ارائه فرضيه ديگري نمايد . بنابراين براي ارائه فرضيه يافت فرضياتي كه بتوان بر اساس آنها تحقيقي را شروع نمود بايد به نكات زير توجه دقيق مبذول نمود.
ارائه دهنده فرضيه بايد احاطه وسيعي نسبت به موضوع مورد مطالعه داشته باشد و تجاربي در آن زمينه داشته باشد بعنوان مثال ارائه فرضيه درباره پديده‌اي مثال بزهكاري نوجوانان شهري يا تغييرات خانواده مستلزم صاحب نظر بودن و داشتن تجارب كافي در زمينه مطالعات اجتماعي خاصه مطالعات اجتماعي خاصه مطالعات جامع شناسي شهري و خانوادگي است. البته افراد غير متخصص نيز ممكن است در اين زمينه‌ها به طرح فرضياتي بپردازند ولي بدليل عدم احاطه آنها بر موضوع اين امكان وجود دارد كه فرضيات آنان حتي قبل از قرار گرفتن در بوته آزمايش با انجام يك "زمينه سنجي" محدود و باطل گردد.
 

ارائه فرضيه مي‌بايد با تكيه بر منابع و مآخذي صورت گيرد كه عبارتند از:
1-تجارت شخصي و اطلاعات پراكنده
محقق از مجموع اطلاعات كلي و پراكنده‌اي كه ضمن جامعه مورد مطالعه داشته است ,براي ارائه فرضيه مي‌تواند استفاده كند. علاوه بر تجارت شخصي, محقق گاهي نيز كه ارتباط مستقيمي با موضوع مورد مطالعه نداشت است مي‌تواند از اطلاعات و تجارب شاهداني كه مستقيماً در ارتباط با جامعه مورد نظر بوده‌اند براي بدست آوردن اطلاعات مقدماتي درباره پديده و متغيرهاي آن استفاده نمايد و بعنوان مثال چنانچه موضوع تحقيق ما مطالعه در تضاد يا ستيز نقش ها در بين پرسنل يك سازمان اداري يا بيمارستان باشد بدون گردآوردن اطلاعات مقدماتي از جوي كه حاكم بر آن سازمان يا بيمارستان است , ارائه فرضيه براي ما امكان پذير نيست , بنابراين در اين مرحله كه اطلاعات ما بسيار ضعيف و يا تقريباً هيچ است و چنين كاري نيز بر عهده ما قرار گرفته است. ناچاريم براي شروع كار با انجام مصاحبه و تماس برخوردهاي مستقيم و غير مستقيم با مسئولين و پرسنل آن سازمان يك يا چند رابطه علي احتمالي را در ذهن خود پرورانده و بعنوان فرضيه ارائه دهيم تا ضمن تحقيق به محك آزمايش در آيد.
 

2-تحقيقات انجام شده قبل
تحقيقات انجام شده قبلي در زمينه مورد مطالعه و يا زمينه‌هاي مشابه در غالب موارد مي‌تواند به ما كمك فراواني نموده و از بسياري جهات درارائه فرضيه و كار تحقق ما را رهنمون باشد بنابراين لازم است كه محقق قبل از ارائه فرضيه به تحقيقات انجام شده در موسسات پژوهشي دولتي و غير دولتي رجوع نموده تا از دوباره كاري احتمالي و يا احياناً از ارائه فرضياتي كه قبلاً به محك آزمايش در آمده و باطل گرديده پرهيز گردد. ضمناً محقق مي‌تواند از تكنيك هاي الگوها و شيوه‌هاي بكار گرفته شده در تحقيقات انجام شده قبلي نيز ياري گيرد.
3-اطلاعات و آگاهيهاي تئوريك
محققي كه به منظور دست يابي به روابط علت و معلولي بين متغيرهاي موجود يك پديده اجتماعي به تحقيق مي‌پردازد, لازم است كه علاوه بر اعمال دقت كامل در كار پرسشگري و عمليات ميداني و بطور كلي در انجام جمع آوري دقيق اطلاعات , بايستي بتواند واقعيت هاي موجود يا نتايج بدست آمده را با زبان جامعه شناسي بيان نموده و با ديدي جامعه شناختي تبيين نموده و نتايج بدست آمده را با زبان جامعه شناسي بيان نمايد .
در حقيقت تفاوت بين مشاهده‌گري كه واقعيت ها را مي‌بيند و از هرگونه تحليلي درباره آنها عاجز است با مشاهده‌گري كه هر واقعيت اجتماعي را با روش بيني و نكته سنجي علمي تبيين وتفسير مي‌كند آنست كه مشاهده گر اول فاقد اطلاعات تئوريك درباره پديده هاي اجتماعي بوده در حاليكه مشاهده‌گر دوم از اطلاعات نظري گسترده‌اي برخودار است و هر واقعيت يا پديده را با بياني عملي تعريف نموده و آنرا با پديده‌هاي ديگر در رابطه علي قرار مي‌دهد .
زمينه سنجي : زمينه سنجي با تحقيق مقدماتي مرحله كوتاهي است كه غالباً در پژوهشهاي ميداني قبل از ارائه فرضيه و تجديد جامعه مورد مطالعه قرار مي‌گيرد. در تحقيق مقدماتي معمولاً از تكنيك مشاهده و گاهي نيز از "فهرست سئوالات" استفاده مي‌شود.
در اين مرحله سعي مي‌شود تا ويژگيهاي كلي و ابعاد جامعه مورد مطالعه شناسائيي گرديده و در صورتيكه قصد نمونه‌گيري داشته باشيم, بتوانيم نمونه‌هاي خود را با توجه به گونه‌گوني جغرافيائي و تنوع اقليمي و ساخت اقتصادي , اجتماعي منطقه انتخاب نمائيم . در تحقيقات ميداني گاه نيز بجاي "زمينه سنجي", اصطلاح "ديد كلي " را بكار مي‌برند كه منظور همان مشاهده كلي و عمومي محقق قبل از ارائه فرضيه و محدود نمودن دقيق جامعه مورد مطالعه است .
 

3-جمع آوري اطلاعات تحقيق
مرحله بعدي كار تحقيق كه مرحله بسيار با اهميتي نيز محسوب مي‌گردد, زماني است كه پس از انجام مقدمات كار يعني مشخص و معين شدن جامعه مورد مطالعه و تنظيم فرضيه‌ها با توسل به تكنيك هاي خاصي ,اطلاعات و ارقام لازم را از جامعه مورد مطالعه جمع آوري مي‌كنيم .
 

مهمترين تكنيكهاي جمع آوري اطلاعات
۱-پرسشنامه تحقيقاتي ۲-مشاهده در تحقيق ۳-استفاده از فيش ۴- نمونه گيري ۵- مونو گرافي

۱-پرسشنامه تحقيقاتي
پرسشنامه يكي از شيوه‍هايي است كه در كار تحقق رواج فراوان دارد و در جامعه شناسي بيش از هر تكنيك ديگر از آن استفاده مي‍شود. پرسشنامه بصورت مختلف زير مورد استفاده قرار مي‍گيرد:
تكميل پرسشنامه توام با مصاحبه
در اين شيوه با پاسخگو خود پرسشنامه را در دست گرفته و سئوالات را به ترتيب طرح نموده و جواب آنها را پس از دريافت از پاسخگو در پرسشنامه مي‍نويسد.
معمولا اين نوع استفاده از پرسشنامه در جوامع يا محافلي اعمال مي‍گردد كه سطح سواد و آگاهيهاي عمومي نسبتاً پايين بوده و پاسخگويان شخصاً قادر به خواندن سئوالات و يا درك مفهوم آنها نيستند. در مواردي هم جواب به يك سئوال معين مثلاً مقدار در آمد ساليانه يك كشاورز و يا مقدار مصرف ماهانه يا سالانه قند و شكر يا سيگار مورد استفاده و يا حتي محاسبه مقدار زمين زير كشت يك خانوار روستايي در مناطقي كه واحدها و مقياسات رسمي هنوز در روستاها عموميت نيافته است ,براي يك فرد روستايي بسيار مشكل بوده بطوريكه به تنهايي مي‍تواند از عهده به چنين سئوالاتي بر آيد بنابراين كاربرد چنين شيوه‍اي كه در عين حال مي‍توان آنرا نوعي مصاحبه نيز دانست از رايج ترين شيوه‍هاي استفاده شده است .
تكميل پرسشنامه بدون مصاحبه
در اين شيوه پرسشنامه را پاسخگو خود شخصاً تكميل مي‍كند و پرسشگر تنها بكار تكميل پرسشنامه نظارت مي‍نمايد. اين شيوه را معمولاً در مواردي بكار مي‍برند كه پاسخگويان از اقشار تحصيلكرده و برخوردار از حد متوسطي از آگاهيهاي اجتماعي باشند. پرسشگر پرسشنامه را بين آنها توزيع نموده و تنها در مواردي كه لازم است ابهامات احتمالي ايجاد شده براي پاسخگويان را بر طرف مي‍سازد. معمولاً در اين شيوه قبل از طرح با تهيه و تكميل پرسشنامه و تحقيق مورد نظر شرح داده و پاسخگو را مطمئن مي‍نمايد كه طراح سئوالات در ارتباط با يك بررسي عليم بوده و هدفهاي ديگري را تعقيب نمي‍كند. البته براي جلب اعتماد بيشتر پاسخگويان و زدودن سوظن با ابهامات احتمالي از اذهان آنان بهتر است كه پرسشنامه بدون نام تهيه گرديد و در صفحه اول پرسشنامه نيز اصطلاح بدون ناممشخصا قيد گزدد.
در موارديكه امكان اين هست كه پاسخگويان را در سالن يا اطاق معيني گرد آوريم و پرسشنامه رابين آنها توزيع كنيم و سپس شرحي كوتاه نيز در ارتباط با اهداف خود از تكميل پرسشنامه و انجام تحقيق دهيم , كار توجيه پاسخگويان آسانتر انجام گرفته و توزيع و تكميل و جمع آوري پرسشنامه نيز راحت تر انجام مي‍گيرد.
ارسال پرسشنامه بوسيله پست
در مواردي هم پرسشنامه را بوسيله پست براي افراد جامعه مورد مطالعه ارسال مي‍دارند . معمولاً موسسات سنجش افكار وابسته به دستگاههاي دولتي يا سازمانهاي خصوصي , از اين شيوه سود مي‍جويند اما كار پرسشنامه پستي در تمام جوامع و محافل امكان پذير نيست زيرا در غالب موارد به آساني جواب نمي‍گيرد . معمولاً اين نوع پرسشنامه با سئوالات كمتري ارائه مي‍شود و محقق بايستي سعي نماد تا كوچكترين ابهامي در سئوالات براي پاسخگو ايجاد نشود.
محقق مقدمه كوتاهي بر چنين پرسشنامه‍اي كه اهداف وي را روشن مي‍كند اضافه نموده و همراه با پاكتي كه آدرس موسسه تحقيقاتي يا محقق بر روي آن قيد گرديده و تمبر پستي نيز به آن الصاق شده است براي پاسخگويان ارسال مي‍كند . همانطور كه اشاره نموديم استفاده از پرسشنامه پستي – واردي موفقيت آميز خواهد بود كه پاسخگويان با پرسشنامه و تحقيق آشنايي داشته و از سطح سواد و آگاهي نسبتاً بالايي نيز برخوردار باشند.

انواع پرسشنامه هاي تحقيقاتي
پرسشنامه را از لحاظ مختلف مي‍توان تقسيم بندي نمود كه معروفترين آنها عبارتند از :
۱- پرسشنامه با سئوالات باز
۲- پرسشنامه با سئوالات بسته
سئوالات در پرسشنامه تحقيقاتي نوع اول به صورتي است كه پاسخگو را آزادانه و براحتي نظريان و عقايد خويش را مي‍تواند بيان كند مثلاً در مواقعي كه نظر پاسخگو راجع به واقعه يا واقعيتي اجتماعي مي‍پرسيم و سئوالات خود را با عبارتي نظير "به نظر شما .."يا "خواهشمند است عقيده خود را در ين مورد ذكر كنيد "آغاز مي‍كنيم , سئوالات ما از نوع باز محسوب مي‍شوند اما سئوالاتي كه قبلاً چند جواب از جوابهاي تعيين شده را انتخاب كند , بنام سئوالات بسته خوانده مي‍شوند . سئوالات چهار جوابي يا بيشتر كه غالباً در امتحانات ورودي دانشگاهها مورد استفاده قرار مي‍گيرد از نوع بسته محسوب مي‍شوند اما سئوالات بسته نيز خود انواعي دارد كه مهمترين آنها عبارتند از :
سئوالات دو جوابي ,سئوالات چند جوابي ساده و سئوالات چند جوابي مدرج.
سئوالات متعدد سنجش عقايد , سئوالات در جه بندي و شايستگي
معايب و محاسن سوالات باز و بسته
هر كدام از سئوالات باز و بسته داراي محاسن و هم معايبي هستند به قرار زير :
امتياز سئوالات باز آنست كه پاسخگو در جواب به سئوالات از آزادي عمل فراواني برخوردار بوده و بر كنار از هر نوع ممنوعيت و مانعي به سئوالات طرح شده جواب مي‍دهد
در تحقيقاتي كه محقق جنبه‍هاي عاطفي , احساسي عقيدتي با انگيزه‍ها را مد نظر دارد سئوالات باز بهتر مي‍توانند وي را به جوابهاي مطمئن تر و دقيق تر رهنمون سازند . بعنوان مثال در تحقيقات روستايي باستثناي پرسشهايي كه بسته بودن آنها به كار پرسشگري سرعت بخشيده و از اتلاف وقت جلوگيري مي‍نمايد (مثل سن و جنس و تعداد فرزندان , درجه تحصيلات و وضعيت تاهل و..(
استخراج و طبقه بندي نمودن پاسخ هاي سئوالات بسته هم بصورت دستي و هم با ماشين بسيار آسانتر و سريع‍تر از سئوالات باز انجام پذير است در حالي كه استخراج و دسته بندي نمودن جوابها در سئوالات باز بدليل آنكه جوابها بسيار متنوع و گونه گون مي‍باشند, كار بسيار مشكلي است.

يكي ديگر از عيوب سئوالات بسته آنست كه ممكن است ايده‍هايي را در رابطه با مشخص نمودن جوابهاي احتمالي به ذهن پاسخگو القاء نمايد در حاليكه در سئوالات باز چون پاسخگو به هيچگونه جوابي رهنمون نمي‍گردد بنابراين ذهن پاسخگو مستقلاً و بر كنار از هر نوع تلقيني در جستجوي پاسخ بر مي‍آيد.
تنظيم هر كدام از سئوالات باز و بسته داراي محاسن و هم معايبي هستند به قرار زير :
امتياز سئوالات باز آنست كه پاسخگو در جواب به سئوالات از آزادي عمل فراواني برخوردار بوده و بر كنار از هر نوع ممنوعيت و مانعي به سئوالات طرح شده جواب مي‍دهد
در تحقيقاتي كه محقق جنبه‍هاي عاطفي , احساسي عقيدتي با انگيزه‍ها را مد نظر دارد سئوالات باز بهتر مي‍توانند وي را به جوابهاي مطمئن تر و دقيق تر رهنمون سازند . بعنوان مثال در تحقيقات روستايي باستثناي پرسشهايي كه بسته بودن آنها به كار پرسشگري سرعت بخشيده و از اتلاف وقت جلوگيري مي‍نمايد (مثل سن و جنس و تعداد فرزندان , درجه تحصيلات و وضعيت تاهل و..(
استخراج و طبقه بندي نمودن پاسخ هاي سئوالات بسته هم بصورت دستي و هم با ماشين بسيار آسانتر و سريع‍تر از سئوالات باز انجام پذير است در حالي كه استخراج و دسته بندي نمودن جوابها در سئوالات باز بدليل آنكه جوابها بسيار متنوع و گونه گون مي‍باشند, كار بسيار مشكلي است.
• يكي ديگر از عيوب سئوالات بسته آنست كه ممكن است ايده‍هايي را در رابطه با مشخص نمودن جوابهاي احتمالي به ذهن پاسخگو القاء نمايد در حاليكه در سئوالات باز چون پاسخگو به هيچگونه جوابي رهنمون نمي‍گردد بنابراين ذهن پاسخگو مستقلاً و بر كنار از هر نوع تلقيني در جستجوي پاسخ بر مي‍آيد.
 

تنظيم پرسشنامه تحقيقاتي
در تنظيم پرسشنامه بايد دقت كافي مبذول نمود زيرا جمع آوري اطلاعات از طريق پرسشنامه يكي از مراحل بسيار پر اهميتي است كه موفقيت يا عدم موفقيت را بايستي تا حد بسيار زيادي مرهون دقت سئوالات و تنظيم پرسشنامه دانست.
يكي از مسائلي كه در تنظيم پرسشنامه بايستي كاملاً رعايت نمود تقدم و تاخر سئوالات است بدين صورت كه سئوالات ساده‍تر كه پاسخگو سريعتر قادر به پاسخ بدانهاست در ابتدا آورده مي‍شود و بتدريج بر دشواري آنها افزوده مي‍گردد. بعبارت ديگر رد طرح سئوالات بايد سعي بر آن داشت تا از سئوالات آسان تدريجاً به سئوالات پيچيده تر برسيم .
مسئله ديگر در تنظيم پرسشنامه طرح سئوالات شخصي و خانوادگي كه در پرسشنامه است كه بايستي دقيقاً بدان توجه كامل مبذول نمود . در غالب موارد كه پاسخگويان با پرسشنامه و تحقيق آشنائي ندارند و بطور كلي هدف از مطالعات اجتماعي بر ايشان مفهوم نيست . عنوان نمودن طرح سئوالات خصوصي مثل نام و نام خانوادگي و نام فرزندان و شغل و ميزان درآمد و وضع مسكن در آغاز كار پرسشگر مشكلات جدي و عمده‍اي براي طرح سئوالات بعدي و ادامه كار پرسشگري بوجود خواهد آورد. بنابراين لازم است با توجه به جامعه مورد مطالعه و ويژگيهاي فرهنگي و رواني پاسخگويان نظم و تقدم و تاخر موضوعات مورد سئوال كاملاً رعايت شود , بعنوان مثال در مطالعات جوامع روستايي زماني كه محقق قصد تكميل پرسشنامه‍هاي خانوار روستايي را دارد آغاز پرسشگري وي نبايد با طرح سئوالات شخصي از فرد روستايي همراه باشد و در صورت طرح چنين سئوالاتي قبل از آنكه اعتماد و اطمينان متقابلي بين آنها بوجود آمده و شك و ترديد و سوظن احتمالي فيما بين زدوده شده باشد, فرد روستايي بدليل روحيه محافظه كاري سنتي دچار ترس و واهمه گرديده و از جواب دادن به بقيه سئوالات يا احتراز نموده و يا در صورت عدم امتناع از پاسخ ,پاسخهايي را عنوان مي‍كند كه به تصور وي مورد علاقه و نظر پرسشگر است . بنابراين پرواضح است كه چنين جوابهايي از دقت و اعتبار لازم برخوردار نخواهد بود. "موريس دوورژه" جامعه شناس فرانسوي در زمينه شرايط تنظيم پرسشنامه مي‍نويسد:
"پرسشنامه يك سلسله پرسش نيست كه با آنها سر تا ته كاغذي را بي آنكه به ترتيب آنها توجهي شده باشد پر كرده باشند . بر عكس , تنظيم پرسش ها بر پايه تنظيم است كه بطور جدي بررسي شده باشد .به همين سان , عده پرسش هاي مربوط به يك موضوع , گروه بندي احتمالي آنها بصورت "قسمت "هاي مختلف مسئله‍هاي باريك و مهمي را مطرح مي‍سازند...
در همين زمينه "موريس دوورژه" اضافه مي‍كند " اغلب در آغاز پرسشنامه‍ها پرسش‍هايي را مي‍گذارند كه براي بررسي اهميت مستقيمي نداشته باشد و هدفشان اين باشد كه پاسخگو را "سرذوق" بياورد و اعتمادش را جلب كند .
البته پرسشگران بايد كاملاً مراقب باشند و ره طوري شده اين محيط اعتماد را ايجاد كنند. هنگامي كه قرار باشد پاره‍اي پرسشهاي حساس را مطرح سازند عموماً آنها را در پايان پرسشنامه مي‍آورند: در پايان پرسشنامه پاسخگو اعتمادش جلب شده است و پرسشگر شانس بيشتري دارد كه پاسخ درستي بگيرد, در هر صورت اگر پاسخگو ناراحت هم بشود , اين ناراحتي بر روي پرسشهايي كه پيش آن از او شده است اثر منفي نخواهد گذاشت . اگر چندين پرسش حساس وجود داشته باشد بايد آنها را در ميان پرسش‍هاي پرسشنامه چنان پخش كرد كه هر يك وضع ملايمتري پيدا كند

مشاهده در تحقيق
مشاهده از تكنيك هايي است كه غالباً در مطالعات مردم شناسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد و در عين حالي كه گاهي هم در جامعه شناسي خصوصاً رشته جامعه شناسي روستائي بكار برده مي‌شود. معمولاً از تكنيك مشاهده در مواردي استفاده مي‌گردد كه نمونه گيري و كاربرد پرسشنامه تحقيقاتي عملي نباشد . مثلاً زماني كه قصد مطالعه جابجائيهاي فصلي يك از ايلات را از ييلاق به قشلاق داريم از اين تكنيك استفاده مي‌شود.
مشاهده را بطور كلي به دو نوع مي‌توان تقسيم نمود بشرح زير :
1-مشاهده با مشاركت مستقيم و فعالانه محقق در جامعه مورد مطالعه
2-مشاهده بدون مشاركت محقق
مشاهده از نوع اول در موردي مصداق پيدا مي‌كند كه محقق خود عضوي از جامعه مورد مطالعه شده باشد و بنابراين مانند فردي از افراد جامعه در حقيقت خود نيز در محدوده پژوهشي قرار گيرد كه مي‌خواهد آنرا انجام دهد . بعنوان مثال محققي كه خود ساكن يك روستا بوده و قصد مطالعه بعضي از رفتارهاي گروهي يا مراسمي را دارد غالباً بدو آنكه اعضاء آن جامعه در جريان تحقيق وي قرار بگيرند. رفتار مردم را زير ذره بين گذاشته و با استفاده از ابزارهايي مثل دوربين عكاسي , اسلايد , دوربين فيلمبرداري و فيش هاي ثبت وقايع به بررسي جامعه مورد مطالعه خود مي‌پردازد.
در اين نوع مشاهده محقق چون خود عضوي از جامعه است. گذشته از اينكه فرصت زيادي براي تعمق و دقيق شدن در رفتارهاي گروهي مردم خود را دارد , از اين امتياز نيز برخوردار است كه افراد جامعه مورد مطالعه وي در مقابل او و رفتار طبيعي خود را از دست نداده و بنابراين مستقيماً با واقعيت هاي موجود آنچنان كه وجود دارند روبرو مي‌گرد. در چنين روشي زمان جمع آوري اطلاعات زمان معيني نيست بلكه محقق در تمام مدتي كه در جامعه مورد نظر بسر مي‌برد, مي‌تواند به مشاهده بپردازد.
در نوع دوم مشاهده , محقق عضو جامعه مورد نظر نبوده بلكه از خارج بدان جامعه وارد مي‌شود, در چنين مواردي مشكلات تحقيق بسيار زيادتر از نوع پيشين است زيرا ورود محقق به جامعه مورد مطالعه , عكس العملهايي در بين افراد جامعه بوجود مي‌آورد كه موجب تغيير در رفتار طبيعي آنها مي‌شود. مشاهده نوع اول را مي‌توان به نوعي فيلمبرداري يا عكسبرداري تشبيه نمود كه بدون مقدمه و ناگهاني از فرد يا افرادي صورت مي‌گيرد بنابراين رفتار مردمي كه جلوي دوربين عكسبرداري قرار گرفته‌اند كاملاً طبيعي است ولي در حالت دوم عكس العملهاي ناشي از ترس , ترديد , سوظن و ابهام موجب مي گردد كه نتايج تحقيق اعتبار و اطمينان خود را تا اندازه‌اي از دست بدهد . براي برطرف نمودن اين مشكل , محقق در بدو ورود خود به جامعه‌اي كه قصد مطالعه آنرا دارد بايستي سعي در جلب اعتماد مردم آن جامعه نموده و ترديد و سو ظني را كه احتمالاً از آمدن وي در آنها ايجاد گرديده است از ذهن آنها بزدايد , بعبارت ديگر محقق يابد هنگامي كار خود را آغاز كند كه افراد جامعه به منظور و مقصود علمي وي پي‌برده و بدون واهمه به سئوالاتش جواب دهند. در حقيقت چون تكنيك مشاهده بيشتر بوسيله مردم شناسان و در مطالعه ايلات و جوامع ابتدايي و محدود بكار برده مي‌شود . بنابراين لازم است دانش پژوهاني كه از اين تكنيك استفاده مي‌نمايد. شرايط و خصوصيات جامعه مورد مطالعه و مردم آن را بدقت در مد نظر داشته و قبل از هر نوع تماسي با مردم جو دوستانه و قبل اعتمادي براي ادامه كار خود ايجاد نمايند.

در هر دو نوع مشاهده , مشاهدات و اطلاعات كه ابتدا بصورت يادداشتهاي پراكنده‌اي جمع آوري شده‌اند بايستي به فيش هاي موضوعي خاصي كه بدين منظور تهيه گرديده وارد گرديده و سپس دسته بندي شوند.
 

استفاده از فيش
در مطالعاتي كه محقق با پديده اجتماعي با جامعه مورد مطالعه مستقيماً نمي‌تواند تماسي داشته باشد در جمع آوري اطلاعات از اسناد و مدارك و كتب استفاده مي‌كنند, اين تحقيقات را كتابخانه‌اي مي‌ناميم . در اين نوع تحقيقات براي جمع آوري اطلاعات از ابزاري تحت عنوان "فيش"بهره مي‌گيريم و اصطلاحاً اين شيوه را فيش برداري مي‌گوئيم . فيش مورد استفاده در تحقيقات كتابخانه‌اي به دو نوع تقسيم مي‌شود بشرح زير:
1-فيش مآخذ
2-فيش موضوعي
 

1-فيش ماءخذ
فيش ماءخذ است كه مشخصات كتاب ,مقاله يا مدرك مورد استفاده در تحقيق را بر روي آن مي‌نويسيم. از قطعه كاغذ يا مقوايي به طول دوازده و عرض هشت سانتيمتر مي‌توان يك فيش ماءخذ تهيه نمود. فيش ماءخذ حاوي نكاتي است كه به قرار زير :
نام كتاب
نام نويسنده
نام مترجم (در صورتيكه كتاب از زبان خارجي به فارسي ترجمه شده باشد)
نام ناشر
سال انتشار
چاپ (در صورتيكه براي دومين بار با دفعات متعدد كتاب به چاپ رسيده است دفعات چاپ ذكر مي‌شود)
قطع (قطع جيبي , وزيري و...)
تعداد صفحات
محل كتاب (در موارديكه كتاب ناياب است بايستي نام كتابخانه يا مكاني كه كتاب در آنجا يافت مي‌گردد ذكر شود.(
محقق پس از ارائه طرح تحقيق و انتخاب جامعه مورد مطالعه و انجام مراحل مقدماتي با يد كليه ماءخذ و منابعي را كه در ارتباط با موضوع مورد تحقيق وي وجود دارد جمع آوري نموده و مشخصات هريك را بر روي يك فيش بنويسيد. بدين ترتيب در ارتباط با موضوع تحقيق دهها و گاهي صدها فيش ماءخذ جمع آوري مي‌گردد كه منابع آنها به ترتيب خاصي مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
 

2-فيش موضوعي
فيش موضوعي فيشي است كه براي استخراج محتواي كتب و مقالات مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در قطع‌هاي مختلف تهيه مي‌شود ولي رايجترين آنها فيشي است به طول پانزده و عرض ده سانتيمتر محتواي كتب و مقالاتي را كه بعنوان منابع تحقيق قبلاً از طريق فيش ماءخذ مشخص نموده‌ايم به حسب موضوعات اصلي و موضوعات فرعي در فيش هاي موضوعي وارد كرده و بدين ترتيب مي‌توانيم در پايان مرحله استخراج , عصاره منابع استخراج شده را بصورت صدها و هزاران فيش موضوع داشته باشيم و سپس با استفاده از آنها نوشتن گزارش خود را آغاز كنيم.

نمونه گيري
براي مطالعه يك جامعه لازم نيست كه همه آن مشاهده شود بلكه در اغلب موارد مشاهدة جزيي از آن كافي است به تعبير ديگر در بيشتر تحقيقات، مشاهده نمونه اي محقق را به مقصود مي رساند. هدف اصلي از نمونه گيري بدست آوردن نمونه اي است كه معرف و نماينده مناسبي براي جامعه باشد. محقق آشنا با نمونه گيري و طرحهاي نمونه اي قادر است نمونه را چنان برگزيند كه معرف جامعه باشد از اين رو مي توان گفت نمونه گيري به روش هايي اطلاق مي شود كه در تحقيقات اجتماعي براي انتخاب افراد يا واحدهاي تحليل بكار مي رود و در تحقيقات پيمايشي، نمونه گيري عبارتست از روشي كه از طريق آن پاسخگويان براي تحليل انتخاب مي شوند.
 

مزاياي نمونه گيري
1ـ كاهش هزينه: چون حجم داده هاي نمونه اي نسبت به حجم جامعه كوچك است به طور حتم هزينه تهيه آنها به مراتب كمتر از هزينه سرشماري است. 2ـ افزايش سرعت كار: چون حجم نمونه بسيار كمتر از حجم جامعه در سرشماري است گرد آوري و تلخيص داده ها با سرعت بيشتر، يعني با صرف وقت كمتر انجام مي شود. اين مزيت خصوصاً وقتي كه كسب نتايج و تهيه اطلاعات جنبه فوريت دارند مزيتي مهم است. 3ـ بالا بودن ميزان درستي كار: چون براي انجام نمونه گيري به دليل كم بودن حجم كار نسبت به سرشماري، امكان آموزش افراد براي انجام مصاحبه ها و يا اندازه گيريها وجود دارد، ميزان درستي نتيجه كار اين افراد در مقايسه با سرشماري بيشتر است.
 

مفاهيم پايه
جامعه آماري: منظور مجموعه افراد يا واحدهايي است كه در نهايت مي خواهيم نتايج را به آن تعميم دهيم. در مسأله نمونه گيري معمولاً جامعه متناهي است و تعداد عنصرهاي آن را حجم جامعه مي نامند. كار مهم محقق اين است كه با دقت و به صورتي كامل جامعه را تعريف كند.
 

نمونه
بخشي از جامعة تحت بررسي است كه با روشي از پيش معين شده انتخاب مي گردد به قسمي كه به كمك آن با توجه به روش انتخاب، مي توان استنباطهايي درباره كل جامعه انجام داد. فرايند انتخاب نمونه، استخراج نتايج و استنباطهاي حاصل را بررسي نمونه اي گويند. بررسيهاي نمونه اي را به دو نوع رده بندي مي كنند. توصيفي و تحليلي، در بررسي توصيفي، هدف صرفاً كسب اطلاعاتي درباره گروههاي بزرگ است مثلاً درصد زنان و مرداني كه يك برنامه تلويزيوني خاص را مي بينند. در بررسي تحليلي، بين زير گروههاي متفاوت جامعه، براي كشف تفاوتهاي آنها مقايسه هايي صورت مي گيرد. يا فرضهايي را دربارة تفاوتهاي موجود بيان كرده و درستي يا نادرستي آنها را آزمون مي كنند.
 

واحد نمونه گيري
واحدهاي نمونه گيري مجموعه عنصرهايي از جامعه هستند كه اجتماع آنها كل جامعه را تشكيل مي دهند. مثلاً در نمونه گيري از افراد يك شهر، هر فرد شهر را مي توان يك واحد تلقي كرد در صورت لزوم هر خانوار را مي توان يك واحد در نظر گرفت .
 

مراحل اصلي در يك بررسي نمونه اي
1ـ مشخص كردن هدف : هميشه بايد دربارة هدفهاي بررسي حكمي روشن و گويا در دست باشد.
2ـ مشخص كردن جامعة مورد نمونه گيري: جامعه اي را كه مي خواهيم از آن نمونه بگيريم با يد دقيقاً تعريف كنيم با اين تعريف متغير تحت بررسي مشخص مي شود البته تعريف دقيق جامعه هميشه امكان پذير نيست.
3ـ مشخص كردن درجة دقت مطلوب: نتايج يك بررسي نمونه اي هميشه با عدم حتميت همراه است زيرا اولاً بخشي از جامعه مورد اندازه گيري قرار گرفته است، ثانياً اندازه گيريها با خطا همراه اند. ميزان عدم دقت را مي توان با افزايش حجم نمونه و با استفاده از وسايل دقيقتر اندازه گيري و گماردن افراد خبره براي انجام كار، تقليل داد. مسلماً اين كار با افزايش هزينه و با صرف دقت بيشتر انجام مي شود و اين افزايش هزنيه و صرف دقت بيشتر، نسبت مستقيم با ميزان دقتي دارد كه مايليم برآوردهاي مورد نظر داشته باشند بنابراين مشخص كردن درجه دقت مطلوب برآوردها گامي مهم در اجراي نمونه گيري است اين تشخيص ميزان دقت، وظيفه استفاده كنندگان از داده ها و برآوردهاست.
4ـ انتخاب روش نمونه گيري: با انجام مراحل بالا، به مرحله اي مي رسيم كه بايد واحدهاي نمونه را از بين واحدهاي جامعه انتخاب كنيم براي انتخاب نمونه، طرحها، روشهاي متعددي وجود دارند. با توجه به هدف مورد نظر، اندازه واحدها و ميزان تغيير آنها روش خاصي مناسب مي باشد.
5ـ روشهاي اندازه گيري: در هر بررسي نمونه اي، براي اندازه گيري واحدهاي نمونه تهيه ابزار اندازه گيري و مشخص كردن روشهاي اندازه گيري از اهميتي خاص برخوردار است. ممكن است بررسي نمونه اي صرفاً به وسيله پرسشنامه و يا به وسيله مصاحبه با طرح سئوالاتي انجام شود كه از پيش تعيين شده اند. مصاحبه ممكن است حضوري، يا با تلفن و يا تركيبي از هر دو صورت گيرد در هر حال پرسشنامه يا مصاحبه هم وسيله اي براي اندازه گيري هستند.
6ـ آموزش آمارگيران: در بررسيهاي نمونه اي، اغلب با مسائل خاص حرفه اي رو به رو هستيم لذا آمارگيران بايد قبلاً دربارة هدف نمونه گيري، واحد نمونه گيري، روشهاي اندازه گيري و ساير مسائل آموزش ببينند.
7ـ پيش آزمون: لازم است كه قبل از انجام نمونه گيري، براي بررسي كارايي پرسشنامه و روش كار و مشكلات اجرايي، عمل نمونه گيري را در مقياس كوچك انجام دهيم اين نمونه گيري با حجم كوچك مقدماتي، نتايجي به دست مي دهد كه بر اساس آنها مي توان پرسشنامه ها را اصلاح كرد، به آمارگيران آموزش تكميلي داد، در مورد زمان لازم براي نمونه گيري اصلي برآوردي به دست آورد، هزينه عملي نمونه گيري را بازبيني نمود و در نتيجه از بروز اشكالات عمده در نمونه گيري اصلي كه حجمي زياد دارد جلوگيري كرد اين فرآيند را پيش آزمون مي نامند. 8ـ گرد آوري داده ها: براي گرد آوري داده ها معمولاً از پرسشنامه استفاده مي كنند تهيه متن پرسشها از نظر تطبيق با اهداف، ايجاد انگيزه براي پاسخ و جلوگيري از ايجاد انحراف در پاسخ كاري فني است و بايد پرسشنامه به وسيله افراد خبره تهيه شود.
9ـ پردازش داده ها: اولين گام در اين مقطع آماده كردن پرسشنامه هاي تكميل شده و يا هر نوع دادة ديگر براي انتقال به ماشين است. در اين مرحله خطاهايي كه ثبت شده اند بايد اصلاح شوند و پرسشنامه هايي كه در آنها، به وضوح برخي اقلام اشتباهاً ثبت شده اند حذف و با مراجعه مجدد اصلاح شوند.
10ـ نگهداري اطلاعات حاصل براي بررسيهاي آينده: هر نمونه اي كه از جامعه گرفته مي شود علاوه بر نتايج استنباطي آن، راهنمايي بالقوه، براي بهتر كردن فرآيند نمونه گيريهاي بعدي است، در هر نمونه گيري كارها دقيقاً همان گونه كه طراحي شده اند انجام نمي شوند با بررسي فرآيند نمونه گيري انجام شده، مي توان خطاهايي را كه موجب اين مشكل شده اند شناسايي و از تكرار آن در نمونه گيريهاي بعدي جلوگيري كرد.
انواع روشهاي نمونه گيري احتمالي
نمونه احتمالي به چهار نوع اصلي تقسيم مي شوند انتخاب هر يك از اين انواع نمونه احتمالي به ماهيت مسأله تحقيق، هزينه و سطح دقت مطلوب در نمونه و روش گردآوري اطلاعات بستگي دارد. بعضي از شيوه هاي نمونه گيري احتمالي عبارتند از: 1ـ نمونه گيري تصادفي ساده 2ـ نمونه گيري سيستماتيك 3ـ نمونه گيري طبقه بندي 4ـ نمونه گيري خوشه اي
 

تعيين حجم نمونه
به منظور تعيين حجم نمونه ساده ترين روش استفاده از فرمول كوكران مي باشد
در فرمول كوكران
n=
دهنده حجم نمونه نشان n
حجم جمعيت آماري (حجم جمعيت شهر, استان,و.....( N
در صد خطاي معيار ضريب اطمينان قابل قبول t
نسبتي از جمعيت فاقد صفت معين (مثلا جمعيت مردان(p
نسبتي از جمعيت فاقد صفت معين (مثلا جمعيت زنان)1-p
درجه اطمينان يا دقت احتمالي مطلوب d
طبق فرمول بالا اگر بخواهيم حجم نمونه را با شكاف جمعيتي 5/0 (يعني نيمي از جمعيت حايز صفتي معين باشند . نيمي ديگر فاقد آن(

p=0/5, 1 - p = 0/5
و پذيرش خطاي نمونه گيري
(d=0/05)
از ميان جمعيت ،برآورد كنيم ،خواهيم داشت :
n=
بدين ترتيب با قرار دادن حجم جمعيت آماري (تعداد سكنه شهر يا شهرستان مورد بررسي) در فرمول بالا و انجام يك محاسبه ساده تعيين حجم نمونه امكان پذير خواهد بود.

روش نمونه گيري چند مرحله اي ( تلفيقي‌)
روش نمونه گيري چند مرحله اي تركيبي از چند روش فوق است كه به ترتيب زير انجام مي گيرد
1ـ نمونه گيري طبقه اي متناسب با حجم:
ابتدا در هر منطقه جمعيت و تعداد خانوارهاي ساكن را مشخص مي سازيم براي مثال در مناطق 22 گانه تهران جمعيت منطقه، در صد مردان، درصد زنان و تعداد خانوار از اطلاعات مركز آمار جمع آوري شده است. با استفاده از روش نمونه گيري طبقه اي متناسب با حجم، تعداد نمونه اي را كه از هر منطقه مورد نياز است مشخص مي سازيم به طور مثال اگر حجم نمونه كل برابر 1000 باشد از منطقه 1 تهران كه 98/3 درصد خانوارهاي شهر تهران در آنجا ساكن هستند بايد 40 نمونه جمع آوري شود و اين فرآيند براي تمام مناطق تكرار مي شود.
 

2ـ خوشه اي:
پس از آنكه حجم نمونه در همه مناطق مشخص شد نقشه اين مناطق را تهيه مي كنيم و تمام بلوكهاي مشخص شده در نقشه يك منطقه را شماره گذاري مي كنيم و آنها را به عنوان خوشه در نظر مي گيريم به كمك روش نمونه گيري خوشه اي تعدادي از اين خوشه ها را به تصادف انتخاب مي كنيم . براي مثال در منطقه 1 تهران پس از شماره گذاري بلوكها براي تهيه 40 نمونه 4 بلوك را انتخاب مي كنيم تا از هر بلوك 10 نمونه تهيه شود.
 

3ـ روش سيستماتيك:
در اين مرحله پرسشگر به بلوك مورد نظر مراجعه كرده و به كمك روش سيستماتيك خانوارهاي مورد نظر را انتخاب مي كند جزئيات روش به شرح زير مي باشد: ابتدا پرسشگر تمام بلوك را دور زده و خانوارهاي ساكن در بلوك را به طور تقريبي برآورد مي كند سپس تعداد خانوارها را بر عدد 10 تقسيم مي نمايد تا فاصله نمونه گيري بدست آيد مثلاً اگر تعداد خانوارهاي ساكن در يك بلوك 70 خانوار باشد با تقسيم 70 بر 10 فاصله نمونه گيري برابر 7 بدست مي آيد، سپس از بين اعداد 1 تا 7 عددي را به تصادف انتخاب مي كند مثلاً اگر عدد 4 انتخاب شود با اضافه كردن عدد فاصله به عدد 4 نمونه ها به ترتيب زير بدست مي آيند: 4، 11، 18، 25،....
نكته: اعداد بالا شمارة خانوارها مي باشند.
 

4ـ نمونه گيري تصادفي ساده:
پرسشگر با مراجعه به خانوار مورد نظر به تصادف از يكي از افراد واجد الشرايط پرسشنامه را پر مي نمايد
عباس تيموري آسفيچي


منبع:  www.fasleno.com/archives/000381.php


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۵:۰۶ ] [ مشاوره مديريت ]
[ ۱ ][ ۲ ][ ۳ ][ ۴ ][ ۵ ][ ۶ ][ ۷ ][ ۸ ][ ۹ ][ ۱۰ ][ ۱۱ ][ ۱۲ ][ ۱۳ ][ ۱۴ ][ ۱۵ ][ ۱۶ ][ ۱۷ ][ ۱۸ ][ ۱۹ ][ ۲۰ ][ ۲۱ ][ ۲۲ ][ ۲۳ ][ ۲۴ ][ ۲۵ ][ ۲۶ ][ ۲۷ ][ ۲۸ ][ ۲۹ ][ ۳۰ ][ ۳۱ ][ ۳۲ ][ ۳۳ ][ ۳۴ ][ ۳۵ ][ ۳۶ ][ ۳۷ ][ ۳۸ ][ ۳۹ ][ ۴۰ ][ ۴۱ ][ ۴۲ ][ ۴۳ ][ ۴۴ ][ ۴۵ ][ ۴۶ ][ ۴۷ ][ ۴۸ ][ ۴۹ ][ ۵۰ ][ ۵۱ ][ ۵۲ ][ ۵۳ ][ ۵۴ ][ ۵۵ ][ ۵۶ ][ ۵۷ ][ ۵۸ ][ ۵۹ ][ ۶۰ ][ ۶۱ ][ ۶۲ ][ ۶۳ ][ ۶۴ ][ ۶۵ ][ ۶۶ ][ ۶۷ ][ ۶۸ ][ ۶۹ ][ ۷۰ ][ ۷۱ ][ ۷۲ ][ ۷۳ ][ ۷۴ ][ ۷۵ ][ ۷۶ ][ ۷۷ ][ ۷۸ ][ ۷۹ ][ ۸۰ ][ ۸۱ ][ ۸۲ ][ ۸۳ ][ ۸۴ ][ ۸۵ ][ ۸۶ ][ ۸۷ ][ ۸۸ ][ ۸۹ ][ ۹۰ ][ ۹۱ ][ ۹۲ ][ ۹۳ ][ ۹۴ ][ ۹۵ ][ ۹۶ ][ ۹۷ ][ ۹۸ ][ ۹۹ ][ ۱۰۰ ][ ۱۰۱ ][ ۱۰۲ ][ ۱۰۳ ][ ۱۰۴ ][ ۱۰۵ ][ ۱۰۶ ][ ۱۰۷ ][ ۱۰۸ ][ ۱۰۹ ][ ۱۱۰ ][ ۱۱۱ ][ ۱۱۲ ][ ۱۱۳ ][ ۱۱۴ ][ ۱۱۵ ][ ۱۱۶ ][ ۱۱۷ ][ ۱۱۸ ][ ۱۱۹ ][ ۱۲۰ ][ ۱۲۱ ][ ۱۲۲ ][ ۱۲۳ ][ ۱۲۴ ][ ۱۲۵ ][ ۱۲۶ ][ ۱۲۷ ][ ۱۲۸ ][ ۱۲۹ ][ ۱۳۰ ][ ۱۳۱ ][ ۱۳۲ ][ ۱۳۳ ][ ۱۳۴ ][ ۱۳۵ ][ ۱۳۶ ][ ۱۳۷ ][ ۱۳۸ ][ ۱۳۹ ][ ۱۴۰ ][ ۱۴۱ ][ ۱۴۲ ][ ۱۴۳ ][ ۱۴۴ ][ ۱۴۵ ][ ۱۴۶ ][ ۱۴۷ ][ ۱۴۸ ][ ۱۴۹ ][ ۱۵۰ ][ ۱۵۱ ][ ۱۵۲ ][ ۱۵۳ ][ ۱۵۴ ][ ۱۵۵ ][ ۱۵۶ ][ ۱۵۷ ][ ۱۵۸ ][ ۱۵۹ ][ ۱۶۰ ][ ۱۶۱ ][ ۱۶۲ ][ ۱۶۳ ][ ۱۶۴ ][ ۱۶۵ ][ ۱۶۶ ][ ۱۶۷ ][ ۱۶۸ ][ ۱۶۹ ][ ۱۷۰ ][ ۱۷۱ ][ ۱۷۲ ][ ۱۷۳ ][ ۱۷۴ ][ ۱۷۵ ][ ۱۷۶ ][ ۱۷۷ ][ ۱۷۸ ][ ۱۷۹ ][ ۱۸۰ ][ ۱۸۱ ][ ۱۸۲ ][ ۱۸۳ ][ ۱۸۴ ][ ۱۸۵ ][ ۱۸۶ ][ ۱۸۷ ][ ۱۸۸ ][ ۱۸۹ ][ ۱۹۰ ][ ۱۹۱ ][ ۱۹۲ ][ ۱۹۳ ][ ۱۹۴ ][ ۱۹۵ ][ ۱۹۶ ][ ۱۹۷ ][ ۱۹۸ ][ ۱۹۹ ][ ۲۰۰ ][ ۲۰۱ ][ ۲۰۲ ][ ۲۰۳ ][ ۲۰۴ ][ ۲۰۵ ][ ۲۰۶ ][ ۲۰۷ ][ ۲۰۸ ][ ۲۰۹ ][ ۲۱۰ ][ ۲۱۱ ][ ۲۱۲ ][ ۲۱۳ ][ ۲۱۴ ][ ۲۱۵ ][ ۲۱۶ ][ ۲۱۷ ][ ۲۱۸ ][ ۲۱۹ ][ ۲۲۰ ][ ۲۲۱ ][ ۲۲۲ ][ ۲۲۳ ][ ۲۲۴ ][ ۲۲۵ ][ ۲۲۶ ][ ۲۲۷ ][ ۲۲۸ ][ ۲۲۹ ][ ۲۳۰ ][ ۲۳۱ ][ ۲۳۲ ][ ۲۳۳ ][ ۲۳۴ ][ ۲۳۵ ][ ۲۳۶ ][ ۲۳۷ ][ ۲۳۸ ][ ۲۳۹ ][ ۲۴۰ ][ ۲۴۱ ][ ۲۴۲ ][ ۲۴۳ ][ ۲۴۴ ][ ۲۴۵ ][ ۲۴۶ ][ ۲۴۷ ][ ۲۴۸ ][ ۲۴۹ ][ ۲۵۰ ][ ۲۵۱ ][ ۲۵۲ ][ ۲۵۳ ][ ۲۵۴ ][ ۲۵۵ ][ ۲۵۶ ][ ۲۵۷ ][ ۲۵۸ ][ ۲۵۹ ][ ۲۶۰ ][ ۲۶۱ ][ ۲۶۲ ][ ۲۶۳ ][ ۲۶۴ ][ ۲۶۵ ][ ۲۶۶ ][ ۲۶۷ ][ ۲۶۸ ][ ۲۶۹ ][ ۲۷۰ ][ ۲۷۱ ][ ۲۷۲ ][ ۲۷۳ ][ ۲۷۴ ][ ۲۷۵ ][ ۲۷۶ ][ ۲۷۷ ][ ۲۷۸ ][ ۲۷۹ ][ ۲۸۰ ][ ۲۸۱ ][ ۲۸۲ ][ ۲۸۳ ][ ۲۸۴ ][ ۲۸۵ ][ ۲۸۶ ][ ۲۸۷ ][ ۲۸۸ ][ ۲۸۹ ][ ۲۹۰ ][ ۲۹۱ ][ ۲۹۲ ][ ۲۹۳ ][ ۲۹۴ ][ ۲۹۵ ][ ۲۹۶ ][ ۲۹۷ ][ ۲۹۸ ][ ۲۹۹ ][ ۳۰۰ ][ ۳۰۱ ][ ۳۰۲ ][ ۳۰۳ ][ ۳۰۴ ][ ۳۰۵ ][ ۳۰۶ ][ ۳۰۷ ][ ۳۰۸ ][ ۳۰۹ ][ ۳۱۰ ][ ۳۱۱ ][ ۳۱۲ ][ ۳۱۳ ][ ۳۱۴ ][ ۳۱۵ ][ ۳۱۶ ][ ۳۱۷ ][ ۳۱۸ ][ ۳۱۹ ][ ۳۲۰ ][ ۳۲۱ ][ ۳۲۲ ][ ۳۲۳ ][ ۳۲۴ ][ ۳۲۵ ][ ۳۲۶ ][ ۳۲۷ ][ ۳۲۸ ][ ۳۲۹ ][ ۳۳۰ ][ ۳۳۱ ][ ۳۳۲ ][ ۳۳۳ ][ ۳۳۴ ][ ۳۳۵ ][ ۳۳۶ ][ ۳۳۷ ][ ۳۳۸ ][ ۳۳۹ ][ ۳۴۰ ][ ۳۴۱ ][ ۳۴۲ ][ ۳۴۳ ][ ۳۴۴ ][ ۳۴۵ ][ ۳۴۶ ][ ۳۴۷ ][ ۳۴۸ ][ ۳۴۹ ][ ۳۵۰ ][ ۳۵۱ ][ ۳۵۲ ][ ۳۵۳ ][ ۳۵۴ ][ ۳۵۵ ][ ۳۵۶ ][ ۳۵۷ ][ ۳۵۸ ][ ۳۵۹ ][ ۳۶۰ ][ ۳۶۱ ][ ۳۶۲ ][ ۳۶۳ ][ ۳۶۴ ][ ۳۶۵ ][ ۳۶۶ ][ ۳۶۷ ][ ۳۶۸ ][ ۳۶۹ ][ ۳۷۰ ][ ۳۷۱ ][ ۳۷۲ ][ ۳۷۳ ][ ۳۷۴ ][ ۳۷۵ ][ ۳۷۶ ][ ۳۷۷ ][ ۳۷۸ ][ ۳۷۹ ][ ۳۸۰ ][ ۳۸۱ ][ ۳۸۲ ][ ۳۸۳ ][ ۳۸۴ ][ ۳۸۵ ][ ۳۸۶ ][ ۳۸۷ ][ ۳۸۸ ][ ۳۸۹ ][ ۳۹۰ ][ ۳۹۱ ][ ۳۹۲ ][ ۳۹۳ ][ ۳۹۴ ][ ۳۹۵ ][ ۳۹۶ ][ ۳۹۷ ][ ۳۹۸ ][ ۳۹۹ ][ ۴۰۰ ][ ۴۰۱ ][ ۴۰۲ ][ ۴۰۳ ][ ۴۰۴ ][ ۴۰۵ ][ ۴۰۶ ][ ۴۰۷ ][ ۴۰۸ ][ ۴۰۹ ][ ۴۱۰ ][ ۴۱۱ ][ ۴۱۲ ][ ۴۱۳ ][ ۴۱۴ ][ ۴۱۵ ][ ۴۱۶ ][ ۴۱۷ ][ ۴۱۸ ][ ۴۱۹ ][ ۴۲۰ ][ ۴۲۱ ][ ۴۲۲ ][ ۴۲۳ ][ ۴۲۴ ][ ۴۲۵ ][ ۴۲۶ ][ ۴۲۷ ][ ۴۲۸ ][ ۴۲۹ ][ ۴۳۰ ][ ۴۳۱ ][ ۴۳۲ ][ ۴۳۳ ][ ۴۳۴ ][ ۴۳۵ ][ ۴۳۶ ][ ۴۳۷ ][ ۴۳۸ ][ ۴۳۹ ][ ۴۴۰ ][ ۴۴۱ ][ ۴۴۲ ][ ۴۴۳ ][ ۴۴۴ ][ ۴۴۵ ][ ۴۴۶ ][ ۴۴۷ ][ ۴۴۸ ][ ۴۴۹ ][ ۴۵۰ ][ ۴۵۱ ][ ۴۵۲ ][ ۴۵۳ ][ ۴۵۴ ][ ۴۵۵ ][ ۴۵۶ ][ ۴۵۷ ][ ۴۵۸ ][ ۴۵۹ ][ ۴۶۰ ][ ۴۶۱ ][ ۴۶۲ ][ ۴۶۳ ][ ۴۶۴ ][ ۴۶۵ ][ ۴۶۶ ][ ۴۶۷ ][ ۴۶۸ ][ ۴۶۹ ][ ۴۷۰ ][ ۴۷۱ ][ ۴۷۲ ][ ۴۷۳ ][ ۴۷۴ ][ ۴۷۵ ][ ۴۷۶ ][ ۴۷۷ ][ ۴۷۸ ][ ۴۷۹ ][ ۴۸۰ ][ ۴۸۱ ][ ۴۸۲ ][ ۴۸۳ ][ ۴۸۴ ][ ۴۸۵ ][ ۴۸۶ ][ ۴۸۷ ][ ۴۸۸ ][ ۴۸۹ ][ ۴۹۰ ][ ۴۹۱ ][ ۴۹۲ ][ ۴۹۳ ][ ۴۹۴ ][ ۴۹۵ ][ ۴۹۶ ][ ۴۹۷ ][ ۴۹۸ ][ ۴۹۹ ][ ۵۰۰ ][ ۵۰۱ ][ ۵۰۲ ][ ۵۰۳ ][ ۵۰۴ ][ ۵۰۵ ][ ۵۰۶ ][ ۵۰۷ ][ ۵۰۸ ][ ۵۰۹ ][ ۵۱۰ ][ ۵۱۱ ][ ۵۱۲ ][ ۵۱۳ ][ ۵۱۴ ][ ۵۱۵ ][ ۵۱۶ ][ ۵۱۷ ][ ۵۱۸ ][ ۵۱۹ ][ ۵۲۰ ][ ۵۲۱ ][ ۵۲۲ ][ ۵۲۳ ][ ۵۲۴ ][ ۵۲۵ ][ ۵۲۶ ][ ۵۲۷ ][ ۵۲۸ ][ ۵۲۹ ][ ۵۳۰ ][ ۵۳۱ ][ ۵۳۲ ][ ۵۳۳ ][ ۵۳۴ ][ ۵۳۵ ][ ۵۳۶ ][ ۵۳۷ ][ ۵۳۸ ][ ۵۳۹ ][ ۵۴۰ ][ ۵۴۱ ][ ۵۴۲ ][ ۵۴۳ ][ ۵۴۴ ][ ۵۴۵ ][ ۵۴۶ ][ ۵۴۷ ][ ۵۴۸ ][ ۵۴۹ ][ ۵۵۰ ][ ۵۵۱ ][ ۵۵۲ ][ ۵۵۳ ][ ۵۵۴ ][ ۵۵۵ ][ ۵۵۶ ][ ۵۵۷ ][ ۵۵۸ ][ ۵۵۹ ][ ۵۶۰ ][ ۵۶۱ ][ ۵۶۲ ][ ۵۶۳ ][ ۵۶۴ ][ ۵۶۵ ][ ۵۶۶ ][ ۵۶۷ ][ ۵۶۸ ][ ۵۶۹ ][ ۵۷۰ ][ ۵۷۱ ][ ۵۷۲ ][ ۵۷۳ ][ ۵۷۴ ][ ۵۷۵ ][ ۵۷۶ ][ ۵۷۷ ][ ۵۷۸ ][ ۵۷۹ ][ ۵۸۰ ][ ۵۸۱ ][ ۵۸۲ ][ ۵۸۳ ][ ۵۸۴ ][ ۵۸۵ ][ ۵۸۶ ][ ۵۸۷ ][ ۵۸۸ ][ ۵۸۹ ][ ۵۹۰ ][ ۵۹۱ ][ ۵۹۲ ][ ۵۹۳ ][ ۵۹۴ ][ ۵۹۵ ][ ۵۹۶ ][ ۵۹۷ ][ ۵۹۸ ][ ۵۹۹ ][ ۶۰۰ ][ ۶۰۱ ][ ۶۰۲ ][ ۶۰۳ ][ ۶۰۴ ][ ۶۰۵ ][ ۶۰۶ ][ ۶۰۷ ][ ۶۰۸ ][ ۶۰۹ ][ ۶۱۰ ][ ۶۱۱ ][ ۶۱۲ ][ ۶۱۳ ][ ۶۱۴ ][ ۶۱۵ ][ ۶۱۶ ][ ۶۱۷ ][ ۶۱۸ ][ ۶۱۹ ][ ۶۲۰ ][ ۶۲۱ ][ ۶۲۲ ][ ۶۲۳ ][ ۶۲۴ ][ ۶۲۵ ][ ۶۲۶ ][ ۶۲۷ ][ ۶۲۸ ][ ۶۲۹ ][ ۶۳۰ ][ ۶۳۱ ][ ۶۳۲ ][ ۶۳۳ ][ ۶۳۴ ][ ۶۳۵ ][ ۶۳۶ ][ ۶۳۷ ][ ۶۳۸ ][ ۶۳۹ ][ ۶۴۰ ][ ۶۴۱ ][ ۶۴۲ ][ ۶۴۳ ][ ۶۴۴ ][ ۶۴۵ ][ ۶۴۶ ][ ۶۴۷ ][ ۶۴۸ ][ ۶۴۹ ][ ۶۵۰ ][ ۶۵۱ ][ ۶۵۲ ][ ۶۵۳ ][ ۶۵۴ ][ ۶۵۵ ][ ۶۵۶ ][ ۶۵۷ ][ ۶۵۸ ][ ۶۵۹ ][ ۶۶۰ ][ ۶۶۱ ][ ۶۶۲ ][ ۶۶۳ ][ ۶۶۴ ][ ۶۶۵ ][ ۶۶۶ ][ ۶۶۷ ][ ۶۶۸ ][ ۶۶۹ ][ ۶۷۰ ][ ۶۷۱ ][ ۶۷۲ ][ ۶۷۳ ][ ۶۷۴ ][ ۶۷۵ ][ ۶۷۶ ][ ۶۷۷ ][ ۶۷۸ ][ ۶۷۹ ][ ۶۸۰ ][ ۶۸۱ ][ ۶۸۲ ][ ۶۸۳ ][ ۶۸۴ ][ ۶۸۵ ][ ۶۸۶ ][ ۶۸۷ ][ ۶۸۸ ][ ۶۸۹ ][ ۶۹۰ ][ ۶۹۱ ][ ۶۹۲ ][ ۶۹۳ ][ ۶۹۴ ][ ۶۹۵ ][ ۶۹۶ ][ ۶۹۷ ][ ۶۹۸ ][ ۶۹۹ ][ ۷۰۰ ][ ۷۰۱ ][ ۷۰۲ ][ ۷۰۳ ][ ۷۰۴ ][ ۷۰۵ ][ ۷۰۶ ][ ۷۰۷ ][ ۷۰۸ ][ ۷۰۹ ][ ۷۱۰ ][ ۷۱۱ ][ ۷۱۲ ][ ۷۱۳ ][ ۷۱۴ ][ ۷۱۵ ][ ۷۱۶ ][ ۷۱۷ ][ ۷۱۸ ][ ۷۱۹ ][ ۷۲۰ ][ ۷۲۱ ][ ۷۲۲ ][ ۷۲۳ ][ ۷۲۴ ][ ۷۲۵ ][ ۷۲۶ ][ ۷۲۷ ][ ۷۲۸ ][ ۷۲۹ ][ ۷۳۰ ][ ۷۳۱ ][ ۷۳۲ ][ ۷۳۳ ][ ۷۳۴ ][ ۷۳۵ ][ ۷۳۶ ][ ۷۳۷ ][ ۷۳۸ ][ ۷۳۹ ][ ۷۴۰ ][ ۷۴۱ ][ ۷۴۲ ][ ۷۴۳ ][ ۷۴۴ ][ ۷۴۵ ][ ۷۴۶ ][ ۷۴۷ ][ ۷۴۸ ][ ۷۴۹ ][ ۷۵۰ ][ ۷۵۱ ][ ۷۵۲ ][ ۷۵۳ ][ ۷۵۴ ][ ۷۵۵ ][ ۷۵۶ ][ ۷۵۷ ][ ۷۵۸ ][ ۷۵۹ ][ ۷۶۰ ][ ۷۶۱ ][ ۷۶۲ ][ ۷۶۳ ][ ۷۶۴ ][ ۷۶۵ ][ ۷۶۶ ][ ۷۶۷ ][ ۷۶۸ ][ ۷۶۹ ][ ۷۷۰ ][ ۷۷۱ ][ ۷۷۲ ][ ۷۷۳ ][ ۷۷۴ ][ ۷۷۵ ][ ۷۷۶ ][ ۷۷۷ ][ ۷۷۸ ][ ۷۷۹ ][ ۷۸۰ ][ ۷۸۱ ][ ۷۸۲ ][ ۷۸۳ ][ ۷۸۴ ][ ۷۸۵ ][ ۷۸۶ ][ ۷۸۷ ][ ۷۸۸ ][ ۷۸۹ ][ ۷۹۰ ][ ۷۹۱ ][ ۷۹۲ ][ ۷۹۳ ][ ۷۹۴ ][ ۷۹۵ ][ ۷۹۶ ][ ۷۹۷ ][ ۷۹۸ ][ ۷۹۹ ][ ۸۰۰ ][ ۸۰۱ ][ ۸۰۲ ][ ۸۰۳ ][ ۸۰۴ ][ ۸۰۵ ][ ۸۰۶ ][ ۸۰۷ ][ ۸۰۸ ][ ۸۰۹ ][ ۸۱۰ ][ ۸۱۱ ][ ۸۱۲ ][ ۸۱۳ ][ ۸۱۴ ][ ۸۱۵ ][ ۸۱۶ ][ ۸۱۷ ][ ۸۱۸ ][ ۸۱۹ ][ ۸۲۰ ][ ۸۲۱ ][ ۸۲۲ ][ ۸۲۳ ][ ۸۲۴ ][ ۸۲۵ ][ ۸۲۶ ][ ۸۲۷ ][ ۸۲۸ ][ ۸۲۹ ][ ۸۳۰ ][ ۸۳۱ ][ ۸۳۲ ][ ۸۳۳ ][ ۸۳۴ ][ ۸۳۵ ][ ۸۳۶ ][ ۸۳۷ ][ ۸۳۸ ][ ۸۳۹ ][ ۸۴۰ ][ ۸۴۱ ][ ۸۴۲ ][ ۸۴۳ ][ ۸۴۴ ][ ۸۴۵ ][ ۸۴۶ ][ ۸۴۷ ][ ۸۴۸ ][ ۸۴۹ ][ ۸۵۰ ][ ۸۵۱ ][ ۸۵۲ ][ ۸۵۳ ][ ۸۵۴ ][ ۸۵۵ ][ ۸۵۶ ][ ۸۵۷ ][ ۸۵۸ ][ ۸۵۹ ][ ۸۶۰ ][ ۸۶۱ ][ ۸۶۲ ][ ۸۶۳ ][ ۸۶۴ ][ ۸۶۵ ][ ۸۶۶ ][ ۸۶۷ ][ ۸۶۸ ][ ۸۶۹ ][ ۸۷۰ ][ ۸۷۱ ][ ۸۷۲ ][ ۸۷۳ ][ ۸۷۴ ][ ۸۷۵ ][ ۸۷۶ ][ ۸۷۷ ][ ۸۷۸ ][ ۸۷۹ ][ ۸۸۰ ][ ۸۸۱ ][ ۸۸۲ ][ ۸۸۳ ][ ۸۸۴ ][ ۸۸۵ ][ ۸۸۶ ][ ۸۸۷ ][ ۸۸۸ ][ ۸۸۹ ][ ۸۹۰ ][ ۸۹۱ ][ ۸۹۲ ][ ۸۹۳ ][ ۸۹۴ ][ ۸۹۵ ][ ۸۹۶ ][ ۸۹۷ ][ ۸۹۸ ][ ۸۹۹ ][ ۹۰۰ ][ ۹۰۱ ][ ۹۰۲ ][ ۹۰۳ ][ ۹۰۴ ][ ۹۰۵ ][ ۹۰۶ ][ ۹۰۷ ][ ۹۰۸ ][ ۹۰۹ ][ ۹۱۰ ][ ۹۱۱ ][ ۹۱۲ ][ ۹۱۳ ][ ۹۱۴ ][ ۹۱۵ ][ ۹۱۶ ][ ۹۱۷ ][ ۹۱۸ ][ ۹۱۹ ][ ۹۲۰ ][ ۹۲۱ ][ ۹۲۲ ][ ۹۲۳ ][ ۹۲۴ ][ ۹۲۵ ][ ۹۲۶ ][ ۹۲۷ ][ ۹۲۸ ][ ۹۲۹ ][ ۹۳۰ ][ ۹۳۱ ][ ۹۳۲ ][ ۹۳۳ ][ ۹۳۴ ][ ۹۳۵ ][ ۹۳۶ ][ ۹۳۷ ][ ۹۳۸ ][ ۹۳۹ ][ ۹۴۰ ][ ۹۴۱ ][ ۹۴۲ ][ ۹۴۳ ][ ۹۴۴ ][ ۹۴۵ ][ ۹۴۶ ][ ۹۴۷ ][ ۹۴۸ ][ ۹۴۹ ][ ۹۵۰ ][ ۹۵۱ ][ ۹۵۲ ][ ۹۵۳ ][ ۹۵۴ ][ ۹۵۵ ][ ۹۵۶ ][ ۹۵۷ ][ ۹۵۸ ][ ۹۵۹ ][ ۹۶۰ ][ ۹۶۱ ][ ۹۶۲ ][ ۹۶۳ ][ ۹۶۴ ][ ۹۶۵ ][ ۹۶۶ ][ ۹۶۷ ][ ۹۶۸ ][ ۹۶۹ ][ ۹۷۰ ][ ۹۷۱ ][ ۹۷۲ ][ ۹۷۳ ][ ۹۷۴ ][ ۹۷۵ ][ ۹۷۶ ][ ۹۷۷ ][ ۹۷۸ ][ ۹۷۹ ][ ۹۸۰ ][ ۹۸۱ ][ ۹۸۲ ][ ۹۸۳ ][ ۹۸۴ ][ ۹۸۵ ][ ۹۸۶ ][ ۹۸۷ ][ ۹۸۸ ][ ۹۸۹ ][ ۹۹۰ ][ ۹۹۱ ][ ۹۹۲ ][ ۹۹۳ ][ ۹۹۴ ][ ۹۹۵ ][ ۹۹۶ ][ ۹۹۷ ][ ۹۹۸ ][ ۹۹۹ ][ ۱۰۰۰ ][ ۱۰۰۱ ][ ۱۰۰۲ ][ ۱۰۰۳ ][ ۱۰۰۴ ][ ۱۰۰۵ ][ ۱۰۰۶ ][ ۱۰۰۷ ][ ۱۰۰۸ ][ ۱۰۰۹ ][ ۱۰۱۰ ][ ۱۰۱۱ ][ ۱۰۱۲ ][ ۱۰۱۳ ][ ۱۰۱۴ ][ ۱۰۱۵ ][ ۱۰۱۶ ][ ۱۰۱۷ ][ ۱۰۱۸ ][ ۱۰۱۹ ][ ۱۰۲۰ ][ ۱۰۲۱ ][ ۱۰۲۲ ][ ۱۰۲۳ ][ ۱۰۲۴ ][ ۱۰۲۵ ][ ۱۰۲۶ ][ ۱۰۲۷ ][ ۱۰۲۸ ][ ۱۰۲۹ ][ ۱۰۳۰ ][ ۱۰۳۱ ][ ۱۰۳۲ ][ ۱۰۳۳ ][ ۱۰۳۴ ][ ۱۰۳۵ ][ ۱۰۳۶ ][ ۱۰۳۷ ][ ۱۰۳۸ ][ ۱۰۳۹ ][ ۱۰۴۰ ][ ۱۰۴۱ ][ ۱۰۴۲ ][ ۱۰۴۳ ][ ۱۰۴۴ ][ ۱۰۴۵ ][ ۱۰۴۶ ][ ۱۰۴۷ ][ ۱۰۴۸ ][ ۱۰۴۹ ][ ۱۰۵۰ ][ ۱۰۵۱ ][ ۱۰۵۲ ][ ۱۰۵۳ ][ ۱۰۵۴ ][ ۱۰۵۵ ][ ۱۰۵۶ ][ ۱۰۵۷ ][ ۱۰۵۸ ][ ۱۰۵۹ ][ ۱۰۶۰ ][ ۱۰۶۱ ][ ۱۰۶۲ ][ ۱۰۶۳ ][ ۱۰۶۴ ][ ۱۰۶۵ ][ ۱۰۶۶ ][ ۱۰۶۷ ][ ۱۰۶۸ ][ ۱۰۶۹ ][ ۱۰۷۰ ][ ۱۰۷۱ ][ ۱۰۷۲ ][ ۱۰۷۳ ][ ۱۰۷۴ ][ ۱۰۷۵ ][ ۱۰۷۶ ][ ۱۰۷۷ ][ ۱۰۷۸ ][ ۱۰۷۹ ][ ۱۰۸۰ ][ ۱۰۸۱ ][ ۱۰۸۲ ][ ۱۰۸۳ ][ ۱۰۸۴ ][ ۱۰۸۵ ][ ۱۰۸۶ ][ ۱۰۸۷ ][ ۱۰۸۸ ][ ۱۰۸۹ ][ ۱۰۹۰ ][ ۱۰۹۱ ][ ۱۰۹۲ ][ ۱۰۹۳ ][ ۱۰۹۴ ][ ۱۰۹۵ ][ ۱۰۹۶ ][ ۱۰۹۷ ]
.: Weblog Themes By iranblag :.

درباره وبلاگ

تيم مشاوران مديريت ايران IranMCT ----------------- http://iranmct.com ---------------- Iran Management Consultants Team
پنل کاربری
نام کاربری :
پسورد :
لینک های تبادلی
فاقد لینک
تبادل لینک اتوماتیک
لینک :
خبرنامه
عضویت   لغو عضویت
امکانات وب
شمارنده
شرکت مشاوره مدیریتبازارسازی مدیریت بازاریابی. بازدید تحقیقات بازاریابیآموزش مدیریت MBAدلایل ترک تحقیقات بازاریابی تحقیقات مدیریت شرایط سخت بازارکارت امتیازی متوازنارزیابی عملکرد . نمونه مطالعات موردی.برند برندینگانواع برند معرفی 21 نوع متفاوت از برندبرندسازی branding marketing . برندسازی.تحقیقات بازاریابی انگیزه بخش http://marketingbranding.ir سبک مدیریت است مدیریت بازاربازاریابیتحقیقات بازاریابی ویژگی های .حرفه ای مشاوره اموزش مدیریت.شناسایی مشتریان .تحقیقات بازاریابی استفاده از تحقیقات بازار و بازاریابی http://marketingsales.irmarketing مدیریت برندینگ . Business Management ConsultantIran Business Management ConsultantManagement . بازاریابیانواع بازاریابی 127 نوع بازاریابیبازاریابی. بازاریابی MarketingMix آمیختهآمیزه بازاريابیمدیریت بازاریابی. اخبار مدیریت و تجارتمدیریت.مشاوره بازاریابی مدیریت آموزش تکنیک‌های فروشندگی حرفه‌ای فروشندگی. اخبار مدیریت و تجارتبازاریابی برندینگ. http://iranmct.com/news/page/12مدیریت. مدیریت مشاوره بازاریابیآموزش. بیزینس پلن طرح توجیهی طرح business plan. برنامه بازاریابی Marketing Planبازاریابی. مشاوره تبلیغات مشاور تبلیغات مشاور مدیریت management مشاوره مدیریت انواع بازاریابی بازاریابی. Business Planبیرینس پلن طرح توجیهیمدیریت. کلینیک کاشت موی طبیعی آسمان