مشاوره مديريت - آموزش مديريت - آموزش فروشندگي حرفه‌اي
 
نويسندگان
مطالب تصادفی
ترس و اضطرابسخ و پاكي‌ عقيدت را در درجه اول سرمايه خطيب و گوينده ديني دانست،زيرا در اين صورت‌ واعظ مجموعهء وعظ و تبليغ قولي و فعلي است،بديهي است انحراف نسل‌ جوان و بي‌رغبتي و عدم تمايل آنان نسبت بمقدسات مذهبي معلول عللي است‌ كه:از آنجمله برخورد با گوينده سست‌عقيده كه با فقد سرمايه علمي و عملي در اجتماعات با سخنان فريبنده طوري جلوه‌گر شد ولي در خلوت با دروني تيره در تيرگي بسر ميبرد..

متأسفانه با نبودن فصل مميّز صوري قضاوت غلط عرف عوام اين فساد را تعميم‌ داده و امتيازي بين صالح و طالح لباس روحانيت نميگذارد،مسلم است گوينده‌اي‌ كه در گفتار و كردار خويش تبعيت از اميال شيطاني و هواي نفساني كند بر فرض‌ آشنائي باصطلاحات و قواعد علمي هم داشته باشد،عالمي است بي‌عمل،و يا دزدي است كه با چراغ علم گزيده‌تر،برد كالا.

از من بگوي عالم تفسيرگوي را گر در عمل نكوشي نادان مفسري‌ بار درخت علم ندانم بجز عمل‌ با علم اگر عمل نكني شاخ بي‌بري

5-گوينده بايد قبل از ايراد خطابه مطالب خويش را منظم نمايد زيرا اگر ناطق طرح نطق خود را تهيه نكند،يا در اثر تمرين زياد بخاطر نسپارد،هنگام ايراد سخنراني با نگراني و اضطراب مواجه گشته حتي گاهي از اين شاخه بآن شاخه رفته و سخنان بي‌مورد كه با اصل مقصد و موضوع خطابه هيچ سنخيت و مناسبت ندارد،تضييع وقت مينمايد؛بديهي‌ است اين‌گونه سخنان،ارزش شنيدن نداشته و محصولي جز«عرض خود بردن و زحمت دگران داشتن»ندارد.

هـ-خلوص نيت و قصد قربت است-بعد از فرائض و واجبات هيچيك‌ از نوافل و مستحبات مقام وعظ و تبليغ را نداشته،بلكه اتيان بواجبات و ترك محرمات نوعا محصول تبليغات ديني بوده و به يقام الفرائض و السنن‌ است در شرافت وعظ همين بس كه ذات مقدس الهي واعظ است يعظكم‌ لعلكم تذكرون عظمت تبليغ بقدري است كه از وظائف انبياء بوده و جزء سلاح نبوت بشمار ميرود.

بلغ ما انزل اليك من ربك

پس وعظ و تبليغ در رديف بهترين عبادات‌ بوده،و روشن است كه عبادت بدون قصد قربت محقق نميشود.

بر گوينده و خطيب ديني لازم است كه هنگام سخراني و قرار گرفتن بر عرشه منبر يا كرسي خطابه؛خلوص نيت را رعايت نموده فقط براي خدا سخن بگويد اجرش را از خدا بخواهد،هدفي جز ترويج دين مبين اسلام نداشته باشد

ان تنصروا الله ينصركم و يثبت اقدامكم

وعظي كه بود بهر خدا با اثر افتد  وز صفوت آن تازه شود قلب مكّدر

و-مقام شامخ سخنرا با قدح و مدح بيجا آلوده نساخته از هرگونه‌ تعريف و گزاف‌گوئي كه از حقيقت دور باشد جدا حذر كند.معلوم است‌ اگر ممدوح واجد شرائط مدح نباشد مادح نزد شنودندگان متملق و چاپلوس معرفي شده و ديگر نسبت بمطالب گوينده هرچند بلند و اساسي هم باشد وقعي ننهاده و واعظ غيرمتعظش ميدانند،طبيعي است كه هر گونه مداحي از اشخاص موجب خوشنودي شخص مورد مدح شده و از مداح‌ حتي تشكر هم ميكند.ولي با يك محاسبه نفساني سخنور را گزاف‌گو و نالايق ميشناسد،زيرا بحكم الانسان علي نفسه بصيره هركسي بحدود نقص و كمال خود بهتر از ديگران آگاه است،پس اگر واعظ مداحي‌ بيمورد را پيشه كند همانطور كه وزانت خود را از دست ميدهد؛مردود خدا و رسول نيز بوده و حتي جامعه او را بي‌اراده و ضعيف النفس ميداند،و اگر منصفانه قضاوت فرمائيد صاحبان مجالس هم اگر ارادت بچنين شخصي‌ داشته در ادامه دوستي و ارادت با او متزلزل‌اند؛مديحه‌سراياني‌ كه بعقيده خود بيوگرافي متوفي يا خدمات بانيان مجامع ديني را رعايت‌ نموده،و آنقدر دائره تعريف و تمجيد را وسعت ميدهند كه عنقاي خيال هم‌ از پرواز بقله قاف آنها عاجز است،سخت در اشتباهند.

در مجالس ترحيم وظيفه خطيب و واعظ است.كه بجاي مديحه‌سرائيها مطالب مناسب و سودمنديرا ايراد كند،مخصوصا در اطراف معاد و جهان‌ بعدي مستدلا سخنراني نموده و از علوم طبيعي در اثبات معاد استفاده نمايد در اين‌گونه مجالس كه غالبا تشريفاتي است؛شخصيتهاي ممتاز و رجال درجه‌ اول كه كمتر در انجمن‌هاي مذهبي و ديني ديده ميشودند نظر بجهات عديده‌ و حفظ موقعيت و مناسبت،شركت ميكند؛واعظ بايد درعين‌حال كه متانت‌ خود را حفظ كرده طوري جذاب و جالب سخنراني كند كه،شنونده راغب‌ بسخنان گوينده بود و بطور محسوس تحت‌تأثير مطالب خطيب قرار گيرد، راستي اين قبيل مجالس جالب‌ترين كلاس تربيت اجتماعي است؛كه بهترين فرصت را براي گويندگان د بر دارد،و باتوجه باينكه فن سخنوري، منبري،شريفترين فنون است،و تربيت اخلاقي و ديني و تكميل مراتب‌ ايمان جامعه از اين راه ممكن است:بايد گفت:

آنانكه باين فن شريف‌ مي‌پردازند و خويشتن را در رديف خطبا و گويندگان جلوه‌گر ميسازند بايد ارجمندترين طبقات بوده و واجد شرائط علمي و عملي باشند،و چنانچه اين نكات رعايت نشود و كسانيكه فاقد صلاحتي وعظ و تبليغ باشند سنگر حساس تبليغات مذهبي را اشغال نمايند نفعي در برابر نداشته،بلكه‌ زيان آن غيرقابل جبران است و چه بسا موجب ضعف عقايد ديني گشته و جمعي را بمباني عاليه دين بدبين نمايند.

گوينده مذهبي يا واعظ بايد متتبع و محيط و مجرب باشد،زيرا هر چه تجربه و احاطه و تتبعش بيشتر باشد؛اساس كلمات و سخنانش محكم‌ تر و بهتر جلب نظر مستعمين،خاصه دانشمندان از شنوگان را نموده،و موقعيتي در قلوب احراز ميكند كه منجر به پذيرفتن وعظ و اندرز گوينده خواهد شد

واعظ و مبلغ بايد قسمت اعظم وقت خود را صرف مطالعه كتب تفسير و فقه و حديث نموده؛و از اتلاف وقت و تضييع عمر برحذر باشد.

گويندگانيكه رغبتي بمطالعات نداشته.و يا آنكه صلاحيت‌ فهم مطالب كتب را ندارند.خوب است از منبر رفتن صرف‌ نظر نمايند. زيرا بي‌حالي در امر مطالعه و كتاب خواندن؛گوينده را وادار بياوه‌ گوئي و تكرار مكررات مينمايد.

مگوي آن سخن كاندر او سود نيست‌  كه از آتشت بهره جز دود نيست‌ ز دانش چه جان ترا مايه نيست‌ به از خامشي هيچ پيرايه نيست

ز-شبهه‌اي نيست.كه علم تفسير و حديث و فقه و اصول و ادبيات‌ عرب و ادبيات فارسي در رأس علوم منبري قرار دارد. زيرا قرآن و احاديث محور سخن خطيب را تشكيل داده و بيان مسائل‌ فقهي اشاره برؤس مباني اصول از مسائل مهم منبر بشمار رفته و اهميت‌ بسزائي دارد.

و ادبيات چه عربي و چه فارسي زينت سخن بوده و اگر سخنور مرتكب‌ اشتباهات ادبي شود.چنان در نظر ارباب دانش سقوط ميكند كه ديگر تمام كلماتش بي‌مغز تلقي شده و او را گوينده سطحي و قشري ميدانند. و حق هم همينست آشنائي بجغرافيائي ممالك اسلامي و همچنين علوم جديد و ادوات و ابزار كار منبري را تشكيل داده و چه بسا اشاره به آنها موجب توجه‌ شنوندگان گردد.

از علوم سياسي و اقتصادي بايد بهرهء داشته باشد.مباني منطق هميشه‌ بايد مانند تابلوي زيبا و برجسته‌اي در مقابل چشم خطيب مجسم باشد.

گوينده بايد روانشناس بوده و مقتضاي حال را رعايت كند. خلاصه آنكه واعظ و مبلغ بايد جامع المعقول و المنقول باشد.

آشنائي كامل بيكي از زبانهاي زنده دنيا جزء برنامه مبلغ و واعظ است.خاصه در اين عصر كه روابط ملل دنيا با يكديگر زياد و رشته ارتباطات‌ محكم و فاصله‌ها كوتاه و مسافرتها آسان و ساده شده است و ميتوان گفت زبان دانستن فريضه ذمهء خطيب بوده و اساس تبليغات را بدينوسيله ميتوان در اختيار جهان شرق و غرب گذارد.

ي-روايات و احاديث را از منابعي نقل كند كه بتصويب ائمه اطهار رسيده باشد«مانند كتب اربعه»و از نقل روايات ضعيفه و متشابهه كاملا بر حذر باشد.آيات متشابهه را مطرح ننموده و بطور كلي از مطرح نمودن‌ موضوعات مشكله و مسائلي كه از نقل آنها عاجز است خودداري نمايد.

دواوين شعرا را مطالعه نموده و در حفظ اشعار اخلاقي و مهيج و لطيفه‌هاي نغز حريص باشد.بكتب افسانه و اساطير و قصص مراجعه نموده‌ و از داستانهاي واقعي و شيرين براي رفع خستگي مستمعين و شنوندگان‌ استفاده نمايد.(البته بكار بردن فكاهيات بنحو مؤدبانهء باشد؛كه موجب‌ ملال خاطر حضار نگردد.»

در ذكر مصائب و مناقب خاندان پيغمبر اكرم صلّي اللّه عليه و اله از متون مقاتل‌ معتبره تجاوز ننموده و از نقل مطالب نادرست اجتناب نمايد.و بهتر اينست‌ كه ذكر مصائب جز در ايام سوگواري بنحو اختصار برگزار شود.

منبع :

نشريه جهان دانش » فروردين 1339 - شماره 1


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۲۳ ] [ مشاوره مديريت ]

 

مطالعات بلاغي (تاريخچه و سير تحول بلاغت در غرب)

اشاره:


آنچه در پي مي‌آيد،مقالهء همكار ارجمند جناب آقاي مهدي‌ ستاريان از اصفهان است.نويسنده در اين نوشتار به بررسي تاريچه‌ و سير تحول بلاغت در غرب و نيز سرزمين‌هاي اسلامي پرداخته‌ و در پايان،ديدگاه خويش را پيرامون روش تدريس بلاغت و صور جماليه در كتاب‌هاي درسي بيان داشته است.ضمن سپاس و قدرداني از عنايت ايشان به مقوله آموزش زبان عربي،بدين وسيله‌ «ويژه‌نامهء عربي مجلهء رشد معارف اسلامي»آمادگي خود را براي‌ درج مقالات و نظريات همكاران محترم در اين زمينه اعلام مي‌دارد.


مطالعات بلاغي مهدي ستاريان‌ «تاريخچه و سير تحو بلاغت در غرب»
در آمفي تئاترهاي يونان باستان،چند موضوع توجه مردم را به خود معطوف‌ مي‌داشت كه سرآمد آن‌ها نبرد گلادياتورها،نمايشنامه و خطابه بود.در اسناد و مكتوبات اوليه در عصر هومري، از آنان با عنوان«پهلوانان ميدان سخن و به‌ جا آورندهء كارهاي دليرانه»1،ياد شده‌ است.

ذهن ارسطو متوجهء اين نكته شد كه‌ چگونه يك نقال مي‌تواند با سحر سخن، آن‌چنان توجه مردم را به خود جلب كند كه‌ مشتاقانه همچون هيجان پايان نبرد يك‌ گلادياتور،براي شنيدن كلام آخر يك‌ نقال،ساعت‌ها به او گوش و دل سپارند!؟ او كه خود در جواني آموزگار فن‌ بلاغت (rhetoric) بود،در دورهء دوم‌ اقامتش در«آتن»،به تدريس«فن‌ سخنوري»پرداخت.سرانجام،مجموعهء نوشته‌هاي گذشته‌اش و اين درس‌ها را در اثري متشكل از سه كتاب با عنوان‌ «ريطوريقا»منتشر ساخت.

هرچند كه نخستين نظريه پردازان‌ بلاغت،كوراكس و تيسياس در قرن 5 (ق.م)،در جزيرهء«سيسيل»مي‌زيستند و گرگياس،«هنر سخنوري سيسيلي»را به‌ آتن آورد،2اما كاربرد اصلي بلاغت نزد اينان،اثبات دعوي حقوقي بود.حتي‌ ارسطو نيز در نوشته‌هاي بلاغي خود راهنمايي مي‌كند كه چگونه مي‌توان‌ موضوعي را بزرگ‌تر يا كوچك‌تر جلوه داد. بيش‌ترين استفاده از وسايل اثبات ادعا، هدفي است كه ارسطو در كتاب فن بلاغت‌ بدان اشاره كرده است و اين تمام هدفي بود كه از فن بلاغت و سخنوري در دورهء باستان‌ مد نظر بوده است.

ارسطو مي‌گويد:«يونانيان حق داشتند از پروتاگوراس رنجيده خاطر باشند؛زيرا او افتخار مي‌كرد كه مي‌تواند گفتار ضعيف‌تر را به گفتاري قوي‌تر مبدل‌ سازد.»

به اين دليل و دلايلي ديگر،افلاطون‌ به نقد روش گرگياس‌3پرداخته و فن‌ سخنوري را در مكالمهء«فايدروس»،بر پايه‌اي ديگر بنا نهاده است.افلاطون از زبان گرگياس بين فن سخنوري و جنگ افزار مقايسه‌اي اين چنين را نقل كرده‌ است:«ناتواني در دفاع از خود به وسيلهء سخن،همان‌گونه زشت است كه ناتواني‌ در دفاع از خود با مشت،و حتي آن‌ زشت‌تر از اين است.»4

ارسطو در مقابل اين نظر،زبان به‌ اعتراض مي‌گشايد و مي‌گويد:«...همهء اين چيزها،اگر به درستي مورد استفاده قرار گيرند،بزرگ‌ترين سود را دربر دارند و اگر بر خلاف حق به كار برده شوند،بزرگ‌ترين‌ زيان را به بار مي‌آورند.»5 توانگري در خور سرزنش نيست،بلكه‌ سزاوار سرزنش،آن روحيه‌اي است كه‌ توانگري را در راه بد به كار مي‌برد.

سير تحول‌ بلاغت در غرب

روح حاكم بر تفكر يونان باستان منجر به آن شد كه از منظر فلسفه به كنكاش‌ بيش‌تر موضوع بپردازند.در نتيجه، مباحث ريشه شناختي با بحث پيرامون‌ منشأ زبان و رابطهء لفظ و معنا،اين‌گونه‌ شروع شد كه:«رابطهء لفظ و معنا قراردادي است يا طبيعي؟»

ارسطو رابطهء بين لفظ و معنا را قراردادي مي‌دانست و عقيده داشت: «هيچ نامي به‌طور طبيعي پديد نمي‌آيد.»6 صاحب نظران يوناني در سايهء دو بينش‌ «سامانگرا»و«سامانگريز»7به نقد و بررسي‌ آراي يكديگر مي‌پرداختند تا اين‌كه كم كم‌ در اروپا مباحث ريشه‌شناختي جاي خود را به تعبير و تفسير«كتاب مقدس»داد.اين‌ تحول يعني شروع مطالعات پيرامون«علم‌ معني» (semantics) اين مطالعات تا آن‌جا ادامه يافت كه سه ديدگاه در بررسي‌ معني ايجاد شد8:

1.معني‌شناسي زايا (Generative :semantics) اربابان اين فن معتقدند كه‌ ساخت نحوي و ساخت معنايي يكي‌ است.

2.معني‌شناسي كاربردي (Applied semantics) :اينان معتقدند كه‌ معني‌شناسي بايد صورت‌هاي زباني را در بافت اجتماعي،در موقعيت‌هاي كاربرد و با توجه به عوامل گوناگون مؤثر در آن‌ها، مطالعه كند.

3.معني‌شناسي توصيفي‌ (Descriptive semantics) :اين گروه به‌ تجزيهء خصوصيات معنايي مي‌پردازند تا حقايق را تحليل كنند.

سرانجام دامنهء اين تحولات بدان جا رسيد كه با تكيه بر ايمان به توانايي انساني‌ در به كارگيري فهم خويش،بررسي‌ موشكافهء كتاب مقدس آغاز و نهضت‌ اصلاح ديني با شعار حجيت كتاب مقدس‌ به جاي مرجعيت كليسا توسط پروتستان‌ها مطرح شود.9البته تا دههء 1920،هدف از تفسير،كشف قصد و منظور متن بود،ولي‌ كم كم به علم چگونگي فهم متون،يعني‌ «هرمنوتيك»تبديل شد كه هانري كربن از آن به«كشف المحجوب»تعبير كرده و معتقد است كه اين علم به دنبال تأويل‌ متن،به گونه‌اي است كه از رهگذر آن بتوان‌ به مراد و مضمون راستين متن رسوخ كرد.10 دامنهء تحولات جديد در اين زمينه چنان گسترده و ظريف است كه بررسي جنبه‌هاي‌ متفاوت آن مجال ديگري مي‌طلبد.

تاريخچه و سير تحول بلاغت‌ در سرزمين‌هاي اسلامي
تاريخچهء بلافت در سرزمين‌هاي‌ اسلامي

از اواخر سدهء ششم ميلادي،شبه‌ جزيرهء عربستان از نظر سخن سرايي، سرودن شعر و ايراد خطابه،نسبت به‌ تمدن‌هاي آن روزگار سرآمد بوده است؛ زيرا مي‌كوشيدند با احساس سخن بگويند تا به اعماق روح و قلب شنونده نفوذ كنند. مسابقهء ادبي بازار«عكاظ»بسيار جدي‌ برگزار مي‌شد و هر كس مي‌كوشيد،ذوقي‌ سليم را براي آفرينش اثري بديع به كار گيرد.در اين بازار گرم سخن،قرآن جهت‌ اثبات آسماني بودنش،تحدّي مي‌كند تا تمامي فصيحان و بليغان عرب به زانو درآيند.

از اوايل قرن دوم هجري كه علماي‌ ايراني مسلمان به ترجمه،تفسير و جنبه‌هاي گوناگون قرآن رو آوردند،اين‌ سؤال مطرح شد كه ويژگي اعجاز بياني‌ قرآن در چيست كه با قوت تمام با وجود معلقات سبعه،امراي كلام را به‌ تحدي مي‌كشاند!؟

بدين خاطر مسلمانان به منظور درك‌ اعجاز قرآن،به بررسي معناي آن‌ پرداختند11و از آن جا كه در اين كنكاش از دسته‌بندي ارسطو بهره جستند،اين‌ بررسي‌ها عنوان«فنون بلاغت» (rhetoric)

از اواخر سدهء ششم ميلادي،شبه جزيرهء عربستان از نظر سخن سرايي،سرودن شعر و ايراد خطابه،نسبت به تمدن‌هاي آن روزگار سرآمد بوده است؛زيرا مي‌كوشيدند با احساس سخن بگوسند تا به اعماق روح و قلب شنونده نفوذ كنند
به خود گرفت.12رفته رفته مجموعه قوانيني‌ تدوين كردند تا به كمك آن‌ها،اطمينان در صحت نحوي،در زيباتر كردن جمله براي‌ تأثير بيش‌تر بر مخاطب،بكوشند.


سير تحول علوم بلاغي در سرزمين‌هاي اسلامي
سير تحول علم بلاغت نزد مسلمانان‌ را بايد در قرن‌هاي چهارم و پنجم هجري‌ جست‌وجو كرد؛زيرا با ظهور بزرگاني‌ همچون عبد القاهر جرجاني،جاراله‌ زمخشري،سكاكي،تفتازاني و...،در مطالعات بلاغي تحول بزرگي به وجود آمد.

اولين كتاب تدوين شده در علم‌ معاني،به درستي مشخص نيست؛زيرا ويژگي‌هاي اين علم مربوط به كلام بليغان‌ است كه از آغاز به گونه‌اي ذاتي،فصاحت‌ و بلاغت در ذوق شاعر و نويسنده به كار مي‌رفته است‌13و در طول زمان،ديگران‌ «صنايع ادبي»را با آثار آن بزرگان مطابقت‌ داده‌اند.آري:

شاعري طبع روان مي‌خواهد نه معاني نه بيان مي‌خواهد

به‌هرحال از مشهورترين افراد جاحظ بوده است.14هرچند برخي جرجاني را مبتكر علم معاني و بيان دانسته‌اند15،ولي‌ مشهورترين آن است كه عبد القاهر جرجاني با كتاب«دلائل الاعجاز»،علم معاني را تكامل بخشيد.

اولين كتاب تدوين شده در علم بيان را «مجاز القرآن»از ابي عبيده شاگرد خليل‌ دانسته‌اند و جرجاني با تدوين‌ «اسرار البلاغة»،علم بيان را تكميل كرد.

پس از او،سكاكي در كتاب‌ «مفتاح العلوم»،مسائل بلاغي را گسترش‌ داد و از آن به بعد،در اصول مطرح شدهء او،تغيير محسوسي ايجاد نشده است.16

گرچه صنايع بديع،عملا در اشعار به رشد و گسترش علم بلاغت نزد مسلمانان تا قرون هفتم و هشتم هجري‌ همچنان ادامه داشت و پيوسته مفاهيمي مانند صورت و معنا،دلالت و اطلاق، روابط معنايي و...به مطالعات بلاغي‌ اضافه شدند

كار مي‌رفته‌اند،ولي اولين كتاب تدوين‌ شده در علم بديع را به ابن معتز و قدامة بن‌ جعفر نسبت داده‌اند.ابن معتز اولين بار بديع را از فصاحت و بلاغت جدا كرد و بعد سكاكي و جرجاني،انشعاباتي را ايجاد كردند و صنعت‌هاي ادبي گسترش يافتند؛ در حدي كه اين امر رو به افراط گذاشت‌ و صنايع زائد نيز ايجاد شده‌اند.شايد ذكر اين نكته خالي از لطف نباشد كه‌ مسلم بن الوليد شاعر اولين كسي است كه‌ نام«بديع»و«لطيف»را بر صنايع ادبي به‌ معناي خاص به كار برد.17

اما در زمينهء كنكاش‌هاي قرآني از منظر مطالعات معنايي،غزالي اولين گزيدهء قرآني‌ را نوشت.او معتقد بود كه مراتب گفتار قرآني از نظر اعجاز بياني،در يك درجه‌ نيستند.به عنوان مثال،آيات«سورهء تبت» را در سطح معمولي دانسته،ولي آيهء 44 «سورهء هود»را در عالي‌ترين سطح بلاغي‌ قرار داده است؛آن جا كه به زمين و آسمان‌ به عنوان دو شخصيت كامل خطاب‌ مي‌شود:«يا ارض ابلعي ماوك و يا سماء اقلعي و غيض الماء...»18

او مي‌گويد:ظرافت در تعبير«ابلعي» براي«ارض»و«اقلعي»براي«سماء»، نكاتي هستند كه فارسي زبان كم‌تر درك‌ مي‌كند.همچنين در جاي ديگر تأثير كلام‌ در آيهء«فاذاقها الله لباس الجوع و الخوف‌ بما كانوا يصنعون.»19را از آن جهت‌ فوق العاده مي‌انگارد كه علاوه بر استفاده‌ از فعل حسي«اذاق»براي«جوع»و «خوف»،از اضافهء لباس نيز بهره جسته‌ است؛آن هم نه با تعبير«بما كانوا يعملون»،بلكه با كنايهء«بما كانوا يصنعون».

رشد و گسترش علم بلاغت نزد مسلمانان تا قرون هفتم و هشتم هجري‌ همچنان ادامه داشت و پيوسته مفاهيمي‌ مانند صورت و معنا،دلالت و اطلاق، روابط معنايي و...به مطالعات بلاغي‌ اضافه شدند.20به‌هرحال،پيرامون‌ مطالعات بلاغي نزد مسلمانان چند نكته‌ قابل ذكر است:

1.از آن جهت كه مطالعات معنايي‌ در زبان‌شناسي اسلامي ريشهء ادبي-بلاغي‌ داشت و با مسائل كاربرد شناختي گره‌ خورده بود،رابطهء لفظ و معنا را برخي‌ قراردادي و برخي طبيعي فرض كردند؛ بدون آن كه به كنكاش جدي در زمينهء ريشه شناختي موضوع بپردازند.21

2.در مطالعات بلاغي مسلمانان، مفاهيم ساختاري و معنايي هر دو با هم‌ لحاظ مي‌شدند و افرادي مانند سيبويه، علاوه بر معناي صوري جمله،به معناي‌ بافت آن نيز توجه داشته است.به عنوان‌ مثال،نظريهء تصريحي سيبويه دربارهء«تعبير پاره گفتار» (enunciative) كه از نظريات‌ مهم در زبان‌شناسي محسوب مي‌شود، مبتني بر مفاهيم نحوي و كاربرد شناختي‌ است.او مي‌گويد:«دو عنصر مسند و مسند اليه در جمله ضروري‌اند ولي عنصر سومي نيز لازم است كه به قصد و نيت‌ گويندهء كلام و همچنين به تقدم و تأخر يكي‌ از عناصر در جمله مربوط مي‌شود.»22

بنابراين،درك مفهوم واقعي جمله به‌ آگاهي يافتن از قصد و نيت گوينده،حد تأثير مخاطب در ارتباط گفتاري،رابطهء گوينده و شنونده،لحن كلام و...در تعبير صحيح از پارهء گفتار نياز دارد.

3.اصطلاح«وضع الفاظ»در ميان‌ متفكران ايراني مسلمان معادل‌ "semantics" ،علم معني‌شناسي غرب‌ است‌23كه تقريبا مؤلفه‌هاي يكساني دارد،  *


ولي دامنهء رشد و توجه به جنبه‌هاي آن در شرق و غرب متفاوت است.توضيح‌ بيش‌تر آن كه در موارد زير اتفاق نظر وجود دارد:

-علم معني‌شناسي،شاخه‌اي از زبان‌شناسي است كه به مطالعهء معناي‌ الگوهاي زبان مي‌پردازد.

-نقش اساسي آن بررسي صور گوناگون انتقال و تغيير و تحول معنايي‌ است.

-موضوعش دربر گيرندهء بخش معنايي‌ دستور زبان است كه به توصيف معني‌ واژه‌ها و جملات مي‌پردازد.

-از جمله هدف‌ها و كاربردهاي آن، آموزش بهترين شيوه در بيان افكار خود براي بالاترين حد تأثيبر بر مخاطب است: چگونگي بيان افكار خود،افزايش توانايي‌ در انتخاب مناسب‌ترين واژه‌ها و ساختار، قدرت درست شنيدن و خواندن براي‌ صحيح توجيه كردن،و دريافت معناهاي‌ ممكن در بررسي واژه‌ها و جملات.


جنبه‌هاي تفاوت
-مطالعات زباني در غرب، «انسان‌مدار»،ولي در شرق«دين بنياد» بوده است.

-در قرن حاضر،غرب با خارج شدن‌ از حوزهء سنتي،در اوج پيشرفت به سر مي‌برد و با نظريه پردازي‌هاي جديد،به‌ چارچوب‌هاي نظامند نوين مي‌انديشد.

در حالي كه اوج نوآوري‌ها و تحولات زباني‌ شرق را بايد در قرن‌هاي اوليهء پس از اسلام‌ جست‌وجو كرد.مطالعات ادبي امروز در شرق،جنبهء تكميلي و تشريحي دارد و در نهايت به ترجمهء آراي جديد غرب بسنده‌ كرده است؛بدون آن كه با ريشه‌يابي‌ تاريخي،به وجوه مشترك نظريات جديد غرب با نظريات به ثبت رسيدهء زبان شناسان‌ بزرگ اسلامي در قرن‌هاي چهارم تا هشتم‌ هجري،اشاره شود.چه زيبا بود اگر دست اندركارهاي مقطع تحصيلات‌ تكميلي در دانشگاه‌ها،به اين موضوع‌ توجه ويژه‌اي مي‌كردند.


بايدها و نبايدهاي‌ آموزشي بلاغت

براي زبان نقش‌هاي گوناگوني قائلند: -از جهتي زبان را محمل انديشه‌ مي‌پندارند و معتقدند كه آن روي سكهء تفكر،سخن است.به زباني ديگر،تفكر فرايند ساكت ذهني است و سخن،فرايند اولين كتاب تدوين شده در علم بيان را «مجاز القرآن»از ابي عبيده شاگرد خليل‌ دانسته‌اند و جرجاني با تدوين«اسرار البلاغة»،علم بيان را تكميل كرد.پس از او،سكاكي در كتاب«مفتاح العلوم»،مسائل‌ بلاغي را گسترش داد و از آن به بعد،در اصول مطرح شدهء او، تغيير محسوسي ايجاد نشده است

فعاليت‌گوياي ذهن.24

-از جهتي ديگر،زبان حديث نفس‌ است.در واقع به كمك واژه‌ها، خود آگاهي‌مان را نسبت به احساسات، عواطف،حالات دروني و مرور خاطراتمان را كدگزاري و بايگاني‌ مي‌كنيم.25

-برخي مهم‌ترين نقش اجتماعي زبان‌ را ايجاد ارتباط دانسته‌اند؛از آن جهت كه‌ وسيله‌اي براي همزيستي است و تعامل‌ جوامع بشري را امكان پذير مي‌سازد.26

-و بالاخره،يكي از نقش‌هاي زبان، آفرينش ادبي است.27

علاقهء مسلمانان به قرائت صحيح، درك و فهم آيات،آموزش فرهنگ اسلامي‌ به نو مسلمانان و دفاع از حريم آيات الهي، منشأ پژوهش‌هاي زبان عربي و مطالعهء دقيق اين زبان،براي جلوگيري از تحريف‌ پس بايد در كنار آموزش نكات‌ دستوري،پرده از چهرهء الفاظ كنار زد تا زيبايي‌هاي كلام جلوه‌گر شوند.زيرا سردي‌ مطالعات زباني،گرمي ظرافت‌هاي بلاغي‌ را مي‌طلبد تا انگيزه و دقت در آموخته‌هاي‌ زباني را افزايش يابندبوده است.

از طرف ديگر،جنبهء كاربردي و آموزشي زبان عربي بر جنبهء نظري آن غلبه‌ داشته و در ابتدا ساخت واژه و صرف و نحو همگام با هم در زبان‌شناسي عربي بررسي‌ مي‌شده است.28حتي از ديدار زبان شناسان‌ بزرگ اسلامي،مفهوم اوليهء نحو،شيوهء سخن گفتن بوده است؛زيرا زبان را يك‌ فعاليت اجتماعي مي‌دانستند كه از طريق‌ آن ارتباط برقرار مي‌شود.29سيبويه اعتقاد داشت:«نحو،روشي است كه مردم بدان‌ صحبت مي‌كنند و به معناي جاده و راه‌ است.»30

اين تعريف دال بر آن است كه زبان را يك رفتار مي‌دانسته‌اند.31به همين دليل، لازمهء درك و فهم صحيح،گذر از لايهء ظاهر كلمات و نفوذ به درون متن براي‌ شناخت لايهء پنهاني جملات است.به بيان‌ ديگر،نحو و بلاغت دو بال ضروري براي‌ درك و فهم متن هستند.هر كلمه به دلايل‌ نحوي در جمله جايگاهي دارد،اما با تكيه‌ بر فنون بلاغي و ذوق و قريحه،مي‌توان‌ كلمات را با آرايش خاصي در يك ساختار نحوي صحيح به كار گرفت و با حذف و اضافه،تقدم و تأخر،ايجاز،كنايه،تشبيه‌ و...،به ترغيب مخاطب و تأثير بيش‌تر بر ذهن او همت گماشت.در واقع،اصول‌ و قواعد فنون بلاغت،قدرت انتخاب‌ بهترين واژه‌ها را افزايش مي‌دهد و براي‌ رهايي فرد از سرگرداني،مانند قوانين‌ راهنمايي و رانندگي عمل مي‌كند.

در اين زمينه،مجموعه بحث‌هاي‌ ارسطو در كتاب سوم«ريطوريقا»،گرچه‌ حاوي انبوهي از مطالب بديهي است،اما به نكاتي ظريف و عميق اشاره دارد.32به‌ عقيدهء ارسطو:

-مهم‌ترين مزيت گفتار،روشني و تناسب آن با مقام اوست.

-موقعيت و مقام افراد،نوع خاصي از سخن را مي‌طلبد.

-برخي از موضوعات،نوع خاصي از سخن را مي‌طلبند.

-با هر مخاطب بايد متناسب با وضع‌ روحي،اعتقادي(باور)و استعداد(ميزان‌ درك)او سخن گفت.

-هرگونه زياده‌روي همانند قطع‌ ناگهاني كلام مضر است؛زيرا ذهن،نه‌ طاقت آن را دارد كه بدون توقف به تفكر وادار شود و نه مي‌تواند خود را از قيد محركي كه او را به حركتي موزون به پيشرفت‌ براي رسيدن به نتيجه‌اي وادار ساخته است،يكباره آزاد كند.

-مخاطب را نبايد سرگردان كرد و نه‌ بايد سرگردان رها كرد.

-منظم فكر كردن غير از صحيح فكر كردن است.

-هر سخني كه از خطيب،با ر نظر گرفتن‌ فضاي كلي سخن و نيز با در نظر گرفتن‌ تمامي سخن او قابل بررسي است.

به‌هرحال،اگر«سخن»وسيلهء انتقال‌ افكار بلند انديشمندان به دانش پژوهان‌ است،

اگر حضرت حق،«سخن»را وسيلهء ارتباط با برگزيدگان خويش قرار داده‌ است،

اگر«بيان»،كمال بخش آفرينش انسان‌ قلمداد شده است:«خلق الانسان،علّمه‌ البيان»33،

اگر در«بيان»سحري هست:«و إنّ‌ من البيان سحرا»34،

اگر موسي،«فصاحت»برادرش‌ هارون را وسيله‌اي مناسب براي ابلاغ‌ رسالت مي‌پندارد:«و أخي هارون هو افصح منّي لسانا»35،

و اگر علي،«بلاغت»را از شرطهاي‌ تأثيرگذار در اندرز مي‌داند:«هكذا تصنع‌ المواعظ الباغة بأهلها»36،

پس بايد در كنار آموزش نكات‌ دستوري،پرده از چهرهء الفاظ كنار زد تا زيبايي‌هاي كلام جلوه‌گر شوند.زيرا سردي مطالعات زباني،گرمي ظرافت‌هاي‌ بلاغي را مي‌طلبد تا انگيزه و دقت در آموخته‌هاي زباني افزايش يابند.آري:

به حقارت نتوان كرد نظر سوي سخن‌ سخن آن است كه از عرش برين آمده‌ است

دل ما چون نكند ميل سخن كاين گوهر خاص از بهر دل ما به زمين آمده‌ است.

تك برگ‌هاي«الصور الجمالية...»در كتاب‌هاي تازه تأليف شدهء زبان عربي براي‌ دبيرستان‌ها،از آن جهت به استشهاد آيات‌ الهي نشسته‌اند كه در زبان قرآن،هر واژه‌ علاوه بر حمل معنايي خاص و القاي‌ معاني دقيق و ظريف به مقتضيات حال و مقام آيه،با به كارگيري يك روش‌ قانونمند،اعجاز بياني خود را اثبات كرده‌ است.37همچنين،هرگونه توجه به‌ جلوه‌هاي زيبا شناختي در قرآن،يك‌ خدمت چند سويه تلقي مي‌شود.

اما در روش تدريس نكات بلاغي‌ «الصور الجماليه...»،پيشنهاد مي‌شود كه‌ دبيران محترم،متناسب با حد توانايي و آگاهي خود و با در نظر گرفتن زمينه‌هاي‌ علمي و ذوقي فراگيران،دامنهء شرح و بسط موضوعات را،از بسنده كردن به حد مطرح‌ شده در كتاب تا معرفي مقالات و كتاب‌هاي مفيد و ذكر آيات و احاديث‌ بيش‌تر كه مرتبط با موضوع آن صفحه‌ هستند،گسترش دهند و در تدريس اين‌ قطعات،همچون طيفي با درجات‌ گوناگون،متناسب با استعداد فراگيران‌ بدان بنگرند تا نقض غرض نشود.


زيرنويس
(1).ايلياد،هومر.سرود يازدهم.443.

(2).گمپرتس،تئودور.متفكران يوناني.ترجمهء لطفي،محمدحسن.فصل 36(1669/3). انتشارات خوارزمي.تهران.1375.

(3).گرگياس يكي از بنيانگذاران نثر هنرمندانهء يوناني‌ است؛نثري كه كاربرد ويژه‌اش در خطابه‌هاي حقوقي‌ است.غناي فوق العادهء سبك او به اين منجر شد كه‌ فن بلاغت از وسيله به هدف تبديل شود،به تعبير ديگر،تصويرها و موشكافي‌هاي او،ديگر براي‌ روشن‌تر ساختن و زنده‌تر جلوه دادن انديشه‌ها به‌ كار نمي‌رفتند تا وسيله‌اي براي رسيدن به هدف‌ باشند،بلكه به يك معني خود به هدف تبديل شدند.

(4).گمپرتس،تئودور،متفكران يوناني.فصل 6 (488/1).

(5).ارسطو،ريطوريقا.كتاب اول.فصل اول‌ (1355 الف).افلاطون و گرگياس.456.

(6).روبينز،آر.اچ.تاريخ مختصر زبان‌شناسي. ترجمهء حق‌شناس،عليمحمد.تهران.كتاب ماد.

(7).سامان گرايان،نظامندي‌هاي زبان به صورت‌ قياسي را غالب مي‌دانند و سامانگريزان طرفدار غلبهء بي‌نظمي‌هاي زباني به صورت سماعي هستند. ارسطو و پيروان مكتب اسكندراني در يونان و نيز پيروان مكتب بصره در سرزمين‌هاي اسلامي، سامانگرايي و حاكميت«قياس»و قانونمندي را در زبان پذيرفته بودند،در حالي كه رواقيان و پيروان‌ مكتب كوفه بيش‌تر به سامانگريزي و غلبهء«سماع» در زبان پايبند بودند.

(8).ساغروانيان،جليل.فرهنگ اصطلاحات‌ زبان‌شناسي.نشر نما.1369.ص 426 و 427.

(9).ريخته گران،محمدرضا،هرمنوتيك.نشر كنگره.تهران.1378.ص 46.

(10).مجتهد شبستري،محمد.هرمنوتيك.كتاب‌ و سنت.بخش دوم:بازسازي تفكر ديني.

(11).بنت الشاطي،عايشه عبد الرحمن.اعجاز بياني قرآن.ترجمهء صابري حسين.انتشارات علمي

قو فرهنگي.تهران.1376.ص 95.

(12).لازم به تذكر است كه فرهنگ يوناني به آسيا راه‌ يافته،فرهنگ آتني محض نبود،بلكه«مكتب‌ هرمسي»بود كه از تلافي جهان بيني مصري در اسكندريه و حكمت و فلسفهء يوناني به وجود آمده‌ بود.ر ك:نصرحسين.علم و تمدن در اسلام. ترجمهء احمد آرام.نشر انديشه.1350.و نيز: Delacy o''leary .انتقال علوم يوناني به عالم‌ اسلام.ترجمهء احمد آرام.

(13).ابن ابي الاصبح المصري.بديع القرآن.ترجمهء مير لوحي،علي.انتشارات آستان قدس.مشهد. 1368.ص 19.

(14).مطلوب،احمد.معجم المصطلحات البلاغيه‌ و تطوّرها.مكتبه لبنان ناشرون.1996.ص 237.

(15).اركان،فائزه.نگاهي به دو سنت زبان‌شناسي‌ اسلامي و غربي.آيينهء پژوهش،شماره 60.ص‌ 28 تا 32.

(16).اسكندري،احمد.تاريخ ادبيات عرب. ترجمهء محمد رادمنش(عصر الدولة العباسية). انتشارات مجيد.تهران.1375.

(17).ابو الفرج اصفهاني.الاغاني(239/19). دارا الكتب المصرية.

(18).هود 11/44.

(19).نحل 16/112.

(20).نگارش بلاغت در زبان فارسي،پس از مطول‌ و مختصر،با همت افرادي همچون سيد نصر الله‌ تقوي(قرن 13)شكل گرفت و شواهد فارسي در بررسي‌هاي بلاغي رخ نمودند.هرچند تفتازاني از متقدمان و شميسا از متأخران،بر خلاف جمهور نظرياتي ارائه كرده‌اند،اما هنوز سبك نگارش و شواهد بلاغي در فارسي،براي تحول لازم به انتظار سنت شكني نشسته‌اند.

(21).دقت شود كه منظور،كنكاش در مباحث‌ نحوي نيست،بلكه بررسي‌هاي فلسفي در مباحث‌ ادبي مدنظر است.

(22) Gakalla,M.H.1938.Arbic Linguistics:. bibliography,Mancel publishing.

(23).ساغروانيان،جليل.فرهنگ اصطلاحات‌ زبان‌شناسي.نشر نما.1369.ص 5 تا 424.

(24).باطني.محمدرضا،زبان و تفكر.چاپ‌ كاويان.1349.ص 116.

(25).معين،محمد.مجموعهء مقالات.ج 2.زبان‌ از نظر روان‌شناسي.به كوشش مهدخت معين. انتشارات معين.تهران.1367.ص 5 تا 33.

(26).كلاكن،كلايد.مردم‌شناسي فرهنگي.ترجمهء اميرحسين آريان‌پور.انتشارات مركزي.ص 57.

(27).ويگو،تسكي.ل س.انديشه و زبان.ترجمهء احمد صبوري.نشر نوين.تهران.1367.ص 68 تا 72.

(28).بعدها به خاطر تأثير پذيري از تقسيمات دستور زباني يونان،«نحو»به بررسي ساخت‌ها و روابط عناصر سازندهء آن‌ها و نقش هر يك از آنها در جمله‌ تبديل شد و حتي خود سيبويه نيز ساختار زبان را در قالب نقش بررسي كرده است.به همين خاطر، «نقش‌گرايي»،توجه به مفاهيم ساخت و نقش،يكي‌ ويژگي غالب در زبان‌شناسي اسلامي قلمداد مي‌شود.

(29).از ميان نظريه‌پردازان بزرگ زبان‌شناسي غرب، فرديناند و سوسور نيز طرفدار همين نظريه هستند. 30.7.Bokalla,M.H.1938.Arbic publishing. Linguistics:biblography,Mancel

(31).مشكوة الديني،مهدي.سير زبان‌شناسي. مؤسسه انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد.1373.

(32).ارسطو.ريطوريقا.كتاب سوم.فصل 5 تا 7.

(33).الرحمن(55/2-3).

(34).مجمع الامثال ميراني(90/1).

(35).قصص(34/28).

(36).نهج البلاغه.ترجمهء فيض الاسلام.خطبهء 184.ص 618.

(37).بنت الشاطي،عايشه عبد الرحمن.اعجاز بياني قرآن.ترجمهء حسين صابري.انتشارات علمي‌ و فرهنگي.تهران.1376.ص 19.

منبع :

نشريه رشد آموزش معارف اسلامي » پاييز 1381 - شماره 50


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۲۱ ] [ مشاوره مديريت ]

 

پريكلس ، نخستين سخنور يوناني

بقلم آقاي جمال الدين جمالي

تاريخ تشكيلات سياسي و حقوقي در جهان‌ -9- حكماي يونان

دانشمندان و حكماي يوناني كساني بودند كه در شئون عالم و امور مربوطه‌ بآن مطالبي درك كرده و از روي طبع و فطرت نكته‌سنج و نصيحت‌گو باشند صاحبان فكر و مستعد يوناني كه اهل تحقيق بودند بتفكر در حقيقت امور عالم‌ ميپرداختند بسفر و سياحت ميرفتند در عادات و اخلاق و قوانين و رسوم ملل ديگر مطالعه و تفحص مينمودند با بزرگان و دانشمنداني در كشورهاي شرقي مانند مصر و كلده و بابل و ايران ملاقات ميكردند و در حدود امكان از اطلاعات و علوم آنان‌ استفاده مينمودند اين مطالعات كه سيري از آفاق و انفس بود با طبع مخصوص يوناني‌ كه قريحه سرشار و آزاد علمي و برهاني داشت آميخته ميشد مردمي مجرب و دانشمند بوجود ميآورد نخستين كس از اين سلسله مردم دانشمند مجرب در يونان ثالس‌ ملطي سر سلسله حكماي ايوني بود كه در اواخر قرن ششم قبل از ميلاد ميزيسته‌ ولي قابل ترديد نيست كه دانش اين طبقه از حكماي باستاني يونان بمقتضاي عصر و نبودن وسائل محدود بمقداري از مقدمات رياضي و نجوم و فرضيه‌هاي كلي متكي‌ بقرائن و قياسات راجع بكيفيت خلقت و حقيقت وجود جسمانيات بوده ولي‌ بروزات ذهني و قواي عقلائي دانشمندان يوناني در حال رشد و نمو بوده و مراحل‌ تكاملي را ميپيموده افكار حكماي آن اوان همواره بجرح و تعديل در موضوعات علمي و اخلاقي و سياسي مشغول بود دانشمندان نظريات علمي و سياسي و اجتماعي‌ خود را بوسيله سخنرانيها در مجامع عمومي بيان و در معرض افكار عمومي‌ قرار ميدادند علاوه تصميمات و انتخاب مأمورين و محاكمه متداعيين و مجروحين‌ بشرحي كه قبلا اشاره شد و در فصول آينده بتفصيل بيان خواهد شد با حضور و تصويب جمعيت و صاحبان رأي اتخاذ ميگرديد در اين جلسات در اطراف فرضيه- هاي علمي و نظريات سياسي و اجتماعي بحث و مشاوره و مباحثه بعمل ميآمد طبعا كسانيكه در تقرير و بيان زبردست‌تر در دفن سخنوري بودند بهتر و بيشر ميتوانستند جلب افكار و توجه عمومي را بنمايند در اثبات نظريات خود اعم از موضوعات علمي‌ يا سياسي يا اجتماعي توفيق بيشتري حاصل ميكردند مخصوصا كسانيكه در فن‌ سخنوري استاد بودند رأي خود را از پيش ميبردند و نزد مردم موقعيتي بيشتر احراز نموده و مرجعيت عامه پيدا ميكردند و غالبا برياست و زمام‌داري كشور ميرسيدند بنابراين يكي از عوامل مهم احراز موقعيت‌هاي اجتماعي اشخاص تقرير و بيان و نفوذ كلام بود در قرن پنجم تا قرن چهارم پيش از ميلاد غالبا مردان سياسي‌ يونان از دانشمندان سخنور بشمار ميرفتند روي اين اصل فن سخنوري كه پايه و ملاك احراز مقام و موقعيت سياسي و اجتماعي بود در يونان قديم بمرحله كمال‌ رسيد نخستين مرد سياسي و سخنور يوناني كه چهل سال در آتن فرمانروائي كرد پرتكلس بود در آتن نفوذ كلمه فوق العاده داشت مورخين نوشته‌اند اول كسيكه‌ گفتار خود را در مجامع عمومي قبلا تهيه و يادداشت ميكرد پريكلس بوده است پس‌ از پريكلس هم اغلب مردان سياسي و زمامداران يونان مخصوصا آتن سخنور بودند چون سخنوري در محاكمات از عوامل غلبه بر خصم و در حكومت دمكراسي آتن رابطه‌ مستقيم بر ترقي اشخاص داشت نسبت بفن نطق و خطابه و سخنوري مخصوصا از طرف جوانان‌ با استعداد يوناني كه جوياي نام و مقام بودند استقبال و ابراز علاقه فوق العاده شد جمعي‌ از حكما و دانشمندان موقع‌شناس و كاردان كسوت معلمي پوشيده و در مقابل دريافت اجرت فن خطابه و سخنوري را تعليم ميدادند اين جماعت سوفيست يا سوفسطائي‌ ناميده ميشدند چن تعليم سخنوري و فنون مربوطه باين فن در مقابل اجرت بود تنها كساني از علوم سوفسطائيان بهره‌مند ميشدند كه قادر بپرداخت حق التعليم بوده‌ باشند جوانان با استعداد آتني و ساير بلاد يوان كه توانائي داشتند در فراگرفتن‌ اين فن نزد حكماي يوناني بر يكديگر سبقت ميگرفتند اساتيد فن در تعليم‌ دانشجويان خود با يكديگر رقابت مينمودند لذا تنها هدف سوفسطائيان و پيروان‌ آنها غلبه بر خصم و جلب توجه عمومي بود در فرضيه‌هاي علمي و موضوعات سياسي‌ حقيقت و مصلحت در كار نبود بلكه تفوق و غلبه بر خصم هدف نهائي قرار داشت لذا سفسطه و مغالطه در مكتب سوفسطائي سهم بسزائي يافت و بهمين مناسبت اين سلسله‌ از دانشمندان بسوفسيت معروف گرديدند حتي سوفسطائيان مدعي شدند اصولا حقيقتي‌ در عالم وجود ندارد بلكه حقيقت عبارت از ادراك شخصي ميباشد و لو احساس و ادراك افراد در يكمورد متناقض باشد براي هر فرد حقيقت همان ادراك او است در اينمورد گفته(پروتاگوراس)يكي از اساتيد سوفسطائي معروف است كه(انسان‌ مقياس همه اشياء است)در مفهوم و مراد گفته(پروتاگوراس)تفسيرهاي مختلفي‌ شده بعضي گفته‌اند مراد از بيان وي اين است كه علم مخلوق حواس و ساير استعدادات انساني است و لذا ارزش علم بيش از يكنوع قرارداد بشري نيست افلاطون‌ گفته پروتاگوراس را تفسير كرده باينكه هركس آنچه انتخاب كند كه بدان معتقد باشد در حدود اعتقادش حقيقت دارد و با سلب اعتقاد شخص از منتخب حقيقت آن‌ شيئي سلب ميشود درهرحال رواج سفسطه و مغالطه در مهد علم و دانش بمنزله اعلام‌ خطري بود كه سير تكاملي معرفت را متوقف يا تبديل بجهل مركب نمايد لذا دست‌ توانائي لازم بود كه بتواند با هدف عوام فريب سوفسطائي كه مورد قبول عامه بود مبارزه كند و انقلاب عظيم تحول عقلي و سير تكاملي بروزات ذهنيه بشري را رهبري‌ نمايد جاي ترديد نيست كه هدف و مكتب سوفسطائي اخلاق مردان سياسي بلكه عامه مردم را به فساد سوق ميداد اين وظيفه سنگين را سه تن از حكماي بزرگ‌ يونان كه روابط روحي آنان برشته معنوي پيوسته بود و نسبت بيكديگر سمت‌ استادي و شاگردي داشته‌اند در عهده خود قرار دادند از اين سبب نام بلند ايشان‌ در لوحه حكماي بزرگ جهان و استاد مطلق علم و فلسفه بشمار آمدند.

اين سه حكيم بزرگوار سقراط و شاگرد او افلاطون و شاگرد افلاطون‌ ارسطو ميباشند كه در عالم كمال و دانش بشري سقراط خداوند اخلاق و افلاطون‌ مجذوب عشق و اشراق و ارسطو كاشف براهين عقلاني ميباشند.

 

منبع :

نشريه كانون » سال هشتم، ارديبهشت 1343 - شماره 2


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۲۰ ] [ مشاوره مديريت ]

 

ديباچه اي بر علم بلاغت

الف:تعريف و فايده

بلاغت، يكي از مصادر فعل ثلاثي مجرد«بلغ-يبلغ» به معناي زبان‌آوري و سخنداني است.ابو جعفر احمد بن علي بيهقي درباره ساختار و واژه بلاغت گويد. (1) «بلغ القول بلاغة»، صار بليغا جيدا.و بلغ الرجل بلاغة اذا كان يبلغ لسانه كنه ما في قلبه». (2)

جار الله زمخشري نيز چون ابو جعفر بيهقي، «بليغ» را صفت مشترك بين انسان و كلام دانسته و مي‌گويد: «بلغ الرجل بلاغة فهو بليغ و هذا قول بليغ». (3) در زبان فارسي و عربي«بلاغي»منسوب به بلاغت، مترادف با «بليغ»به كسي كه بتواند مطلب خود را با سخني شيوا و رسا بيان كند، اطلاق مي‌شود.

مصدر ديگر فعل«بلغ»، «بلوغ»است به معني رسيدن به انتها، اعم از آنكه مكان يا زمان يا امري معين باشد (4) همان گونه كه در قرآن كريم آمده است: «و لما بلغ اشده...» (5) يعني(چون به سن بلوغ و جواني رسيد)، و سعدي شيرازي«بلاغت كردن»را به معني«بالغ شدن بكار گرفته است:

چون به ريش آمد و بلاغت كرد

مردم آميز و مهر جوي بود

«بلاغ»نيز اسمي است از ريشه«بلغ»در معناي متعددي، به معناي«تبليغ و رساندن پيغام»كه در آيه شريف«و ما علي الرسول الا البلاغ» (6) آمده است.

درباره معني اصطلاحي بلاغت از دير باز تعريف‌هاي بسياري به ما رسيده است نقل است كه علي(ع) فرمود:«البلاغة الافصاح عن حكمة مستغلقة و ابانة علم مشكل». (7)

يكي از قديمترين تعريف‌ها از ابن مقفع(مقتول به سال 142 يا 143 يا 145)است كه وقتي درباره بلاغت از او سؤال شد.گفت:«بلاغت يعني ايجاز، كه با گوش دادن و سخن گفتن و سكوت كردن يا شعر و نثر و خطابه و اشكال ديگر ظاهر مي‌شود». (8)

ابو هلال عسكري(م.395 ه-)پس از وارد شدن‌ در بحثي فلسفي كلامي، اصل فصاحت و بلاغت را يكي دانسته-زيرا هر دو براي بيان مقصود بكار مي‌روند-جز آنكه فصاحت مربوط به لفظ و بلاغت براي معناست.وي سرانجام درباره بلاغت مي‌گويد: «صفت سخني است كه منظور گوينده را به دل و جان شنونده برساند». (9)

ابن معتز(م.298 ه-)كه اولين كتاب علوم بلاغي را به رشته تحرير در آورد در وجه تسميه اين علم مي‌نويسد:«چون معني به دل شنونده وارد ميشود، بلاغت»ناميده شده است. (10)

اما تعريف معروف بلاغت يعني«مطابقت كلام با مقتضاي حال همراه با فصاحت الفاظ مفرد و مركب» تقريبا در همه كتب بلاغي با الفاظ متفاوت و معناي يكسان آمده است.خطيب قزويني(م.739 ه-) بلاغت را«مطابقة الكلام لمقتضي الحال مع فصاحته» (11) تعريف كرده است.جاحظ بصري (ابو عثمان عمرو بن بحر-م 255 ه-ق)به اصل تناسب لفظ و معني معتقد است و مي‌گويد:هر گونه سخن نيازمند همان گونه لفظ و هر نوع معنا محتاج همان نوع«اسم»است.معني سست و سبك، لفظ سست، و معناي جزيل و فاخر، كلام جزيل و فاخر مي‌خواهد. آنگاه تصريح در محل تصريح و پوشيدگي در مقام كنايه و ساده گويي در جاي خود لازم و مفيد است. (12) و در كتاب ديگري درباره مقتضاي حال مثالي مي‌آورد و مي‌گويد:همان گونه كه كلام نبايد كوچه-بازاري و مبتذل باشد، همچنين نبايد وحشي و غريب باشد، مگر آنكه گوينده عرب باديه نشين باشد. چون سخن ابتدائي و وحشي را باديه نشينان و آدمهاي غير متمدن مي‌فهمند و همان گونه كه آدمها طبقاتي دارند سخن نيز داراي طبقات و انواع مختلف است. (13)

از معاصران احمد الهاشمي در كتاب جواهر البلاغه (ص 32)، و غلامحسين آهني در كتاب معاني بيان (ص 3)، دكتر جليل تجليل دركتاب معاني و بيان (ص 6)، دكتر سيد جعفر شهيدي در مقدمه ترجمه نهج البلاغه(ص ط)دكتر شيما در معاني و بيان دانشگاه پيام نور(ص 11)و ديگران، رعايت مقتضاي حال را با كلامي فصيح، بلاغت شمرده‌اند، و جلال الدين همائي نيز مي‌نويسد:«كلام را وقتي بليغ گويند كه علاوه بر جهات فصاحت، مطابق با مقتضاي حال باشد.زيرا هر سخن جائي و هر نكته مكاني دارد.» (14)

علم بلاغت به چهار بخش عمده:1-معاني (مطابقت كلام با مقتضاي حال)2-بيان(ايراد معني واحد به طرق مختلف)3-بديع(علم زيبائي و آرايش سخن)4-عروض(ميزان سخن منظوم)تقسيم مي‌شود.

در يك نگاه به نظر مي‌رسد كه تعريف بلاغت با تعريف علم معاني يكسان و فقط در قيد فصاحت تفاوت دارد و اين تعريف جنبه‌هاي سه گانه ديگر بلاغت(بيان-بديع و عروض)را در بر نمي‌گيرد. در جواب چنين شبهه‌اي بايد گفت، تعريف بلاغت عام و فرا گير است و مقتضاي چنين كليت است.يعني مثلا علم بيان نيز با بخش‌هاي چهار گانه‌اش(تشبيح، مجاز، استعاره و كنايه)با توجه و توسل به سطح فكر خواننده و شنونده ترسيم مي شود.همچنين صنايع بديعي و آرايه‌هاي لفظي و معنوي و بحور عروضي و اوزان شعري.چون مخاطب ادب آموختگان و فرهيختگان است، خود نوعي رعايت مقتضاي حال محسوب مي‌گردد.

اما فصاحت كه همزاد بلاغت يا به عبارت بهتر تمهيد و زير بناي سخن بليغ است در لغت به معناي «ظهور و بيان»و در اصطلاح«شيوائي و سخن و گشاده زباني»را گويند.سخن فصيح(شيوا)آن است كه خالي از عيوب فصاحت و مطابق با قواعد صرفي و نحوي باشد.اما تنها«فصاحت»كافي نيست چه ««فصاحت»عاري از«بلاغت»را«لقلقه لسان»گويند.

سنايي مي گويد:

و آن كه او مدعي است در ره عشق

شير او هست كم زر و به عشق

هست در بند لقلقه مانده

از در معني و خبر رانده

(حديقه الحقيقه، تصحيح مدرس رضوي چاپ دانشگاه تهران ص 332).

و كلام را وقتي مي‌توان بليغ ناميد كه فصيح باشد، و با اصول بلاغت مطابقت كند.

اصول بلاغت چيست؟

نخست-رعايت مقتضاي حال

يعني رعايت كردن وضع شنونده و يا خواننده از جهت ميزان دريافت و مقدار اطلاع و موقعيت زمان و مكان و ويژگي‌هايي كه موجب مي‌شود گفتار يا نوشتار در شنونده و خواننده اثري مطلوب بر جاي بگذارد. زمينه رعايت اين مقتضا، روان شناسي مخاطب است، يعني آشنايي گوينده با احوال نفساني شنونده. گوينده بايد بداند آيا شنونده از موضوع خبر دارد يا بي‌خبر است، بردبار است يا بي‌قرار و كم حوصله؟ ميزان درك و فهم او چقدر است؟تا با شرايط موجود با او سخن بگويد.رعايت مقتضاي حال ايجاب مي‌كند كه با اديب به زبان سخن گفت و با كودك، در حد دانسته‌هاي لغوي و عمومي او.

مولوي مي‌گويد:

بهر طفل نو پدر تي تي كند

گرچه عقلش هندسه گيتي كند

و يا:

چون كه با كودك سر و كارم فتاد

هم زبان كودكان بايد گشاد(مثنوي ج 2/ب 3577)

پس در حقيقت تمام مباحث«علم معاني»چون ايجاز و اطناب، مساوات، و حل و فصل و...با اين رسالت به ميدان مي‌آيند كه مقتضاي حال را بسنجند و گوينده را در بيان مقصود ياري دهند.

دوم-(ايراد معناي واحد به طرق مختلف)

در اينجا شاخه ديگر«بلاغت»يعني«بيان»شكوفا مي‌شود و به ياري سخن شيواي با شكوه مي‌آيد تا هر چه بهتر گوينده را در بيان ما في الضمير ياري كند.

«تشبيه»، «مجاز»، «استعاره»و«كنايه»چهار بازوي توانمند اين رسالت‌اند.خداي تعالي فرمود:«تلك آيات الكتاب المبين» (15) -اين‌ها نشانه‌هاي كتاب بيانگرند-بيانگري قرآن و كلام خدا، دهها بار در آيات شريفه ذكر شده است، از جمله«خلق الانسان علمه البيان» (16) يا«هذا بيان للناس» (17) و در حديث شريف نبوي:«ان من البيان لسحرا».بيان سحر انگيز است. كلام خوب سحر حلال است.يك مفهوم را چند بار و هر بار به شكلي زيبا و متفاوت با شكل‌هاي پيش بيان كردن.شاعر صبح-خاقاني-را بنگريم كه چه خوب در وصف صبح، هر بار به شكلي با بياني سحر انگيز سخن مي‌گويد:

فصّاد بود صبح كه قيفال شب گشاد

خورشيد طشت خون و مه عيد خنجرش

(18) (نشترش)

(شاعر با ابزار تشبيه بليغ، صبح را به فصادي مانند كرده كه وريد بازوي شب را مي‌گشايد و طشت اين فصاد خورشيد و هلال ماه عيد فطر نيشتر اوست- هر چند استعاره مكينه نيز در بيت هست) يا در بيت زير با بكار گيري استعاره مرشحه(يوسف زرين نقاب خورشيد)صبح را وصف مي‌كند:

دوش برون شد زدلو«يوسف زرين نقاب»

كرد بر آهنگ صبح، جاي به جاي انقلاب (19)

يا در آغاز قصيده‌اي كه آن را«حرز الحجاز»خوانند و خاقاني آن را در كعبه عليا انشا و بر بالين مقدس مصطفي(ص)انشاد كرده است، در وصف رايحه خوش بامدادي با استفاده از صنعت استعاره بالكنايه و تشبيه مي‌گويد:

اختران عود شب آرند و بر آتش فكنند

خوش بسوزند و صبا خوش دم از اينجا بينند (20)

و يا در ابيات زيرين مراد شاعر از«بيضه آتشين» خورشيد و«كرته فستقي»كبودي و سبزينگي رنگ آسمان از مهتاب و نور ستارگان، و منظور او از«طفل خونين»سرخي افق هنگام طلوع خورشيد است.و همان طور كه ملاحظه مي‌شود از آرايه‌هاي بسيار و ترفندهاي شاعرانه‌اي چون تشبيه، كنايه، استعاره مصرحه و بالكنايه بهره گرفته است:

صبح چون زلف شب بر اندازد

مرغ صبح از طرب سر اندازد

كركس شب غراب وار از حلق

بيضه آتشين بر اندازد

كرته فستقي بدرد چرخ

تا به مرغ نواگر اندازد

برشكافد صبا مشيمه صبح

طفل خونين به خاور اندازد (21)

و هم او پرتوهاي طلائي خورشيد رابه پارچه زردي-كه يهوديان براي مجزا بودن از مسلمانان يا به خاطر رسوم خود بر دوش مي‌افكنده‌اند-تشبيه كرده است:

رخسار صبح پرده به عمدا بر افكند

راز دل زمانه به صحرا بر افكند...

گردون يهوديانه كتف كبود خويش

آن زرد پاره بين كه چه پيدا بر افكند (22)

مثال ديگر:

در آبگون قفص بين طاووس آتشين پر

گز پر گشادن او آفاق بست زيور (23)

آبگون قفس، استعاره از آسمان طاووس آتشين پر:استعاره از خورشيد در بيت زير«صبح»با آرايه استعاره كنايي، به جنگاوري تشبيه شده كه از حمايل آسمان خنجر خود را بيرون مي‌كشد و كوه با ديدن اين خنجر طلائي (شعاع نور)پوست خشن و بي‌ارزشش دباغي شده و به چرم با ارزشي تبديل مي‌گردد.

صبح از حمايل فلك آهيخت خنجرش

كيمخت كوه اديم شد از خنجر زرش (24)

نيز گويد:

صبح چو كام قنينه خنده بر آورد

كام قنينه چو صبح لعل تر آورد (25)

قنينه همان صراحي(كوزه شراب)است كه هنگام خارج شدن مايع صدايي شبيه قهقهه و خنده از آن بيرون مي‌آيد و«لعل تر»استعاره‌اي است براي شراب ارغواني.حاصل گفتار اين كه صبح خنديد و سرخي افق آشكار شد(بهره‌گيري)از استعاره بالكنايه، استعاره مصرحه و دو تشبيه در يك بيت).

در ديوان او از اين دست سخن بسيار است هر چند سخن به درازا مي‌كشد اما اگر چند مثال ديگر نياوريم گوئي چيزي از هنر او را در وصف صبح بيان نگرده‌ايم:

صبح زمشرق چو كرد بيرق نور آشكار

خنده زد اندر هوا بيرق او برق وار

بود چو گوگرد سرخ كز بر چرخ كبود

داد مس خاك را گونه زر عيار

خسرو چين از افق آينه چين نمود

ز آينه چرخ رفت زنگ شه زنگبار. (26)

روز چو شمعي به شب زود روو سرفراز

شب چو چراغي به روز كاسته و نيم تاب...

جبهت زرين نمود طره صبح از نقاب

عطسه شب گشت صبح خنده صبح آفتاب. (27)

رخسار صبح را نگر از برقع زرش

كز دست شاه جامه عيدست در برش

گردون به شكل مجمر عيدي به بزم شاه

صبح آتش ملمع و شب عود اذفرش

مشرق به عود سوخته دندان سپيد كرد

چون بوي عطر عيد برآمد زمجمرش... (28)

و يا قافله سالار مثنوي بزمي و اسطوره ساز داستان‌هاي عشقانه-نظامي‌گنجوي- را ببينم كه چگونه با استفاده از استعاره‌ها و تشبيهات بديع و دلنشين، همان مضمون(صبح)را توصيف كرده است:

روزي كه هواي پرنيان پوش

خلخال فلك نهاد در گوش. (29)

سيماب ستارگان در آن حرف

شد زآتش آفتاب، شنگرف

(خلخال فلك:استعاره از خورشيد)

شبگير كه چرخ لاجوردي

آراست كبوديي به زردي

خنديدن آنچنان گل زرد

آفاق به رنگ سرخ گل كرد. (30)

(گل زرد استعاره از خورشيد)

چون نور چراغ آسمان كرد

از پرده صبح سر برون كرد

در هر نظري شكفت باغي

شد هر بصري چو شب چراغي (31)

(چراغ آسمان گرد:استعاره از خورشيد)

چون شاه سوار چرخ گردان

ميدان بستد زهم نبردان

خورشيد زبيم اهل آفاق

قرابه مي نهاد بر طاق

صبح از سر شورشي كه انگيخت

قرابه شكست و مي فرو ريخت (32)

(در ابيات فوق شاه سوار چرخ، منظور خورشيد است و هم نبردان ستارگان آسمان و مراد از شكستن قرابه مي و ريختن آن در آسمان.سرخ شدن افق هنگام فلق است)مثالي ديگر:

چون خسرو صبح خيز شادان

بر تخت نشست بامدادان

روز از سر مهر سر در آورد

و آفاق به مهر سر در آورد

سوم-گيرائي و دلنشين كردن سخن با آرايه‌ها و زيورهاي علم بديع به كار بردن صنايع لفظي و معنوي علم بديع بر عذوبت و لطافت سخن مي‌افزايد.آن را گيرا و جذاب مي‌كند و نوعي موسيقي دروني و بيروني به كلام- خصوصا شعر-مي‌دهد.زيورهاي«ايهام، لف و نشر، مراعات النظير و تناسب، استخدام و...»از اين مقوله است.

بدون هيچ ترديد حافظ شيرين سخن را بايد استاد ايهام«توريه»دانست زيرا بسياري از مفردات شعر او با مهارت بي‌نظيري به تناسب الفاظ ديگر در دو يا سه معني به كار ميروند مثلا:

به هيچ دور نخواهند يافت هشيارش

چنين كه حافظ ما مست باده ازلست (34)

واژه«دور»علاوه بر معناي آشنا« زمان»به دليل ارتباط با«هوشياري، مستي و باده»ياد آور معناي «نوبت شراب در مجلس»نيز هست يا در بيت:

«مدامم»مست ميدارد نسيم جعد گيسويت

خرابم مي‌كند هر دم فريب چشم جادويت (35)

«مدام»علاوه بر معناي«هميشه و دائما»به خاطر پيوستگي به واژه«مست»در معناي ديگرش« مدامه» يعني«شراب»هم به كار رفته است.

و در بيت زير واژه پرده علاوه بر معناي«پوشش»به معناي«دستان نوا و آهنگ موسيقي»به كار رفته است.

راز درون«پرده»زرندان مست پرس

كاين حال نيست زاهد عالي«مقام»را (36)

همان گونه كه كلمه«مقام»در ارتباط با«حال» داراي يك معني و نسبت به«پرده»معناي ديگر دارد. از ديگر گويندگان فارسي مسعود سعد سلمان را بنگريم كه در بيت:

زان زلفك پرتاب و از آن ديده پر خواب

يك آستي و دامن مشك و گهر آمد (37)

چگونه با به كار بردن«لف نشر»و«مراعات نظير» سخن خود را اراسته است.يا در بيت زير كه يكي از بهترين نمونه‌هاي صنعت«جمع و تفسير»را به خواننده عرضه مي‌دارد:

مگر مشاطه بستان شدند با دو سحاب

كه اين ببستش پيرايه و آن گشاد نقاب (38)

با اين گفتار به اين نتيجه مي‌رسيم كه اولا «فصاحت»زير بنا و تمهيد بلاغت است ثانيا بلاغت چها محور و دور نمايه مهم دارد:

يكي رعايت مقتضاي حال(معاني)ديگر ايراد معناي واحد به طرق مختلف(بيان)سه ديگر رعايت جانب موسيقيايي و عذوبت الفاظ عبارات(بديع). چهارم:«عروض و قافيه»كه بايد آن را از مباحث بلاغت شمرد، چنان كه مي‌بينيم«المعجم في معابير اشعار العجم»شمس الدين محمد بن قيس رازي كه از مؤلفات اوايل قرن هفتم هجري است، در سه فن از فنون ادب:«علم عروض، علم قوافي و علم نقد الشعر» به رشته تحرير در آمده است و نيز قابل ذكر است كه وزن شعر ارتباط نزديكي با مفاهيم مورد نظر شاعر دارد و ميزان سخن منظوم است؛چنان كه«بحر متقارب فعولن فعولن...»كاملا با نوع حماسي )EPIC(مناسبت دارد و استاد طوس بي‌جهت اين وزن را در خلق اين اثر شگفت برنگزيده است، يا «بحر رمل:فاعلاتن فاعلاتن...»كه منطق الطير عطار و مثنوي معنوي در آن سروده شده‌اند بهترين وزن براي مفاهيم بلند عرفاني است و در ميان غزليات عطار نيشابوري بيشترين كار برد در بحر رمل مي‌باشد كه حدود 32% از كل 794 غزل را به خود اختصاص داده است. *

بحر هرج«مفاعلين مفاعلين...»به دليل ارتباط با فهلويات و دو بيتي‌ها، مناسب با نوع غنايي)Lyric( است چه عاشقانه و حزن انگيز باشد مثل خسرو شيرين و ليلي و مجنون نظامي و چه شاد و مترنم مثل ويس ورامين فخر الدين اسعد گرگاني و گل و نوروز خواجوي كرماني.آقاي دكتر ولي ا... ظفري در بسامدي كه از حبيات فارسي به دست داده‌اند مي‌گويند:«بيشتر زندان نامه‌ها»در بهر هزج و متفرعات آن است و حق هم همين است چه با سابقه‌اي كه از اين وزن در دوران كهن-بخصوص درباره دو بيتي‌ها(فهلويات)-داريم، سروده‌هاي موزون در اين وزن بيشتر با روح و دل ايرانيان سازگار و هم آواز است؛و چون زندان نامه شعري است تنيده از تار دل و پود جان، از اين غالبا در اين پرده ساز گرديده است.حال اگر اين نسبتها را تنها در مورد حسب حالها كه حسيبه‌هاي واقعي و دور از هر گونه تصنع و خود نمايي است بخواهيم به دست آوريم نتيجه چنين مي‌شود:از هر 64 قصيده و رباعي حسب حالي نسبتها بدين قرار است:

هزج و مزاحفات آن...46% (39) در همين نسبت بندي تنها يك در صد اوزان به بحر سريع اختصاص يافته است.كه اين نشانه تناسب بحر هزج با مضامين غنايي است.

بحر سريع نيز كه در آن اسباب از اوتاد بيشتر است، براي بيان معاني عميق مناسب نمي‌نمايد و چنان كه نظامي مخزن الاسرار خود را كه بيشتر به بازي با الفاظ و نشان دادن هنر شاعري خود پرداخته در اين بحر سروده است.

حال در يك جمع بندي بايد بگوئيم كه علم عروض و شناخت و كار برد صحيح آن در فن شعر، خود نوعي دفايت«مقتضاي حال»است كه در كنار«معاني و بيان و بديع»قرار مي‌گيرد.

تعبير فصاحت و بلاغت در شعر گويندگان ايراني با جلوه‌هاي مختلف ظهور كرده است وقتي حافظ مي‌فرمايد:

«حسد چه مي‌بري اي سست نظم بر حافظ

قبول خاطر و لطف سخن خدا دادست (40)

دو محور با ارزش يعني«قبول خاطر»و«لطف سخن»را عامل حسد شاعران سست نظم و رشك رقيبان مي‌شناسند كه مراد از اولي همان چيزي است كه باعث قبول خاطر مي‌شود يعني«مقتضاي حال»و منظور از ديگري(لطف سخن)ديگر ركن بلاغت است (*)بر اساس بسامدي كه يكي از دانشجويان تحت راهنمايي نگارنده مقاله به نام آقاي«احمد رحيم خاني ساماني»از غزليات شيخ عطار بر اساس نسخه شاد روان سعيد نفيسي ارائه داده است.اين نتيجه به طور خيلي فشرده حاصل مي‌گردد.

الف-بحر رمل مسدس با زحافات مختلف:جمعا 187 غزل از مجموع 794 غزل.

ب-بحر رمل مثمن با زحافات مختلف:جمعا 62 غزل از مجموع 794 غزل.

ج-از آنجا كه غزل يكي از بهترين قالبهاي شعر غنايي است و بحر هزج نيز متناسب با اين موضوع است جمعا 278 غزل در اين سروده شده است.اما در قياس با 166 غزل در بحر رمل مسدس محذوف در برابر 107 غزل در بحر هزج مسدس...محذوف، مقام نخست را«رمل مسدس»داراست كه بيانگر اين دعوي است.

د-در بحر رجز فقط 26، مضارع 87، منسوخ 30، 11، سريع 18 و متقارب 4 غزل سروده شده است.

چون شيوائي و رواني(فصاحت).و از آنجا كه «فصاحت»مربوط به لفظ و بلاغت صفت معني است رودكي وقتي مي‌خواهد فصاحت و بلاغت شعرش را گوشزد كند مي‌گويد:

«اينك مدحي، چنان كه طاقت من بود

لفظ همه خوب و هم به معني آسان» (41)

ديگر شاعران نيز به نوعي مفهوم بلاغت را در شعر خويش آورده‌اند، اما سعدي خود لفظ را چند بار به كار برده و در يك جا آن را«فيض آسماني»شمرده است:

«شبي زين فكرت همي سوختم

چراغ بلاغت مي‌افروختم (42) »

«زمين به تيغ بلاغت گرفته‌اي سعدي

سپاس دار كه جز فيض آسماني نيست (43) »

ب-تاريخچه

علم بلاغت آميخته با نقد ادبي از دير باز در ميان ملل متمدن رواج داشته است.به شهادت جاحظ ايرانيان در ادوار قبل از اسلام كتابهايي در باب بلاغت داشته‌اند«و هر كس بخواهد رموز بلاغت بياموزد و در علوم زباني مهارت يابد، بايد به كتاب كاروند رجوع كند (44) »با وجود اين كه هيچ اثر بلاغي از ايرانيان پيش از اسلام باقي نمانده است ولي بر اساس موزونيت بخشهايي از اوستا و شعر گونگي «درخت آسوريك»و«يادگار زريران»و پاره‌اي «فهلويات»مي‌توان به خوبي دريافت كه در كنار شعر اصول آن نيز-چون نقد و بلاغت-موجود بوده است. حتي يونانيان به خاطر ارتباط با ايران از سيطره نفوذ فرهنگي و معنوي ايرانيان به دور نبوده‌اند.

در يونان باستان، از زمان سقراط بازار مباحثه و نقد ادبي گرم بوده است.افلاطون در رساله‌هاي خود به نقد نظريات استاد خود-سقراط-پرداخته و ارسطو نيز آراء و نظريات معلم خود«افلاطون»را در كتاب معروف«فن شعر»درباره زيباشناسي، نقد بررسي كرده است. (45) ارسطو در بخشي از كتاب «انواع اسم»بحثي دستوري-بلاغي دارد كه در ضمن آن به بحث مجاز و انواع آن پرداخته است، سپس گفتاري در باب فصاحت دارد كه احتراز از ركاكت و ابتذال وكلمات وحشي و بيگانه را لازمه سخن فصيج مي‌شمارد. (46) اين فن ادبي حتي در قرون بعد از ميلاد تا پايان قرون وسطي و شروع عصر رنسانس به همان شكل ارسطوئي خود پا برجا بوده و طرفداران مكتب كلاسيسم نيز در قرن هيجدهم از آن پيروي مي‌كرده‌اند ولي با ظهور«مكتب رمانتيسم»-كه يكي از اصول آن فرو ريختن ديوار تقليد از آثار كهن و سر پيچي از قواعد«كلاسيسم»بود و به قول آنها شور و احساس واقعي را تباه ميكرد- (47) اساس آن متزلزل شد و شاخه‌هاي تازه‌اي پيدا كرد كه هر يك به صورت علم جديدي در پهنه ادبيات جهان ظاهر شد.مانند معني‌شناسي، آواشناسي، سبك‌شناسي)-Stylis tics(و نقد ادبي خاص به معناي)Literary criticism(،

1-بلاغت عربي

عرب قبل از اسلام به شعر و شاعري علاقه بسيار داشته.از نكته سنجي‌ها و مباحثات شاعري آنان رواياتي در كتابهاي نقد ادبي و تاريخ ادبيات باقيمانده است (48) .ولي اصل وجود ادبيات عصر جاهلي عرب، با نوعي ترديد و دو دلي آميخته است.چنان كه از قدما ابن سلام جمحي(اديب بصري صاحب طبقات الشعراء متوفي 236 ق)، بسياري از آثار ادبي را منحول شمرده و معتقد است بيشتر آثار بجا مانده از شعراي جاهلي و اسلامي مجعول و منحول است و بعضي از آنها را جامعان و راويان شعر از خود ساخته و به شاعران نسبت داده يا افراد قبايل سروده و به شاعران خود نسبت داده‌اند.

انديشه انتحال شعر جاهلي عرب موافقان و مخالفاني داشته و دارد.از معاصران، طه حسين اديب فقيد مصري با گفتارهاي روزهاي چهارشنبه«حديث الاربعاء»در يكي از جرايد مصر به شرح نظريه خود درباره اعتقاد به انتحال شعر عرب پرداخت كه مجموعه اين گفتارها در كتابي به همين نام و پاره‌اي ديگر در مجموع«من تاريخ الادب العربي» (49) فراهم آمده است.اين اديب نابينا، سر انجام در برابر انديشه‌هاي قومي قرار گرفت و مجبور شد در بيان انديشه‌هاي خود كه فرهنگ عرب را زير سؤال مي‌برد راه اعتدال در پيش بگيرد.

اما، وجود جعل در شعر عرب، دليل بر انكار مطلق شعر جاهلي نيست و به گفته آقاي دكتر عبد الحسين زرين كوب:«جعل اين اشعار به نام شاعران نشانه اسلوبي ممتاز و مرتبط به عصر جاهلي است (50) ». عصري كه شاعران در مجالسي مانند«سوق عكاظ» گرد آمده شعر خود را بر يكديگر مي‌خواندند و داوراني چون نابغه ذبياني-كه خود شاعر بود-به قضاوت در باب بلاغت و ارزشهاي صوري و معنوي شعر آنان مي‌پرداخت.وبه اعتقاد اهل ادب آيات شريفه «الرحمن علم القرآن خلق الانسان علمه البيان» نشانگر مقام رفيع عرب جاهلي در علوم بلاغي است (51) .

2-اما بلاغت به معناي واقعي و مستقل از علوم زباني از زمان رشد و شيوع اسلام در ميان مسلمانها رواج چشمگيري يافته است و بدين جهت ما آن را بلاغت اسلامي(Islamic Rehtoric)مي‌ناميم.چه اين فن يكي از علوم قرآني است كه با نگرش زيباشناسي و كنكاش مسلمانان در باب اعجاز قرآن جوانه زد و به سرعت رو به شكوفائي نهاد، به طوري كه قدما در تعريف آن گفته‌اند:«علمي كه دقايق و اسرار عربي با آن شناخته مي‌شود و از وجوه اعجاز قرآن پرده بر مي‌دارد (52) ».

سيوطي مي‌گويد:«نويسندگان و شعراي عرب با اين نگرش در جزالت و نظم بديع و حسن سياق و دقت در محاسن ادبي قرآن علوم معاني و بيان و بديع را دريافته‌اند». (53)

ابو هلال عسگري نيز در مقدمه كتاب خود مي‌گويد:بالاترين و لازمترين دانشها پس از شناخت خداي تعالي، علم بلاغت است و آگاهي از فصاحت، زيرا با آنها مي‌توان به اعجاز قرآن پي‌برد. (54)

جار الله زمخشري كه تفسير معروف خود(الكشاف) را از بعد زيباشناسي قرآن به تحرير در آورد در مقدمه اثر خود مي‌نويسد:هر چند فقيه، گوي سبقت را از اقران خود بربايد و متكلم در علم كلام مبرز و بر جسته شود و در علم حديث، محدث سر آمد روزگار باشد و سخنور در فن خطابه استاد مسلم روزگار گردد و در علم نحو هم اسيبويه فارسي بگذرد:اما جز با فرا گرفتن دانش معاني و بيان هرگز به كمال نخواهد رسيد.

البته منظور زمخشري از«معاني و بيان»تمام علوم بلاغي است كه با آن پرده از اعجاز قرآن بر گرفته و فهم آن براي مسلمانان بهتر و كاملتر مي‌شود.پس بلاغت اسلامي با قرآن شروع مي‌شود و كم كم نصج و رواج پيدا مي‌كند و در قرون بعد به اوج تعالي مي‌رسد.

با اين بلاغت اسلامي را نمي توان چيزي جدا از بلاغت و نقد يوناني فرض كرد، چه تأثير حكمت ارسطو در بين متكلمان مسلمان و انتشار كتابهاي منطق يوناني در ميان ايشان، باعث تأثير بلاغت، نقد ادبي و حكم يوناني در بلاغت اسلامي گرديد. (55)

قدامة بن جعفر(حكيم و كاتب مسيحي كه به دست المكتفي بالله عباسي اسلام آورد و سه اثر معروف:الخراج نقد النثر و نقد الشعر از آثار اوست)در بررسي‌هاي ادبي خود خصوصا در باب مبالغه، از تأثير ارسطو و تعليمات او بي‌بهره نبوده است.عبد القاهر جرجاني نيز از طريق كتابهاي ابن سينا از تعليم حكماي يونان استفاده كرده و دو اثر بزرگ«اسرار البلاغه»و«دلائل الاعجاز»او ياد آور«فن شعر»و«فن خطابه»ارسطو است.

نخستين بار بحث تأثير بلاغت يونان در بلاغت اسلامي را دكتر طه حسين-اديب روشن ضمير مصري-در كنگره مستشرقان در ليدن(يازده سپتامبر 1931)طرح كرده (56) و افزوده است كه‌ بلاغت اسلامي در آغاز نشأت از بلاغت عربي و يوناني و ايراني مايه ور شده است و ارسطو تنها در فلسفه پيشگام نيست بلكه از جنبه مسائل بلاغي هم مي‌توان ارسطو را از پيشگامان دانست.

كتاب الشعر يا پويتيكا(بوطيقا)ي ارسطو در قرون اوليه اسلامي سه مرحله را پشت سر گذاشته است: 1-ترجمه از زبان يوناني به سرياني و پس از آن به عربي كه مترجم آن ابو بشر متي بن يونس منطقي (استاد فارابي پزشك و فيلسوف نسطوري م 350 ه-) بوده است.

2-تلخيص و تفسير كتاب مزبور توسط چند دانشمند.

3-تأثير اين كتاب در آثار بلاغي قرن چهارم هجري خصوصا در«نقد الشعر»قدامة بن جعفر و«منهاج البلغاي»حازم قرطاجني. (57)

بخش سوم كتاب«فن خطابه»ارسطو نيز همان چيزي است كه در ادب عربي«بلاغت»ناميده مي‌شود و مباحث اين فصل نه تنها اختصاص به زبان يوناني ندارد بلكه به تمام زبانها و ملت‌ها تعلق دارد. ترجمه اين كتاب به عربي در پيدايش«نقد الشعر» قدامة بن جعفر، «اسرار البلاغه»و«دلائل الاعجاز» شيخ عبد القاهر تأثير شگفتي داشته است.

و خلاصه اين كه مقارن با پايان يافتن خلافت عباسي، بلاغت اسلامي آميزه‌اي بود از اقوال حكما و متكلمين ادبا كه شيخ عبد القادر جرجاني به آن نظم تازه‌اي بخشيد.

در نوشته‌هاي جاحظ به واژه‌هائي چون استعاره و كنايه و حقيقت و مجاز بسيار بر مي‌خوريم و همين دلالت دارد بر اين كه در وضع اين اصطلاحات، متكلمان قدم پيش نهاده‌اند.جاحظ در«البيان و التبيين»نه اين اصطلاحات را طبقه‌بندي كرده و نه تعريف و آمار روشني از آنها به دست داده است، ولي مي‌توان گفت ك او تدوين علوم بلاغي را آغاز كرده است.پس از جاحظ، ابن معتز از اين اصطلاحات بهره گرفت وعقايد خود را در مورد بلاغت قرآن با آنها مطابقت داد و در«كتاب البديع»اصطلاحات مذكور را به هنگام بيان محسنات سخن، مورد استفاده قرار داد و بدين ترتيب علم بلاغت پي ريزي شد.منظور ابن معتز از«البديع»مفهوم عامي است كه مورد بحث ماست يعني«بلاغت»چنانكه اولين باب كتاب خود را اختصاص به استعاره داده و در همين كتاب از تشبيه و كنايه سخن گفته است. (58)

نكته ديگر، آميختگي مباحث بلاغت با يكديگر است.پيش از شيخ عبد القاهر-كه فن معافي را از بيان و بديع جدا كرد-همه موضوعات بلاغي درهم آميخته بود و در ضمن علوم ادبي و لابلاي مباحث قرآني مطرح مي‌شد كه آن را«علم معاني نحو» مي‌خواندند.ابو عبيده معمر بن مثني(م 280 ق)در كتاب«مجاز القرآن»كليه مفاهيم زيبائي‌شناسي قرآن مانند تشبيه، استعاره، كنايه، تقديم و تأخير، حذف، اضماء، تكرار مسند اليه و...را با عنوان«مجاز» مورد بحث قرار داد.علاوه بر كتاب«ابو عبيده»آثار ديگري از ابن در ستويه صاحب«اسرار النحو»، «اصمعي»مؤلف«اصمعيات»، سيرافي نويسنده«شرح الكتاب سيبويه و...»و بسياري ديگر با اين آميختگي به تحرير در آمده است.

سرانجام به سال 274 هجري«ابن معتز»، «كتاب البديع»را نوشت و تمام علوم بلاغي را به نام«بديع» از ديگر علوم قرآني جدا و مستقل ساخت.همزمان با «ابن معتز»«قدامة بن جعفر»كه«نقد الشعر»خود را در تطبيق با«فن شعر»ارسطو رقم زده بود، در برابر عقايد سنت گراي ابن معتز قرار گرفت و طرفداران هر دو اديب بازار بحث و جدل را رونق بخشيدند.از طرفي هر يك از مكتبهاي كلامي در اثبات اعجاز قرآن و بحث درباره نكات بلاغي قرآن طريق خود را مي‌پيمودند و اين نيز در شكوفائي بحث‌هاي بلاغت نقش ارزنده‌اي را ايفا كرد.قاضي عبد الجبار معتزلي «اعجاز القرآن»را به مشرب اهل اعتزال و«قاضي ابو بكر باقلاني»با منطق اشاعره«اعجاز القرآن»را تأليف كردند.همچنين علي بن عيسي رماني (م 386 ق)در كتاب نكت(النكت)في اعجاز القرآن با استفاده از بحث‌هاي منطقي بحث‌هاي دقيقي درباره تشبيه و استعاره مطرح كرده است و عقيد دارد كه «بديع يكي از جنبه‌هاي مهم اعجاز قرآن است ولي باقلاني باور او را در اين باب مردود دانسته است». (59)

علاوه بر سه كتاب فوق، دو رساله ديگر نيز در اين باره تأليف شده است، 1-بيان اعجاز القرآن از ابو سليمان حمد بن محمد بن ابراهيم خطابي. 2-الرساله الشافيه في الاعجاز از عبد القاهر جرجاني. (60)

آميختگي مباحث بلاغت در قرن چهارم ادامه يافت.نقد ادبي نيز در لابلاي متون تأليف شده بلاغت كم و بيش به چشم مي‌خورد.چنان كه ابو هلال عسكري(م 395 ق)كتاب«صناعتين»خود را در دو بحث عمده بلاغت-نظم و نثر-كه با مباحث نقد ادبي پيوند داد نوشت و با آنكه علماي بلاغت«قدامة بن جعفر»را از ائمه اين فن شمرده‌اند ولي مي‌بينيم كه كتاب«نقد الشهر»او بيشتر شامل مباحث نقد ادبي است تا بلاغت.حتي كتاب«البديع»ابن معتز نيز خالي از مقالات تقد ادبي نيست.بعضي ديگر از آثار بلاغي اين قرن كه حاوي مطالب نقد ادبي نيز هستند عبارتند از:

1-عيار الشعر:از ابو الحسن محمد بن محمد بن ابراهيم طباطبا(م-322-ق) (اين كتاب به تحقيق وتعليق طه الحجازي و محمد زغلول در سال 1956 ميلادي در قاهره به چاپ رسيده است).

2-الموازنه بين شعر ابي تمام و البحتري از حسن بن بشر آمدي(م 371 ق) 3-الوساطه بين المتبني و خصومه از قاضي ابو الحسن علي بن عبد العزيز جرجاني(م.392 ق) قرن پنجم هجري نيز در تاريخ بلاغت اسلامي بسيار ارزنده است.آثار اين دوره تكميل و جمع آوري مباحث گذشته است، همان گونه كه ابن رشيق قيرواني(م 463 ق)كتاب معروف«العمده»را درباره شعر و نقد شعر تأليف كرد و كوشيد عقايد علماي‌بلاغت قبل از خود را جمع و تدوين كند.همچنين ابن سنان خفاجي(م 464 ق)كتاب«سر الفصاحه» را در اين باب نوشته است.اما شخص‌ترين آثار بلاغي اين قرن از شيخ عبد القاهر جرجاني است كه وي كتاب«دلائل الاعجاز»را در شرح اصول علم معاني و «اسرار البلاغه»را درباره مباحث تشبيه و استعاره و....كه از فروغ«علم بيان»مي‌باشند تصنيف كرده در اين جا بايد از«جار الله زمخشري»مفسر و اديب بزرگ قرن ششم و تأليفات متعدد او ياد كنيم كه با نوشتن«الكشاف»مانند معتزله به تفسير قرآن از بعد اعجاز بلاغي نگريست و به تطبيق نظريات خود و شيخ عبدالقاهر پرداخت و خود نيز مطالبي را بر آنها افزود: كتاب«اساس البلاغه»او را كه ره روش معجم و الفبائي تنظيم شده مي‌توان فرهنگي در علوم بلاغي به حساب آورد.هر چند اين كتاب بسيار موجز و مختصر است ولي شايد كتاب او اولين كوشش براي سهل الوصول كردن مباحث بلاغي براي خواننده باشد در قرن هفتم بجز«مفتاح العلوم»اثر يوسف‌ بن ابي بكر سكاكي خوارزمي(م.626 ه-)كه پس از بحث در ابواب صرف و نحو در بخش سوم كتاب خود به موضوعات معاني و بيان و فصاحت و بلاغت و بديع پرداخته است، كتاب ارزنده ديگري از ابن اثير (ضياء الدين ابو الفتح م 629 ق)به نام«المثل السائر في ادب الكاتب و الشاعر»تأليف گرديده كه شامل مباحث علم بلاغت است.اما پس از قرن ششم كم كم ابتكار و نو آوري در فنون بلاغي رو به سستي نهاده هر اثري كه بر منصه ظهور نشست جز تلخيص و شرح آثار پيشين نبود.چنان كه خطيب قزويني(م 739 ق)بخش بلاغي«مفتاح العلوم سكاكي»را تلخيص كرد و آن را«تلخيص المفتاح»ناميد و پس از او سعد الدين تفتازاني(م 791 ق)شرح‌هائي به نام «مطول»و«مختصر المعاني»بر اين كتاب نوشت.ولي اثر ارزنده‌اي كه مي‌توان آنرا از منابع علوم بلاغي به حساب آورد كتاب«البيان في علم المعاني و البديع و البيان»از علامه شرف الدين حسين بن محمد طيبي (61) است.كه نشان از تسلط نويسنده بر علوم قرآني و مفاهيم بلاغي است.

در دوران اخير و عصر حاضر نيز در ادب عربي تحقيقاتي انجام شده است كه فهرست وار به ذكر بعضي از آنها مي‌پردازيم:

1-البلاغه تطور و تاريخ دكتر شوقي خليف

2-البيان العربي دكتر بدوي طبانه

3-البلاغه الواضخه(البيان و المعاني و البديع)

5-تهذيب البلاغه دكتر عبد الهادي الفضلي

6-دراسة و نقد في مسائل بلاغيه هامة دكتر محمد فاضلي

7-جواهر البلاغه(المعاني و البيان و البديع) احمد الهاشمي

در زمينه عروض، نخستين بار خليل بن احمد بصري(م 170 ق)به جمع و تدوين اوزان شعر عربي پرداخت و پانزده بحر را استخراج كرد.پس از او ابو الحسن سعيد بلخي معروف به«اخفش اوسط» متوفي سال 215 ه-ق.بحر و عروضدانان ايراني سه بحر بر آنها افزودند.اما ايرانيان در زمينه عروض و علم قوافي بيشتر از عرب تأليف و تصنيف كرده‌اند. كه پاره‌اي از آثار آنها در صفحات بعد خواهد آمد.

3-بلاغت ايراني

به جز آثار بلاغي ايراني پيش از اسلام مانند «كاروند»-كه به دست ما نرسيده و در گذر زمان به باد فراموشي سپرده شده است، از آثار ديگري مانند «كنز القافيه»و«غاية العروضين»اثر بهرامي سرخسي نام برده‌اند كه آنها نيز از بين رفته‌اند.نظامي عروضي سمرقندي مي‌نويسد:«هر كه را طبع در نظم شعر راسخ شد و سخنش هموار گشت، روي به علم شعر آرد و عروض بخواند و گرد تصانيف استاد ابو الحسن السرخسي البهرامي گردد چون غاية العروضين و كنز القافيه... (62) ».

اديبان ايراني از ميان همه علوم بلاغي بيشتر به بديع و قافيه و عروض روي آورده‌اند و كمتر به«معاني و بيان»توجه داشته‌اند.نخستين اثر به جا مانده «برجمان البلاغه»اثر«محمد بن عمر الرادوياني»است كه آن چنان كه از قرائن بر مي‌آيد اين كتاب در قرن پنجم به تأليف رسيده، زيرا مؤلف فقط از شاعراني نام برده است كه در قرن چهارم و اوائل قرن پنجم مي‌زيسته‌اند.اين كتاب به تصحيح و اهتمام پروفسور احمد آتش و مقدمه مقاله مفصل و انتقادي شادروان ملك الشعراي بهار در تركيه و ايران(انتشارات اساطير)به چاپ رسيده است.

رادوياني در مقدمه كتاب خود از دو كتاب عروض نيز نام مي‌برد كه در عصر او تصنيف شده است ولي هيچ يك از آنها به دست ما نرسيده است:«...اندر شرح بلاغت و بيان حل صناعت...همه به تازي ديدم و به فايده وي يك گروه مردم را مخصوص ديدم مگر عروضي كي ابو يوسف و ابو العلاء شوشتري به پارسي كرده‌اند.»(ترجمان البلاغه ديباچه صفحه 2) در قرن ششم رشيد الدين و طواط كتاب«حدائق السحر في دقائق الشعر»را تأليف كرد كه تحت تأثير «ترجمان البلاغه»قرار گرفته و مطلب تازه‌اي بر آن نيفزوده است.

در قرن هفتم يكي از معتبرترين آثار بلاغت فارسي يعني«المعجم في معايير اشعار المعجم»از شمس الدين محمد بن قيس رازي در حدود سال(630 ق)به رشته تحرير در آمد.متن كتاب ساده ولي ديباچه آن بسيار متكلف و مصنوع است.محتواي كتاب عبارت است از: معني عروض و اركان و اسباب و اوتاد دواير عروضي و زحافات و ذكر بحور پانزده گانه، قافيه و حروف و حركات و عيوب آن و ذكر محاسن شعر و طرفي از صناعات مستحسن و فصلي در باب ادوات شاعري(به سبك چهار مقاله)و سرقات شعري.اين كتاب نيز به تصحيح محمد قزويني و اهتمام مدرس رضوي با مقابله شش نسخه خطي در كتابفروشي زوار تهران چاپ شده است.

همچنين در اين سده، خواجه نصير الدين طوسي رساله«معيار الاشعار»را در علم عروض و قافيه تحرير كرد كه تقريبا چيزي برگفته‌هاي پيشينيان خود نيفزوده است جز آنكه در مقدمه تعريفي فلسفي و عالمانه از شعر به دست داده است.

شرف الدين حسن بن محمد رامي تبريزي (م 795)، «حدائق السحر»رشيد الدين وطوط را در پنجاه باب شرح و تفسير كرد و 10 باب ديگر درباره اصطلاحات متأخران بر آن افزود.همچنين محمود بن عمر نجاتي، «عروض نجاتي»(الكافيه)را در باب اوزان شعر وقافيه رقم زد.

در قرن نهم نور الدين عبد الرحمن جامي دو رساله در عروض وقافيه نوشت و مقارن همين ايام ملا حسين واعظ كاشفي سبزواري كتاب«بدايع الافكار في صنايع الاشعار»را در دو بخش:«صنايع شعري»و «عيوب نظم»تحرير كرد كه يكي از آثار ارزنده اين عصر است.

اديبان متأخر و معاصر نيز به اين علم توجه نشان داده‌اند خصوصا در 10 سال اخير تحقيقات ارزنده‌اي در فن معاني، بيان و بديع تصنيف و تأليف گرديده است كه فهرست وار به ذكر پاره‌اي از آنان مي‌پردازيم: 1-مدارج البلاغه در علم بديع از رضا قلي خان هدايت

2-ابدع البدايع از شمي العلماء گرگاني

3-معالم البلاغه از محمد خليل رجائي

4-هنجار گفتار از سيد نصر الله تقوي

5-معاني بيان از علامه جلال الدين همائي

6-معاني بيان از غلامحسين آهني

7-اصول علم بلاغت از غلامحسين رضا نژاد(نوشين)

8-نقش بند سخن از دكتر جليل تجليل(مجموعه مقالات در باب بلاغت)

9-معاني و بيان از دكتر جليل تجليل(كتاب درسي دانشگاه)

10-ترجمه اسرار البلاغه عبد القاهر جرجاني از دكتر جليل تجليل

11-عروض از دكتر جليل تجليل

12-جناس در پهنه ادب فارسي از دكتر جليل تجليل

13-صناعات و فنون ادبي از علامه جلال الدين همائي

14-شعر بي‌دروغ و شعر بي‌نقاب از دكتر عبد الحسن زرين كوب

15-موسيقي شعر از دكتر محمد رضا شفيعي كدكني

16-صور خيال در شعر فارسي از دكتر محمد رضا شفيعي كدكني

17-رمز وداستانهاي رمزي در ادب فارسي از دكتر تقي پور نامداريان 18-درباره ادبيات و نقد ادبي ج 2 از دكتر خسرو فرشيدور

19-بيان از دكتر سيروس شميسا

20-بيان در شعر فارسي از دكتر بهروز ثروتيان

21-زيباشناسي سخن پارسي(1)بيان از دكتر مير جلال الدين كزازي

22-زيباشناسي سخن پارسي(2)معاني از دكتر مير جلال الدين كزازي

23-نگاهي تازه به بديع از دكتر سيروس شميسا

24-وزن شعر فارسي، دكتر پرويز ناتل خانلري

25-بحور شعر فارسي«حسن آهي»

26-عروض از دكتر سيروس شيما

27-علم عروض از محمد شهري برآبادي

28-دره نجفي«آقا سردار(نجف قلي ميرزا)

4-بلاغت در اروپا

بد نيست در پايان اين گفتار نظري هم به بلاغت در اروپا بيفكنيم:اديبان بلاغت را چنين تعريف كرده‌اند:

«سخنوري هنري است كه بكار گيري آن باعث خوب نوشتن و خوب گفتن است به طوري كه شنونده و خواننده را اقناع كند و آنها را به كاري وادارد و تشويق نمايد.» (63)

سخنوري اروپائي چهار مبحث عمده را بردارد: (64) 1-آفرينش معاني و گزينش مطالب 2-تنظيم معاني و مطالب 3-تعبير يا سخن‌پردازي 4-حركت و رفتار بسياري از مطالب بلاغي در كتابهاي اروپائي و اسلامي(فارسي و عربي)مشترك است (65) -مانند مجاز)trope(، استعاره)Metaphor(، اغراق )Hyperbole(يا)Exaggoration(.

بعضي مباحث بلاغي اختصاص به كتب فرنگي دارد و در كتابهاي فارسي و عربي يافت نمي‌شود. مانند معني آفريني)Invention(و پاره‌اي موضوعات فقط اختصاص به بلاغت اسلامي دارد مانند ارصاد، موازنه، ترصيع، مزاوجه و...كه ادب اروپائي از آنها بي‌بهره است.

يادداشتها

(1)-تاج المصادر بيهقي، ابو جعفر، 1/337، دفتر مطالعات و تحقيقات فرهنگي.

(2)-يعني هر گاه گوينده ما في الضمير خود را به شنونده برساند.

(3)-زمخشري، جار الله اساس البلاغه ذيل«بلغ».

(4)-راغب اصفهاني، المفردات ذيل همين ماده.

(5)-سوره يوسف، آيه 22.

(6)-سوره مائده، آيه 99.

(7)-يعني:بلاغت، گشودن حكمتي سر بسته و بيان دانشي دشوار است.

نقل جمله عربي از:دكتر فاضلي محمد، «دراسة و نقد في مسائل بلاغية هامة، »دفتر مطالعات و تحقيقات فرهنگي.

(8)-جاحظ، البيان و التبيين، تحقيق عبد السلام محمد هارون، چاپ مصر، 1/115.

(9)-عسكري ابوهلال، الصناعتين، تحقيق دكتر مفيد قمحه، چاپ بيروت، ص 19.

(10)-ابن المعتز، كتاب البديع، چاپ كراتشفوسكي، دار المسير، بيروت، ص 15.

(11)-خطيب قزويني، الايضاح في علوم البلاغه، چاپ قاهره ص 2.

(12)-لكل ضرب من الحديث ضرب من اللفظ و لكل نوع من المعاني نوع من الاسماء.

فالسخيف للسخيف و الخفيف و الجزل للجزل و الافصاح للافصاح و الكنايه في موضع الكنايه.

والاستر سال في موضع الاستر سال.(كتاب الحيوان-تحقيق عبد السلام محمد هارون-چاپ مصر 3/39).

(13)-جاحظ، البيان و التبين، 1/144.

(14)-معاني بيان، نشر هما، ص 39.

(15)-سوره‌يوسف، آيه 1.

(16)-سوره الرحمن، آيه 4.

(17)-سوره آل عمران، آيه 138.

(18)-ديوان خاقاني شرواني -تصحيح دكتر ضياء الدين سجادي، انتشارات زوار، ص 221.

(19)-همان، ص 47.

(20)-همان، ص 95.

(21)-همان، ص 122.

(22)-همان، ص 133.

(23)-همان، ص 191.

(24)-همان، ص 115.

(25)-همان، ص 147.

(26)-همان، ص 182.

(27)-همان، ص 42 و 45.

(28)-همان، ص 221.

(29)-نظامي گنجوي، ليلي و مجنون، تصحيح دكتر برات زنجاني، چاپ دانشگاه تهران، ص 39.

(30)-همان كتاب ص 79.

(31)-همان كتاب ص 80.

(32)-همان كتاب ص 125.

(33)-همان كتاب ص 151.

(

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۹ ] [ مشاوره مديريت ]
 

احاديث و روايات: نرمي و ملايمت

لكلّ شي‌ء قفل و قفل الايمان الرّفق

هر چيزي را قفلي است و قفل ايمان رفق و مدارا كردن است.

لغات:قفل:كليددان يا آلت فلزّي كه بدرب يا به صندوق ميزنند.

رفق:نرمي و مدارا كردن.

احاديث و روايات‌ نرمي و ملايمت

كلمه رفق در لغت عرب بمعناي نرمي و مدارا كردن آمده است كلمه رفيق هم از همين‌ ماده اشتقاق يافته است رفيق بكسي گويند كه دوست انسان بوده زحمات را متحمل‌ شده سازش و سازگاري داشته باشد.

در برابر رفق كلمه الفظّ وجود دارد كه‌ معنايش خشن و بداخلاق بودن است كلمه‌ ديگري باز بهمين معني آمده است و آن‌ عبارت است از كلمه عنف كه معناي‌ آن در كتب لغت بكسي گفته ميشود كه با افراد به تندي و خشونت رفتار نمايد.

مطالعه و بررسي در آيات قرآن اين‌ واقعيت را آشكار ميسازد كه رمز عمده پيروزي‌ پيامبر اسلام در بسيج كردن همه توده‌هاي‌ مستضعف و محروم ملايمت و نرمش او بود با اينكه همه قوانين پيامبر مترقي و حيات‌ -بخش بود با اينكه از معجزات باقيه و غير آن برخوردار بود با اينكه جبرائيل و فرشتگان در خدمتش حاضر بودند با همه‌ اينها خداوند پيروزي او را وابسته به خلق‌ و خوي ملايم او دانسته چنين ميفرمايد:

فيما رحمة من اللّه لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك

سوره ال‌ -عمران آيه 951 اي پيامبر با چه رحمت و لطفي از خدا بر پيروان خود نرم و ملايم‌ شدي و اگر تو تندخو و خشن بودي هر آينه‌ از اطراف تو پراكنده ميشدند بديهي است‌ علم و دانش تا حدودي انسانها را جذب‌ ميكند ولي آنچه كه با تمام وجود آدمي را بخضوع ميآورد رفتار انساني و ملايمت‌ كردن است چه از اين رهگذر زمينه سلطه‌

بر قلوب مردم فراهم ميآيد.

رسول خدا ميفرمود:لو كان الرفق خلقا يري ما كان فيما خلق اللّه شي‌ء احسن منه‌ يعني اگر رفق و مدارا كردن بصورت موجودي‌ متجسم آشكار ميگشت در ميان آفريده‌هاي‌ خدا هيچ موجودي زيباتر از خوش‌اخلاقي‌ ديده نميشد پروردگار در ارتباط با انسان‌ها هميشه رفيق بوده بر اساس رفق و مدارا با آنان رفتار مينمايد لذا با اينكه بندگان او عصيان و سركشي او را بوسيله ارتكاب‌ معاصي و گناهان انجام ميدهند خداوند بروي خود نياورده پرده‌دري ننموده بانتظار توبه و بازگشت،بآنان مهلت ميدهد و در اين كار آنچنان بزرگواري از خود نشان‌ ميدهد كه بندگان گمان ميكنند كه اصلا گناه و معصيتي نكرده‌اند امام‌ زين العابدين(ع)در دعاي ابو حمزه ثمالي‌ عرض ميكند:فبحلمك امهلتني و بسترك‌ سترتني حتّي كانك اغفلتني و من عقوبات‌ المعاصي جنبتني.

اي خدا بحلم خود مرا مهلت دادي و با پرده‌پوشي‌ات مرا پوشاندي چنانچه‌ گوئي از من غفلت ورزيده مرا از پاداش‌ گناهان دور ساختي.

در روايتي ديگر مدارا كردن و ملايمت‌ آنچنان ارزش و فضيلت يافته كه بطور اطلاق صاحب آن نزد خداوند محبوب‌تر تشخيص داده شده و پاداشش نيز از ديگران‌ بيشتر است در صورتي كه ملايمت او از ديگري بيشتر باشد با اينكه ممكن است فرد رجحان نيافته عالم و دانشمند بوده و يا خصوصيات اخلاقي ديگري را دارا باشد.

رسول خدا ميفرمود:ما اصطحب اثنان‌ الا كان اعظهما اجرا و احبهما الي الله تعالي‌ ارفقها بصاحبة.هرگاه دو نفر با يكديگر همنشيني كرده و مصاحبت گيرند محبوب‌ترين‌ آنان نزد خداوند و بزرگترين آنان از نظر اجر و پاداش آنكسي است كه نرمي و ملايمتش از ديگري بيشتر باشد.

در منطق قرآن هيچ عملي برابر با شرك با خدا نمي‌نمايد شرك بخدا ستمي‌ بزرگ ميباشد لقمان به پسرش سفارش ميكرد

لا تشرك باللّه انّ الشّرك لظلم عظيم

از برخي از احاديث رسول خدا چنين استفاده‌ ميشود كه بداخلاقي و خشن بودن با مردم‌ در رديف شرك بخدا شمار آمده يا آنكه‌ از نظر مبغوضيت و ناخوشايندي در اعداد شرك بخدا محسوب شده است.

قال رسول الله(ص)ما من عمل ابغض‌ الي الله تعالي من الا شراك بالله تعالي و العنف علي عباده.

امام محمد باقر عليه السلام ميفرمود هر چيزي را قفلي است و قفل ايمان نرمي و ملايمت است كساني كه فاقد روحيه نرمي و ملايمت هستند مثل آنست كه ايمانشان‌ چفت و بست ندارد ممكن است در يك‌ حادثه و يك جرياني همه سرمايه‌هاي ايماني‌ خود را با تندخوئي و عصبانيت بباد دهند

در خاتمه اين بحث مطرح ميگردد كه‌ چرا برخي در برخورد با حوادث خويشتن‌ را كنترل كرده با نرمش و ملايمت با مسائل‌ برخورد مي‌كنند و چرا برخي ديگر فاقد چنين روحيه بوده مشكلات فراواني بوجود ميآورند از اين گذشته نرمش و ملايمت يك‌ عامل مستقلي بوده يا پديده‌اي از رشد ذهني و عقلي است و بعبارت ديگر خيلي‌ها دوست دارند در برخورد با مسائل خيلي‌ها دوست دارند در برخورد با مسائل با نرمي‌ و ملايمت از كنار آن بگذرند ولي عده‌ زيادي عملا نمي‌توانند چنين باشند ولي‌ عده كمي بر اثر قدرت روحي اين توان را دارا بوده از كوره در نمي‌روند.

مطالعه و بررسي روايات اسلامي حاكي‌ است كه نرمي و ملايمت ثمره رشد عقلي‌ است كساني كه از عقل بيشتري برخوردار هستند قدرت كنترل و ترمز در آنان زياد ميباشد و كساني كه از اين نعمت خداداد كمتر بهره دارند كمتر مي‌توانند روش‌ ملايمت و نرمش را اختيار نمايند.

دليل اين نكته اينست كه افراد عاقل‌ سعي ميكنند با تجزيه و تحليل مسائل و مشكلات و با چرخش و انعطاف‌پذيري از درگيري جلوگيري كرده بسلامت از كنار آتش‌ جنگ و جدال و نزاع درگذرند در حقيقت‌ عقل و خرد در انسان بمنزله فنرهاي ماشين‌ است هنگامي كه ماشين بدست‌اندازها مي‌افتد فنرها با نرمش و انعطاف‌پذيري از چاله‌ها گذشته از شكستن و خرد شدن‌ جلوگيري بعمل ميآورند و اگر فنرها روزي‌ حالت فنري و انعطاف‌پذيري خود را از دست داده باشد در اولين برخورد با دست‌انداز خواهد شكست بي‌جهت نيست‌ كه رسول خدا ميفرمايد احسنكم عقلا احسنكم‌ خلقا يعني هر كه خلق و خوي بهتري دارد عقل و خردش نيز بهتر است.

بنابراين با توجه بحديث آخر چنين‌ مستفاد ميگردد رفق و ملايمت روحيه بسيار ارزنده‌اي است كه هر كه آنرا دارا باشد در دنيا فردي پيروز و موفق بوده بهمه خواسته‌ -هاي متعادل و مشروع دست يافته در روز رستاخيز نيز بهمه حظوظ اخروي خواهد رسيد

براي توضيح بيشتر مي‌توان گفت فردي‌ كه نرم و ملايم باشد هميشه در برخورد با مشكلات با عقل و انديشه به بهترين وجه‌ از كنار مساله و مشكل عبور كرده هيچگونه‌ نارسائي بوجود نخواهد آورد خواه اين‌ مشكل در محيط خانه با شوهر و همسرش‌ روي داده باشد يا در اجتماع و محل كارش‌ تحقق يافته باشد نتيجة چنين افرادي از پاشيده شدن كانون خانوادگي و تزلزل‌ اخلاقي فرزندان و فقدان امنيت خاطر جلوگيري بعمل ميآورند در خاتمه به حديثي‌ كه از رسول خدا در اين باره نقل شده است‌ اشاره مينمائيم.

قال النبي(ص)من صبر علي سوء خلق‌ امراته اعطاه اللّه من الاجر ما اعطي ايّوب‌

علي بلائه و من صبرت علي سوء خلق زوجها اعطاها اللّه مثل ثواب آسيه

رسول خدا فرمود هر كه در برابر بداخلاقي همسرش بردباري كند آنچه‌ بايوب پيامبر داده‌اند باو داده خواهد شد و هر زني بر بداخلاقي شوهرش بردباري كند آنچه بآسيه زن فرعون داده شده باو خواهند داد.

بقيه از صفحه 51

(به تصوير صفحه مراجعه شود) كه والدين يا فرزندان تفاهم بيشتري‌ ميتوانند داشته باشند نفوذ آنها در كودك‌ زيادتر است.

2-آموزش:آموزش مستقيم نيز از راه‌ و روشهاي مهم در ايجاد جرات است ولي‌ هرگز تأثيرش باندازه نقش الگو نيست.گاهي‌ يك تذكر،يك پند و اندرز خط مشي‌ها را عوض ميكند و نيز ايجاد اين تأمين كه طفل‌ نيازي به دروغ ندارد.

3-انتقاد از جبن:زماني لازم است‌ كه اگر كودك دچار خطا شده و دچار ترس‌ شده است از او انتقاد كنيم،منتها انتقادي‌ ملايم و توام با خيرخواهي.

مثلا باو بگوئيم كه:"چرا ترسيدي؟" ("جاي ترس نبود"لازم بود باجرات‌ باشي‌""پسري چون تو نبايد بزدل‌ باشد"و....

4-تلقين:تلقين هم توسط خود و هم توسط ديگران در آدمي بسيار نفوذ ميكند البته اگر از سوي افراد بزرگتر مورد احترام‌ و مخصوصا براي كودكان01/ ساله ببالا باشد بسيار مؤثر است

تلقينات بهتر است صبحها پس از بيدار -ي و شبها قبل از خواب صورت گيرد تلقين‌ درباره خود بهتر است با صداي محكم و آرام‌ و حتي جلوي آينه صورت گيرد.مثلا بدينگونه.من جرات دارم.بايد هم‌ با جرات باشم.من راست ميگويم.من‌ صريح خواهم بود.من نمي‌ترسم...

5-ذكر داستانها:داستانها،بيان‌ عمل قهرمانان و راه و رسم گذشتگان وسيله‌ خوبي براي ايجاد جرات است-داستانها بايد هدفدار و موجد حالات و رفتار ايدآلي باشد.

در كودكان حالت ايدآل‌جوئي و قهرمان‌ -پرستي است و با شنيدن داستان خود را غير مستقيم با آن الگوها تطابق ميدهد و زمينه موردنظر را در خود ايجاد ميكند.

 

منبع :

نشريه پيوند » بهمن 1360 - شماره 28


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۸ ] [ مشاوره مديريت ]

 

مدارا در قرآن

بهاء الدين خرمشاهي

مدارا يعني نرمش رفتار و گفتار در معامله با ديگران و تحمل بعضي ناملايمات.مدارا از آن روي فضيلت اخلاقي‌ شمرده مي‌شود كه در بردارندهء سازگاري سازنده و مهرآميز و انسان‌دوستانه است،و احيانا ناشي از مهار حدّت و شدّت رفتار است.به اين شرح كه مدارا غالبا از انساني‌ صادر مي‌شود كه قدرت بر ترك مدارا يا اعمال قدرت يا گاه خشونت هم دارد،اما به الزام اخلاق و مهر انساني‌ بر خود مهار مي‌زند و مهرباني مي‌ورزد يا مهرآميز رفتار مي‌كند.مدارا شأن انسان قوي و در موضع قوت و قدرت‌ است،و اگر فرد ضعيفي يا فردي كه موقتا در موضع‌ ضعف و ناتواني است،نرمش و ملايمت نشان دهد،آن‌ واكنش را نمي‌توان مدارا ناميد،زيرا چاره‌اي جز آن ندارد.

خشم و خشونت در همهء انسان‌ها كم يا بيش وجود دارد.و اگر خويشتن‌داري و كف نفس نباشد،جهان‌ انساني،به سطح حيواني سقوط خواهد كرد.پس مدارا هم الزامي اخلاقي است،و هم مصلحت فردي و اجتماعي. و به همان گونه كه ابراز خشم و خشونت،خشم و خشونت بيشتري به بار مي‌آورد،اظهار مدارا و ملايمت و تحمل شدايد،به گسترش و افزايش اين سجايا مي‌انجامد و در نهايت زندگي را زيستني‌تر مي‌سازد.در همهء متون‌ مقدس ديني اعم از وحياني يا حكمي و اخلاقي و بدون‌ منشأ آسماني،و در همهء متون اخلاقي و عرفاني مدارا ممدوح شمرده شده است.

شايد بتوان مدارا را به پسنديده و ناپسند تقسيم كرد. مداراي پسنديده آن است كه به اندازه و به جا و با سنجيدن‌ همهء جوانب و پيامدها و به الزام اخلاق و مهر انساني‌ صورت گيرد.اما مداراي ناپسند،آن است كه بي‌هدف و ناشي از زبوني و تحمل بيمارگونه و غير لازم باشد.مانند اينكه انسان در برابر فحّاشي‌ها و تهمت‌زني‌ها و بدزباني‌هاي فردي هتاك همواره بيش از حد نرمش و مدارا نشان دهد و از حد تحمل عرفي و جدال احسن و عرف انساني و اخلاقي خارج گردد.اين مدارا از آن جهت‌ ناپسند است كه كمك به اثم و عدوان است و جري‌سازي‌ هتاكان و خود را در معرض بي‌آبرويي آوردن كه به قول‌ شاعر:

بيدادكشي زبوني آرد خواري خلل دروني آرد

يا به قول صائب تبريزي:

نرمي ز حد مبر كه چو دندان مار ريخت‌ هرطفل ني سواد كند تازيانه‌اش

و در همين مورد است كه قرآن مجيد هم اجازه داده است‌ كه انسان با جديت و غيريت از حريم آبرو و اعتبار و آسايش خود دفاع كنند.چنان‌كه مي‌فرمايد:

«فمن اعتدي‌ عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدي عليكم»

(پس هركس‌ كه به شما ستم كرد،به همان گونه كه به شما ستم مي‌كند، به او«ستم»روا داريد)(بقره،آيهء 491).يا در جاي ديگر مي‌فرمايد:

«و جزاء سيّئة سيّئة مثلها»

(و جزاي هربدي‌ بدي‌اي همانند آن است...)(شوري،04)،اما بلافاصله به‌ دنبال همين عبارت مي‌افزايد:

«فمن عفا و اصلح فأجره‌ علي الله انّه لا يجب الظالمين»

(پس هركس عفو و نكوكاري/درست‌كاري كند پاداش او بر خداوند است كه‌ ستم‌كاران را دوست ندارد)همان آيه.

البته در عرف قرآن كريم«حسنه»با«سيّئه»برابر نيست و در اين موارد در حالت دفاعي و تدافعي است كه‌ براي كاستن از دامنهء خشونت،خشونت سنجيده و حساب‌شده و موقت را تجويز مي‌فرمايد.يكي از مهم‌ترين و روان‌شناسانه‌ترين آيات قرآن در اين زمينه،و در توصيه به مدارا آيهء سي و چهارم از سورهء فصّلت است:

«و لا تستوي الحسنه و لا السّيئة ادفع بالتي هي احسن‌ فاذا الذي بينك و بينه عداوة كأنّه ولي حميم»

(و نيكي و بدي برابر نيست.همواره به شيوه‌اي كه نيكوتر است‌ مجادله كن،آنگاه‌[خواهي ديد]كه كسي كه بين تو و او دشمني‌اي بود،گويي دوستي مهربان است)(فصّلت، 43).

در جاي ديگر،در سورهء رعد،بعضي صفات و كردارهاي خردمندان(اولو الالباب)را كه حق‌شناس و پاي‌بند به پيمان الهي هستند برمي‌شمارد و مي‌فرمايد:

«و الذين صبروا ابتغاء وجه ربّهم و اقاموا الصلوة و انفقوا مما رزقناهم سرّا و علانية و يدرؤن بالحسنة السّيّئة اولئك‌ لهم عقبي الدار»

(و كساني‌كه براي نيل به خشنودي‌ پروردگارشان شكيبايي پيشه كرده‌اند و نماز را برپا داشته‌اند و از هرآنچه روزي‌شان كرده‌ايم،پنهان و آشكارا مي‌بخشند و بدي را با نيكي دفع مي‌كنند،اينانند كه نيك‌ سرانجامي دارند)(رعد،22).[نيز-آيهء 45 سورهء قصص‌ ].و سعدي با الهام از اين آيات است كه مي‌گويد:

بدي را بدي سهل باشد جزا اگر مردي احسن الي من اسا.

يك نمونهء عالي و پر مثال از مداراي قرآني،تساهل با پيروان ساير اديان و حتي بي‌دينان است.چنان‌كه درسورهء كافرون خطاب به كفار مي‌فرمايد:

«لكم دينكم ولي‌ دين».

يا مي‌فرمايد:

«و لا تقولوا لمن القي اليكم السلام‌ لست مؤمنا.»

(و به كسي‌كه با شما از در تسليم‌[و اسلام‌] وارد شود،مگوييد كه مؤمن نيستي)(نساء،49).يا در آيهء مشهور به آية الكرسي مي‌فرمايد:

«لا اكراه في الدين»

(در كار دين اكراه و اجبار روا نيست)(بقره،652).همچنين:

«و لو شاء ربّك لآمن من في الارض كلّهم جميعا أفانت‌ تكره الناس حتي يكونوا مؤمنين»

(و اگر پروردگارت‌[به ارادهء حتمي‌]مي‌خواست،تمامي اهل زمين ايمان مي‌آوردند، پس آيا تو مردم را به اكراه وامي‌داري تا اينكه مؤمن‌ شوند؟)(يونس،99).همچنين:

«و لا تسبّوا الذين يدعون‌ من دون اللّه فيسبّوا اللّه عدوا بغير علم...)

(و كساني را كه‌ به جاي خداوند مي‌پرستند دشنام ندهيد،چرا كه از سر دشمني و ناداني خداوند را دشمني مي‌دهند...)(انعام، 801).

در يكي از آيات بسيار مهم قرآني،از سر مدارا با اهل‌ كتاب،همهء اقلام ايمان را كه متعدد است(ايمان به‌ خداوند،ايمان به غيب،ايمان به پيامبران،ايمان به‌ كتاب‌هاي آسماني،ايمان به فرشتگان و ايمان به قيامت)، به يك مورد آن هم توحيد است تقليل مي‌دهد تا صحبت بر منكران تمام شود،و به مدلول چون‌كه صد آمد نود هم پيش ماست،فقط توحيد و نفي شرك را برجسته‌ مي‌سازد،زيرا كسي‌كه از در توحيد وارد شود و به مبدأ معتقد باشد،در مورد معاد هم انكاري نخواهد داشت و هكذا در مورد ساير اقلان ايمان.آن آيه،آيهء 46 سورهء آل‌ عمران است:

«قل يا اهل الكتاب تعالوا الي كلمة سواء بيننا و بينكم ألا نعبد الاّ اللّه و لا نشرك به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه فان تولّوا فقولوا اشهدوا بانّا مسلمون»

(بگو اي اهل كتاب بياييد بر سر سخني كه بين‌ ما و شما يكسان است بايستيم كه جز خداوند را نپرستيم‌ و براي او هيچ گونه شريكي نياوريم و هيچ كس از ما ديگري را به جاي خداوند،به خدايي برنگيرد و اگر رويگردان شدند،بگوييد شاهد باشيد كه ما فرمانبرداريم) (آل عمران،46)[نيز-آيهء 26 سورهء بقره كه رستگاري را نه در انحصار مسلمانان،بلكه همهء اهل كتاب از جمله‌ صائبين و در گرو ايمان به مبدأ و معاد و عمل صالح‌ مي‌شمارد.]

و يكي از درخشان‌ترين آيات قرآني در توجه به‌ ملايمت و مدارا و نرمش آيهء 951 سورهء آل عمران است كه‌ مي‌فرمايد:

«فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو كنت فظّا غليظ القلب لا نفضّوا من حولك فاعف عنهم و استغفرلهم و شاور هم في الامر...»

(به لطف رحمت الهي با آنان‌ نرم‌خويي كردي؛و اگر درشت‌خوي سخت دل بودي‌ بي‌شك از پيرامون تو پراكنده مي‌شدند؛پس از ايشان‌ درگذر و برايشان آمرزش بخواه و در كار با آنان مشورت‌ كن)(آل عمران،951).

همچنين در آيهء ديگر از فرستادن موسي و هارون‌ عليهما السلام،به نزد فرعون و دعوت او به راه حق و توحيد و صلح و صفا با بني اسرائيل سخن مي‌گويد، مي‌فرمايد:

«اذهبا الي فرعون انّه طغي.فقولا له قولا ليّنا لعلّه يتذكّر او يخشي...»

(به‌سوي فرعون برويد كه او سر پند گيرد يا خشوع و خشيت يابد...)(طه،34،44). همچنين در بعضي قصص قرآني،رفتار و گفتار شخصيت‌هاي قصه سرشار از مدارا و مهر و ملايمت‌ است؛و در ميان آنها داستان حضرت يوسف(ع) برجسته‌تر است.داستان حضرت يوسف(ع)را به نحوي‌ كه در سورهء يوسف آمده است همه مي‌دانيم.يوسف(ع) گناهي جز خوبي باطن و زيبايي مفرط ندارد.برادران‌ ناتني‌اش از اينكه او نزد پدرشان محبوب‌تر است،و نيز شايد بر جمال و كمال او رشك مي‌بردند و همداستان‌ مي‌شوند كه او را نابود كنند.سپس اين رأس شديد را يك‌ درجه تخفيف مي‌دهند و او را در بيابان به درون چاهي‌ مي‌اندازند.گذار كارواني بر سر آن چاه مي‌افتد و يوسف‌ (ع)را باز مي‌يابند و به غلامي مي‌گيرند و عزيز مصر او را مي‌خرد و به خانهء خود مي‌برد و در حق او نيكي مي‌كند.

ولي همسر عزيز دامن صبر از دست مي‌دهد و عشق خود را به يوسف(ع)ابراز مي‌دارد و از او در خلوت كام‌ مي‌خواهد.يوسف(ع)از دام اين فتنه مي‌گريزد و زليخا با غرور جريحه‌دار شده‌اش از روي مكر يوسف(ع)را عاشق خود و داراي نظر بد به خويش وانمود مي‌كند و «يوسف(ع)از دامان پاك خود به زندان مي‌رود.»از سوي‌ ديگر برادران توطئه‌گر و بدانديش يوسف(ع)خود را بي‌خبر و بي‌گناه جلوه مي‌دهند و ادعا مي‌كنند كه از (به تصوير صفحه مراجعه شود) يوسف غافل شده‌اند و گرگ او را دريده است و بدين‌سان‌ محنت عظيم و دراز آهنگ يعقوب(ع)در فراق نور چشم‌ دلبندش آغاز مي‌شود و از شدت حزن و اندوه به راستي‌ نور از چشمش مي‌رود.او در ديار و در خانهء خود كنعان‌ (در شام)كلبه‌اي به نام بيت الحزن يا بيت الاحزان ساخته‌ بوده و غالب ساعات روز و شبش را در نوحه‌سرايي بر فوت يا غيبت يوسف(ع)مي‌گذراند.سرانجام به شهادت‌ شاهدان و ژرف‌كاوي عزيز مراتب بي‌گناهي يوسف(ع) آشكار مي‌شود،و او را نديم و امين خاص خود و رييس‌ خزانه‌داري حكومت خود مي‌گرداند.و زليخا بر اثر فشار وجدان حقيقت را به همسرش باز مي‌گويد.از سوي ديگر در كنعان قحطي و خشك‌سالي پيش مي‌آيد و برادران‌ يوسف(ع)كرارا براي دريافت كمك جنسي و غله به ديار مصر و نزد عزيز و يوسف(ع)مي‌روند،بي‌آنكه يوسف‌ (ع)را بشناسند.اما يوسف(ع)كه آنان‌را به خوبي‌ مي‌شناسد،هرباره و همواره در حق آنان بزرگواري و بذل‌ و بخشش مي‌كند و حتي در پايان كه پرده از همهء رازها مي‌افتد و برادران از در عذرخواهي و بخشايش‌طلبي در مي‌آيند،يوسف(ع)حتي ملامتي را نيز در حق آنان روا نمي‌دارد.حاصل آنكه يوسف(ع)هم با زليخا كه آن‌همه‌ در حقش جفا كرده و برايش پرونده ساخته است،با احترام و بدون كينه و با ملايمت و مداراي تمام رفتار مي‌كند و هم با برادران كج‌انديش وتوطئه‌گر خود.او همواره و با همگان جوان‌مردانه و در كمال مروت و مدارا رفتار مي‌كند.حال آنكه حتي از نظر اخلاقي اجازه داشته‌ است كه هم از زليخا و هم از برادران ناجوان‌مردش انتقام‌ بگيرد.او به احسن وجه نشان مي‌دهد كه در«عفو لذتي‌ است كه در انتقام نيست».

اما چنان‌كه پيشتر هم اشاره كرديم،مداراي مفرط و ستم‌كشانه و خواري‌طلبانه در عرف قرآن كريم،روا نيست.

يك نمونه از اين مورد در رفتار ياران و معاصران و معاشران«عامي»و كم‌فرهنگ،يا بي‌فرهنگ حضرت‌ رسول(ص)با ايشان است كه وقت و بي‌وقت به حجرات‌ او سر مي‌زدند و به اصطلاح مزاحم حضور مي‌شدند.او را با صداي بلند از بيرون سرا و كاشانه‌هايش صدا مي‌زدند و در گفت‌وگو با ايشان يا همسران حضرت،ادب لازم را رعايت نمي‌كردند.و گاه و بي‌گاه و غالبا بي‌خبر و بي‌وعده‌ و بي‌دعوت،مهمان ناخوانده مي‌شدند و ساعت‌ها وقت‌ حضرت(ص)را مي‌گرفتند و آسايش او را سلب مي‌كردند و خداوند مي‌فرمايد كه پيامبر(ص)از شدت شرم حضور، اين جفاها را تحمل مي‌كند و با قاطعيت هرچه تمام‌تر به‌ آنان ادب مصاحبت و آداب معاشرت مي‌آموزد.[سورهء حجرات،آيات 1 تا 5].و در آيهء بلند پنجاه و سوم سورهء احزاب مي‌فرمايد:(اي مؤمنان وارد حجره‌هاي پيامبر نشويد،مگر آنكه به شما به صرف طعامي اجازه داده‌ شود،بي‌آنكه‌[بي‌تابانه‌]منتظر آماده شدنش باشيد؛ولي‌ چون دعوت شديد،وارد شويد،و چون غذا خورديد، پراكنده شويد،و سرگرم سخن‌گويي نشويد،چرا كه اين‌ كارتان پيامبر را رنج مي‌دهد و او را از شما شرم مي‌كند[كه‌ حقيقت را بگويد]ولي خداوند از گفتن حق شرم نمي‌كند؛ و نيز هنگامي‌كه از همسران او چيزي‌[كالايي‌]خواستيد، از پشت حجاب و حائلي آن‌را از ايشان بخواهيد،كه اين كار براي دل‌هاي شما و دل‌هاي اياشن پاكيزه‌تر است؛و شما را نرسد كه پيامبر خدا را آزار برسانيد؛و نيز نرسد كه‌ هرگز پس از او با همسرانش ازدواج كنيد.بي‌گمان اين كار از نظر خداوند سهمگين است)(احزاب،35).

در جاي ديگر از قرآن كه باز اشاره به گوشه‌اي از سيره‌ و رفتار و شخصيت رسول الله(ص)دارد،خداوند از نوع‌ ديگري از مدارا و ملايمت و سازگاري مفرط پيامبر خويش سخن مي‌گويد و نشان مي‌دهد كه حضرت رسول‌ به حق سزاوار عنوان«خلق عظيم»[سورهء قلم،آيهء 4] هستند.و آن در آيهء 16 سورهء توبه است:«و از ايشان‌ كساني هستند كه پيامبر را مي‌آزارند و مي‌گويند او زودباور است،بگو به سود شماست كه زودباور است،كه به‌ خداوند و مؤمنان ايمان دارد؛و رحمت الهي براي كساني‌ از شماست كه ايمان آورده‌اند؛و كساني‌كه پيامبر خدا را مي‌آزارند،عذاب دردناكي‌[در پيش‌]دارند.»(توبه،16).

باز مورد ديگري در سيرت و رفتار حضرت رسول‌ (ص)بوده است كه چون مدارا و ملايمت مفرط و باعث‌ سوء استفادهء بعضي از تازه مسلمانان غير راسخ در علم و ايمان بوده،لذا خداوند به لحن نفي و نهي از آن ياد مي‌فرمايد.و آن در مورد كساني است كه وقت و بي‌وقت- و به ويژه در هنگام بسيج ياران رسول اللّه براي شركت در غزوات و جهاد و مأموريت‌هاي دشوار ديگر-حضرت را در رودربايستي قرار داده و با سوء استفاده از نرم‌خويي‌ ذاتي حضرت(ص)از ميدان به در مي‌رفته‌اند و شانه از زير بار مسئوليت خالي مي‌كرده‌اند.اشاره به اين مسئله در قرآن كريم مكرر و متعدد است،و از همه بارزتر در آيات‌ 14 تا 64(و چند آيهء بعدي)سورهء توبه است:«اگر سود و ثمري زودياب و سفري سهل و ساده در پيش بود،از تو پيروي مي‌كردند،ولي راه پرمشقت بر ايشان گران آمده‌ است،و به خداوند سوگند ياد خواهند كرد كه اگر تاب و توان داشتيم،همراه شما رهسپار مي‌شديم؛خود را هلاك‌ مي‌كنند و خداوند مي‌داند كه دروغ مي‌گويند.خداوند از تو در گذرد،چرا پيش از آنكه حال راستگويان بر تو معلوم‌ گردد و دروغگويان را بشناسي،به آنان اجازه دادي؟ كساني‌كه به خداوند و روز بازپسين ايمان دارند از تو عذر و اجازه نمي‌خواهند كه‌[تن بزنند]از اينكه به مال و جانشان جهاد كنند،و خداوند از پرهيزگاران آگاه است. همانا كساني از تو عذر و اجازه مي‌خواهند كه به خداوند و روز بازپسين ايمان ندارند و دل‌هايشان مردّد است،و در شك و شبهه‌شان سرگشته‌اند...»(توبه،24-54).

به شهادت قرآن كريم،خداوند،به هنگام ضرورت، «قهر انقلابي»و قاطعيت و شدت عمل سالم را براي‌ پيروزي نهايي انقلاب اسلامي توصيه مي‌فرمايد.سورهء فتح از نظر اشارات تاريخي به آخرين سال‌هاي حيات‌ رسول اللّه و اوج‌گيري انقلاب اسلام،و صلح سنجيده و قدرت‌مندانهء حديبيه(بدون اشاره به نام آن)و سپس‌ پيروزي نهايي مسلمانان و ورود پيروزمندانهء آنان(در سپاهي دههزار نفري)به مكه بدون درگيري با سپاه‌ مخالفان و مشركان،بسيار حائز اهميت است.در آخرين‌ آيهء همين سوره است كه مي‌فرمايد:«محمد پيامبر الهي‌ است و كساني‌كه با او هستند بر كافران سخت‌گير و با خودشان مهربانند...»(فتح،92)و اگر عكس اين بود و مسلمانان به شيوه‌اي رياضت‌كشانه و عارفانهء افراطي و نامتعارف و حتي ناسالم،با خودشان سختگير و با دشمنان مهربان بودند،انقلاب اسلام در نطفه خفه مي‌شد، و يكي از عظيم‌ترين تمدن‌ها و فرهنگ‌هاي بشري پديد نمي‌آمد و جاهليت با مختصري تغيير و تحول ادامه‌ مي‌يافت.

همين است كه خداوند با هشدار تمام به صريح‌ترين‌ وجهي به رسول اللّه(ص)فرمان سخت‌گيري انقلابي‌ مي‌دهد:

(يا ايّها النبي جاهد الكفار و المنافقين و اغلظ عليهم و مأواهم جهنم و بئس المصير»

(اي پيامبر با كافران‌ و منافقان جهاد كن و با آنان درشتي كن كه سرا و سرانجامشان جهنم است و بد جايگاهي است)(سور( توبه،37،سورهء تحريم،آيه 9).همچنين مي‌فرمايد:«اي‌ مؤمنان با كساني از كفّار كه نزديك شما هستند كارزار كنيد و بايد كه در شما درشتي ببينند و بدانيد كه خداوند با پارسيان است»(توبه،321).و در پايان سورهء توبه كه از آخرين سوره‌هاي نازلهء قرآن كريم است،در يك كلام‌ حضرت رسول(ص)را چنين معرفي مي‌فرمايد:«به‌ راستي كهپيامبري از ميان خودتان به‌سوي شما آمده‌ است كه هررنج كه شما مي‌بريد،براي او گران مي‌آيد،و سخت هواخواه شماست و به مؤمنان رئوف و مهربان‌ است»(توبه،821).كه به روشني به دل‌سوزي و غم‌خواري و مدارا و مهرباني و رحم و رأفت رسول اللّه‌ (ص)اشاره دارد.

آري با توجه به توصيه توأمان شدت و صلابت در جنب مدارا و مهرباني و ملايمت در قرآن كريم است كه‌ سعدي مي‌سرايد:

درشتي و نرمي به هم در به است‌ چو رگزن كه جرّاح و مرهم نِه است   منبع :   نشريه نامه فرهنگ » زمستان 1376 - شماره 28
امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۶ ] [ مشاوره مديريت ]

 

اصل حكمت

قرآن مجيد از روشهاي متعدد و مؤثر تبليغي همچون: استدلال عقلي و منطقي، مجادله نيكو، مناظره، بحث آزاد و ... استفاده كرده است .

به كارگيري «حكمت‌» در امر هدايت و تبليغ يكي از اصول ارزشمندي است كه قرآن كريم در كنار «موعظه‌» و «مجادله‌» مورد توجه قرار داده است:

«ادع الي سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي احسن‌» (1)

«با حكمت و پند نيكو مردم را به سوي پروردگارت بخوان و با آنان به روشي كه نيكوتر است، استدلال كن‌» .

«حكمت‌» در لغت‌به معناي «منع‌» (2) است و از آنجا كه علم، دانش، منطق و استدلال، مانع از فساد و انحراف است، به آن حكمت گفته مي‌شود (3) .

در ميان مفسران درباره حقيقت‌حكمت، دو ديدگاه وجود دارد:

1 - مشهور مفسران حكمت را به معناي حجت، معرفت، كلام صواب و سخن

_______________________________

1) سوره نحل/125 .

2) طبرسي، مجمع البيان ج 6 - 5، ذيل آيه 125 سوره نحل .

3) آية‌الله مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 11، ص 455 .

استوار گرفته‌اند . و بر اين باورند كه حكمت ناظر به محتواست‌يعني سخني است كه بر اساس دليل، برهان و مباني منطقي و معقول باشد ; چنانكه «زمخشري‌» در تفسير «كشاف‌» مي‌گويد:

«الحكمة: المقالة المحكمة الصحيحة و هي الدليل الموضح للحق و المزيل للشبهة‌» (1) . «حكمت، سخن استوار و درست است و آن عبارت است از دليل روشنگر حق و برطرف كننده شبهه‌» .

2 - برخي ديگر از مفسران از جمله سيد قطب در تفسير «في ظلال القرآن‌» حكمت را ناظر به محتوا ندانسته‌اند، بلكه ناظر به شيوه تبليغ مي‌دانند بدين معني كه در راه دعوت و تبليغ بايد راه حكمت را پيمود و هر چيزي را سر جاي خود نهاده و مقتضيات را منظور داشت و مطابق با مقتضاي حال عمل كرد . (2)

به نظر مي‌رسد، بين دو ديدگاه منافاتي وجود ندارد و شامل حكمت در محتوا و نيز برهان و حكمت در شيوه تبليغ و حكمت در رعايت‌حال مخاطبين و مقتضاي حال است زيرا آيات فراواني «حكمت و حكيم‌» را از اوصاف قرآن بيان نموده‌اند:

«يس و القرآن الحكيم‌» (3) «يس، سوگند به قرآن حكيم‌» .

«تلك آيات الكتاب الحكيم‌» (4) «اين آيات كتاب استوار و حكمت‌آميز است‌» .

چنين استفاده مي‌شود كه حكمت قرآن منحصر به براهين منطقي و فلسفي نيست، بلكه عموميت دارد و شامل هر دو قسم از حكمت - حكمت‌به معناي برهان و استدلال و حكمت در رعايت‌حال مخاطبين و مقتضاي حال - مي‌باشد . بر اين اساس، روشهاي «برهان و استدلال‌» و «رعايت مقتضاي حال‌» براي اصل حكمت پيشنهاد مي‌گردد:

1 - روش «برهان و استدلال‌»:

اين روش از روشهايي است كه قرآن كريم در شيوه تبليغي خود به كار برده و

_______________________________

1) زمخشري، تفسير كشاف، ج 2، ص 644 .

2) سيد قطب، تفسير في ظلال القرآن ج 5 (چاپ بيروت) . ص 292 .

3) سوره يس/آيه 2 .

4) سوره يونس/2، سوره زخرف/4، سوره بقره/151، آل عمران/58 و سوره جمعه/2 .

براهين منطقي علمي در سطوح مختلف براي مسائل گوناگوني آورده است و در موارد فراواني مخالفان را دعوت به اقامه برهان واستدلال نموده است:

«قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين‌» (1) «اي پيامبر! بگو اگر راست مي‌گوييد، برهانتان را بياوريد» .

در مواردي هم به شبهات كفار، منافقين و اهل كتاب پرداخته و با براهين فلسفي به آنها پاسخ داده است; چنانكه درباره وجود خداوند مي‌فرمايد:

«ام خلقوا من غير شي‌ء ام هم الخالقون‌» (2) «آيا آنها بي سبب آفريده شده‌اند يا خود خالق خود هستند» .

اين عبارت كوتاه در حقيقت اشاره به برهان معروف عليت است كه در فلسفه و كلام براي اثبات وجود خداوند آمده است (3) . و گاهي نيز با بيان فلسفه و چرايي احكام، انسانها را براي عمل به احكام آماده مي‌سازد چنانكه نماز را ياد خدا، موجب دوري از منكرات و انحرافات اخلاقي و اجتماعي بيان مي‌كند:

«... اقم الصلوة ان الصلوة تنهي عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر ...» (4)

«نماز را بپادار كه نماز انسان را از زشتيها و گناه باز مي‌دارد و ياد خدا بزرگتر است‌» .

و حكمت روزه را فلاح و رستگاري از زندان طبيعت و ماديت و غرائز حيواني مي‌شمرد:

«... كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون‌» (5)

«روزه بر شما نوشته شده، همانگونه كه به كساني كه قبل از شما بودند، نوشته شده شايد پرهيزگار شويد» .

و فلسفه زكات و صدقات را طهارت مال، طهارت جسم و روح و تزكيه نفس در سايه بذل، ايثار و ... مي‌داند:

«خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزكيهم ...» (6)

_______________________________

1) سوره بقره/111، سوره انبياء/24، سوره نمل/64 و سوره قصص/75 .

2) سوره طور/آيه 35 .

3) آيت‌الله، مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه ج 22، ص 452 الي 454 .

4) سوره عنكبوت/45 .

5) سوره بقره/183 .

6) سوره توبه/103 .

«از اموال آنها صدقه‌اي (زكاتي) بگير (تا به وسيله آن) آنها را پاك‌سازي و پرورش دهي‌»

2 . روش رعايت مقتضاي حال:

از آنجا كه ميزان عقل و ايمان انسانها تفاوت دارد، مبلغ بايد با هر انساني به اندازه عقل و ايمان او سخن بگويد و چيزي را از او بخواهد كه توان انجام آن را داشته باشد چنانكه رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند:

«انا معاشر الانبياء امرنا ان نكلم الناس علي قدر عقولهم‌» (1) «ما گروه پيامبران ماموريم كه با انسان به اندازه عقلشان سخن بگوئيم‌» .

با دقت در شيوه تبليغي قرآن نمونه‌هاي زيادي را مي‌بينيم كه رعايت مقتضاي حال نموده است و با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن گفته است كه نمونه هائي از آن را در روش مخاطب‌شناسي بيان نموديم .

4 - اصل مجادله به احسن

مجادله در لغت‌به معناي پيچاندن طناب است و سپس به پيچاندن طرف مقابل و گفتگو براي غلبه بر او به‌كار رفته است . به عبارت ديگر، سخن گفتن از طريق نزاع و غلبه‌جوئي را مجادله گويند (2) .

از موارد استعمال لفظ جدال در قرآن كريم به خوبي استفاده مي‌شود كه داراي مفهوم وسيعي است كه هر نوع بحث و گفتگوي طرفين را شامل مي‌شود خواه به حق باشد و يا به باطل .

مجادله بر سه قسم است: 1 - مجادله احسن 2 - مجادله حسن 3 - مجادله غير حسن (بد) .

از آنجا كه اساس شيوه تبليغي قرآن «بلاغ مبين‌» ، واقع‌نگري و حقيقت‌نگري است، مجادله به غير حسن را تجويز ننموده و شيوه مجادله احسن و مجادله حسن را به كار برده است .

_______________________________

1) ترجمه اصول كافي، جلد 1 ص 27 .

2) راغب اصفهاني، مفردات الفاظ القرآن، ص 87 .

قرآن كريم با روشهاي ذيل اصل مجادله به احسن را در شيوه تبليغي خود به كار برده است:

1 . روش مناظره - بحث آزاد

يكي از روشهاي تبليغي رهبران و پيامبران الهي در برخورد با مخالفان، بحث آزاد و منطقي بوده است كه نمونه بارز آن گفتگوي حضرت ابراهيم عليه السلام و دلايل دندان شكن او در برابر «نمرود» است و نيز احتجاج حضرت موسي عليه السلام در برابر «فرعون‌» كه قرآن اين گفتگو و مناظره را در آيه 47 تا 54 سوره عنكبوت بيان كرده است . (1)

2 - روش همراهي

گاهي براي روشن شدن حقيقت و رسيدن به هدف بايد در ظاهر تسليم طرف مقابل شد و اندك اندك ذهن او را براي قبول آن آماده ساخت . اگر مبلغ بخواهد در ابتدا بدون آمادگي مخاطب وي را به سوي حقيقت فراخواند، ممكن است‌با عكس‌العمل مواجه شود .

بر اين اساس، قرآن در مجادلات خود، روش همراهي را به كار برده است كه نمونه بارز آن در مجادلات حضرت ابراهيم عليه السلام با ستاره پرستان است كه در آغاز با آنها همراهي مي‌كند و سرانجام عقيده خود را بيان كند و پيام خويش را اعلام مي‌كند . (2)

3 - روش مقايسه‌اي

در اين روش مبلغ نوعي فرضيه سازي مي‌كند و براي رسيدن به هدف، راههايي را در مجادله پيشنهاد مي‌كند و انتخاب يكي از اين راهها را به مخاطب خويش واگذار مي‌كند و چون مخاطب با فكر و اختيار خويش يكي از راهها را بر مي‌گزيند، دليل گوينده آسانتر و راحت‌تر در او اثر مي‌بخشد .

قرآن كريم از اين روش بسيار استفاده نموده است:

_______________________________

1) آية‌الله مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 16، ص 300 .

2) سوره آل عمران/8 - 76 .

«يا صاحبي السجن ءارباب متفرقون خير ام الله الواحد القهار» (1)

«اي هم بنديهاي من آيا خدايان متعدد بهتر است‌يا خداي يگانه قهار . .» .

در اين آيه بين يگانگي خدا و تعدد خدايان دروغين مقايسه شده و توحيد را اثبات مي‌نمايد .

«و ما يستوي الاعمي و البصير× و لا الظلمات و لا النور× و لا الظل و لا الحرور» (2)

«و هرگز (كافر تاريكدل) كور و (مؤمن روشن روان) بينا، يكسان نيستند و هيچ ظلمتي با نور مساوي نخواهد بود و هرگز آفتاب و سايه همرتبه نباشند» .

در اين آيه بين تاريكي‌ها و نور، و مقام كافر و مؤمن مقايسه شده است .

4 - روش پرسش و پاسخ

يكي از روشهاي تبليغ، پرسش و پاسخ است و قرآن كريم در بسياري از موارد براي اثبات حقايق مهمي نظير توحيد، نفي شرك، معاد و ... در شيوه تبليغي خود اين روش را به كار برده است كه بهترين نمونه آن حديثي است كه امام صادق عليه السلام به آن اشاره كرده و مي‌فرمايد:

مجادله به احسن همانند مطلبي است كه در آخر سوره يس در مورد منكران معاد آمده است: هنگامي كه استخوان پوسيده را در مقابل پيامبر صلي الله عليه و آله آوردند و سؤال كردند كه چه كسي قدرت زنده كردن آن را دارد؟ در پاسخ فرمودند:

«... يحييها الذي انشاها اول مرة ...» (3) «همان خدايي كه روز نخست آن را آفريده، دوباره زنده مي‌كند» (4) .

_______________________________

1) سوره يوسف/39 .

2) سوره فاطر/20 .

3) سوره يس/79 .

4) آية‌الله مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 16، ص 300 .

 

منبع :

نشريه  درسهايي از مكتب اسلام » ارديبهشت 1381، سال 42 - شماره 2


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۵ ] [ مشاوره مديريت ]

 

جدل در قرآن و رفع يك توهّم

چكيده:

آن‌چه كه از بررسي آيات قرآن كريم به دست مي‌آيد و بسياري از دانشمندان علوم قرآني نيز به آن معتقدند آن است كه قرآن كريم در بردارنده‌ي تمام انواع براهين و دلايل از جمله جدل (جدال احسن) مي‌باشد. همچنين توهّمي كه برخي مطرح كرده‌اند مبني بر آن كه مطالبي كه در نارسايي عقول زنان رسيده است بيانگر صفاتي است كه در ذات زن از حيث زن بودن اوست مردود است؛ چرا كه اين تعبيرها به لحاظ غلبه‌ي خارجي است كه منشأ آن، دور نگه داشتن زن از تعليم و تربيت صحيح است.

مقدمه:

دانشمندان علم منطق براي اثبات يك مطلب دو راه ذكر كرده‌اند: يكي راه دليل و برهان و ديگري راه جدل1. از نظر قرآن‌كريم، اساس دين بر بيّنه و برهان و حجّت استوار است و پيامبران نيز همواره با مردم از اين طريق سخن گفته‌اند.2 اين برهان‌ها اگر چه با

برهان‌هاي كلامي قابل مقايسه و تشبيه است؛ امّا به سبكي خاص نبوده و براي عالمان قابل استفاده است. گاهي نيز طرف مقابل، اهل منطق و برهان نيست و در برابر حقّ و حقيقت، لجاجت مي‌كند و با سر هم كردن حرف‌هاي غير منطقي، مي‌خواهد سخن باطل خود را به كرسي قبول بنشاند. در مقابل چنين شخصي، جدل و مناظره ضرورت پيدا مي‌كند.3 در اين صورت از ترتيب مقدّمات غير علمي طرف مقابل با استفاده از موضوعاتي كه او آن‌ها را قبول دارد، با شيوه‌اي خاص براي مغلوب كردن او، استفاده مي‌شود.

جدال نمودن در هنگام محاوره براي اقناع مخاطب، با شيوه‌هاي مؤثّر و پذيرفته شده در عرف محاوره است. زيرا در مواردي كه طرف حتّي باور خويش را ارج نمي‌نهد و ارزش‌هاي پذيرفته شده‌ي خويش را ناديده مي‌گيرد، با يادآوري باورهاي او، وي را متوجّه فاصله‌گيري از باورها نموده و زمينه را براي پذيرش باورهاي طرف مقابل فراهم مي‌كنيم.4 بنابراين در جدل از مقدّمات مسلّم در نزد مخاطب بهره گرفته مي‌شود؛ اگر چه در نزد سخنگو آن باورها اعتبار نداشته باشد.

* * *

جدل در قرآن:

از نظر بسياري از دانشمندان علوم قرآني، قرآن عظيم بر تمام انواع براهين و دلايل مشتمل است و همه را بر مبناي عادت عرب بيان كرده است؛ نه به شيوه‌ي متكلّمين؛ زيرا اوّلاً خداوند در آيه‌ي(4) سوره‌ي ابراهيم، فرموده است: «ما هيچ رسولي را نفرستاديم مگر به زبان قوم خودش تا براي آنان بيان كند»: و ما اَرْسَلْنا مِنْ رسولٍ الاّ بِلسانِ قَومِهِ ليُبَيِّنَ لَهُمْ؛ ثانياً خداوند متعال در محاجّه با بندگانش به بهترين شكل سخن گفته است تا عموم مردم آن‌چه كه براي قانع شدنشان لازم است و با تمام كردن حجّت بر آنان، دريابند و خواص هم در قبال آن مطالبي بيش از آن‌چه عموم فهميده‌اند، درك نمايند.5

در آيه‌ي (125) سوره‌ي نحل نيز خداوند به پيامبر دستور مي‌دهد كه در مقام دعوت مردم از سه روش استفاده كند: اوّل به وسيله‌ي حكمت؛ دوم به وسيله‌ي تحريك احساسات آن‌ها در موعظه و سوم استفاده از مقدّمات جدلي، آن‌هم به صورت زيبايي كه احساسات طرف مقابل جريحه‌دار نشود (جدال احسن).

اگر چه در كتاب علوم قرآني براي جدل، انواعي ذكر شده است، امّا آن‌چه مقصود اين نوشتار است، نوعي است كه در آن براي الزام كردن و محكوم نمودن خصم، با مقدّماتي كه عنوان كرده يا اعتقاداتي كه دارد، همراهي مي‌كند.6 نمونه‌ي آن در قرآن، جدالي است كه حضرت ابراهيم عليه‌السلام با قومش پس از شكستن بت‌ها داشته‌اند. آن حضرت فرمودند: «قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فاسْئَلُوهُمْ إنْ كانُوا يَنْطِقُونَ». (انبياء، آيه‌ي63) از آن‌جا كه ظاهر اين تعبير به نظر مفسّران با واقعيّت منطبق نبوده و از طرف ديگر حضرت ابراهيم، پيامبر است و معصوم هرگز دروغ نمي‌گويد، در تفسير اين آيه، مطالب مختلفي گفته‌اند؛ نظير احتمال شرطي بودن جمله در آيه، و... امّا نظر صحيح آن است كه ابراهيم عليه‌السلام به طور قطع، اين عمل را به بت‌بزرگ نسبت دادند، ولي تمام قرائن شهادت مي‌داد كه او قصد جدّي از اين سخن ندارد، بلكه مي‌خواسته است عقايد بت‌پرستان را كه خرافي و بي‌اساس بودند، به رخ آن‌ها بكشد و به آن‌ها بفهماند كه اين سنگ و چوب‌هاي بي‌جان كه حتّي نمي‌توانند يك جمله سخن بگويند و از عبادت‌كنندگانشان ياري بطلبند، چطور مي‌توانند به حلّ مشكلات آن‌ها بپردازند؟! نظير اين تعبير در سخنان روزمره‌ي ما فراوان است كه براي ابطال گفتار طرف مقابل، مسلّمات او را به صورت امر با اخبار و يا استفهام در برابرش مي‌گذاريم تا محكوم شود.7 امّا همانند آيه‌ي مذكور، آيه‌ي (18 و 19) سوره‌ي زخرف است كه به دليل ناديده گرفتن نكته‌ي مورد نظر، گروهي از مفسّرين در طرح مطالبي در خصوص ضعف عقلي زنان و يا بر شمردن برخي خصوصيّات ناپسند در مورد زنان، به خطا رفته‌اند كه نيازمند توضيحاتي است

در سوره‌ي زخرف، خداوند پس از تحكيم پايه‌هاي توحيد، از طريق برشمردن نشانه‌هايش در نظام هستي، به نقطه‌ي مقابل آن يعني مبارزه با شرك مي‌پردازد و به بررسي يكي از شاخه‌هاي آن، يعني پرستش فرشتگان اشاره مي‌كند. و در آيه (15) مي‌فرمايد: «آنها براي خداوند از ميان بندگانش جزئي قرار دادند.»

تعبير به «جزء» به اين معني است كه آن‌ها فرشتگان را فرزندان خدا مي‌شمردند؛ زيرا فرزند جزئي از وجود پدر و مادر است. قرآن انساني را كه با آن همه نعمت‌هاي الهي، راه كفران را پيش گرفته، كفران‌كننده‌ي آشكار مي‌داند، و در آيه‌ي بعد، براي محكوم كردن اين تفكّر خرافي از ذهنيّات و مسلّمات آن‌ها استفاده مي‌كند؛ چرا كه آن‌ها جنس مرد را به زن ترجيح مي‌دادند و دختر را ننگ مي‌شمردند. لذا مي‌فرمايد: «آيا از ميان مخلوقاتش، دختران را براي خود انتخاب كرده و پسران را براي شما؟» يعني چگونه خود را بر خدا ترجيح مي‌دهيد و سهم خدا را دختر قرار مي‌دهيد، با اين‌كه در پندار شما مقام دختر پايين‌تر است و سهم خود را پسر مي‌پنداريد؟! باز همين مطلب را به بيان ديگري دنبال مي‌كند و مي‌فرمايد: «هرگاه يكي از آن‌ها را به همان چيزي كه براي خداوند رحمان تشبيه قرار داده، بشارت دهند صورتش از فرط ناراحتي سياه مي‌شود و مملو از خشم و غضب مي‌گردد. اين تعبير حاكي از تفكّر خرافي مشركان در عصر جاهليّت در مورد تولّد فرزند دختر است. باز در ادامه‌ي سخن مي‌افزايد: «آيا كسي را كه در لابلاي زينت‌ها پرورش مي‌يابد و به هنگام گفتگو و كشمكش در بحث و مجادله نمي‌تواند مقصود خود را به خوبي اثبات كند، فرزند خدا مي‌دانيد و پسران را فرزند خود؟!» و در آخر آيه‌ي مورد بحث، مطلب را روشن‌تر مطرح مي‌كند و مي‌فرمايد: «آن‌ها فرشتگاني را كه بندگان خدايند، مؤنّث پنداشتند و دختران خدا معرّفي كردند.»8 مفسّران در مورد آيه‌ي (18) از اين سوره كه شاهد مثال بحث حاضر است، سه تفسير متفاوت ذكر كرده‌اند:

1. اكثر مفسّران آيه را نسبت به «بنات»9 و در مقام بيان دو صفت از صفات نكوهيده زن

دانسته‌اند كه يكي به نشو و نماي زن در تزيين و زر و زيور اشاره مي‌كند و ديگري به اين‌كه زن‌ها در مخاصمه و استيفاي حقّ خود از روي قياس برهاني و گفتار منطقي، نمي‌توانند طرف مقابل را ملزم گردانند؛ بلكه با قياسات جدلي غيربيّن پيش مي‌روند و اين دو صفت، نقطه ضعف عقل وي است و كفّار مخلوق ضعيف‌تر را به خدا منسوب كرده و پسران را كه در نظر آنان نيرومندتر و بزرگ‌منش‌ترند، به خود نسبت مي‌دادند.10

برخي اين قول را به قتاده منسوب نموده‌اند كه گفته است: «كم‌زني باشد كه به تكلّم خود اراده‌ي صحبت نمايد از براي خود مگر آن‌كه تكلّم بر او حجّت باشد نه براي او.»11 و بيشتر مواقع ديده شده است كه زني بخواهد استدلال بر حق كند و حال آن‌كه اقرار به ضرر خود كرده است.12 در تفسير «اطيب البيان» نيز آمده است: «مراد از آن، نساء كه همان بنات است، مي‌باشد كه خود را با طلا و حرير زينت مي‌دهند و نظر به ضعف بيان دارد كه نمي‌توانند حجّت خود را بيان كنند با پدران قسي القلب كه ما چه گناهي داريم كه ما را زنده به گور مي‌كنند، يا با كراهت و اهانت با ما رفتار مي‌كنند و اين تفسير مناسب با آيات قبل است».13 علاّمه طباطبايي مي‌نويسد:

يعني آيا خدا دختران را فرزند خود گرفته و يا اين مشركين‌اند كه از جنس بشر آن‌هايي را كه در ناز و نعمت و زر زيور بار مي‌آيند، فرزند خدا تصوّر كرده‌اند با اين‌كه در بيان و تقرير دليل گفته‌ي خود و اثبات ادعايشان عاجزند و دليل روشني ندارند. اين دو صفت را كه براي زنان آورده، براي اين است كه زن بالطبع داراي عاطفه و شفقت بيشتر و تعقّل ضعيف‌تري از مرد است و به عكس مرد داراي عواطف كمتري و تعقّل بيشتري است و از روشن‌ترين مظاهر قوّت عاطفه‌ي زن، علاقه شديدي است كه به زينت و زيور دارد و در تقرير حجّت و دليل كه اساسش قوّه‌ي عاقله است، ضعيف است».14

صاحب «مجمع‌البيان» نيز اين نظر را پذيرفته، مي‌نويسد: «آيا كسي را كه در زر و زيور زنانه، رشد مي‌كند، يعني دختران را براي خدا قرار مي‌دهند؛ در حالي‌كه زنان قوّت

گفتگو و بحث را ندارند.»15

2. برخي مفسّران از «ابن زيد» نقل كرده‌اند كه معناي آيه اين است كه: «آيا مي‌پرستيد كسي را كه پروريده شده باشد در زيب و زينت و ممكن نباشد او را كه به حجّت تكلّم كند؛ بلكه عاجز بود از مطلق جواب، مراد «اصنامند» كه تحليه ايشان كرده‌اند به انواع حلل»16. يعني آن‌ها را به جواهرات و طلا و حلي و حلل زينت مي‌كنند و اين‌ها قدرت بر تكلّم و اقامه حجّت بر الوهيّت خود ندارند.»17

امّا اين تفسير بعيد به نظر مي‌رسد؛ زيرا تعبير به «مَن» براي ذوي‌العقول است و اگر مقصود اصنام بود تعبير به «ما» متناسب‌تر بود.18

3. موضوع راجع به قصّه‌ي فرعون و موسي است؛ زيرا فرعون بر فرش طلاباف مي‌نشست و خود را به جواهرات زينت مي‌كرد. اين كلام فرعون است كه: «من با اين همه حلي و جواهرات نشو و نما كرده‌ام» و ضمير «هو» به موسي بر مي‌گردد كه زبانش لكنت داشت و از عهده‌ي بيان بر نمي‌آمد.19

اين تفسير نيز بسيار بعيد به نظر مي‌رسد؛ زيرا با آيات قبل هيچ تناسبي ندارد.

با نگاهي گذرا بر انواع تفاسير مطرح درباره‌ي آيه‌ي مذكور، به نظر مي‌رسد كه تفسير اوّل صحيح‌تر باشد؛ يعني آيه نظر به «بنات» دارد. امّا اين بدان معنا نيست كه پاره‌اي از مفسّران گفته‌اند كه اين دو صفت از صفات ذاتي زنان است و زبان حال خداوند متعال درباره‌ي زنان، چنين است. بلكه اين آيه از باب جدل است؛ به عبارت ديگر خداوند با تكيه بر اعتقادات و نظرات آنان نسبت به زن (دو خصوصيّت مذكور) در مقام ردّ انتساب دختر بودن فرشتگان به خود، بر آمده است. بر اساس تعريف جدل در منطق، مجيب (طرفدار يك راي و عقيده) در تقرير وضع خود، به مشهورات استناد مي‌جويد و مسائل به آن چه مجيب مسلّم مي‌دارد؛ يعني سائل به آراء و نظريات و گفته‌هاي مجيب تكيه مي‌كند و همان را به عنوان حربه عليه وي به كار مي‌گيرد. بدين گونه كه چون مسلّمات مجيب را مقدّمه استدلال قرار مي‌دهد، نتيجه هم بايد براي مجيب مورد قبول باشد و

سائل بايد با مهارت خاص، حريف را به تناقض‌گويي بكشاند يا از مسلّمات او به نتايجي كه بطلانش كاملاً آشكار است، برسد.20

در يك طرف مجادله (Dialecticien) مجيب است كه گروهي از مردم‌اند و داراي عقيده و رأيي خاصّ‌اند و تمام كوششان اين است كه الزام نشوند، و طرف ديگر، سائل يا ناقض است كه خداوند متعال مي‌باشد و مي‌خواهد عقيده‌ي آن‌ها را نقض كند. غرض سائل يا خداوند آن است كه حافظ وضع يا عقيده را به تناقض‌گويي بكشاند و از سخنان او محالي لازم آرد و بدين طريق او را مجاب كند. غرض حافظ وضع يا مجيب آن است كه در بن‌بست نيفتد و در تناقض‌گويي گرفتار نيايد.21

پس مفهوم آيه‌ي مورد بحث چنين است: «خداوند مي‌خواهد بگويد، شما كه نسبت به زن چنين ديدگاهي داريد و او را با اين صفات مي‌شناسيد و مقام آن‌ها نزد شما چنين پايين است، آيا سزاوار است كه به خداوند نسبت دهيد؟» تلقّي هر معناي ديگري، مانند آن‌چه برخي مفسّرين تصوّر كرده‌اند كه اين زبان حال خداوند است كه چنين ويژگي‌هايي را براي زنان بر شمرده است، باطل است و با آيات ديگر قرآن منافات دارد. زيرا بنا بر مفاد آيات متعدّدي از قرآن كريم،22 اوّلاً همه‌ي انسان‌ها از هر صنف، خواه زن و خواه‌مرد، از يك ذات و گوهر خلق شده‌اند و مبدأ قابلي آفرينش همه‌ي افراد يكي است؛ ثانياً اولين زن كه همسر اوّلين مرد است، از همان ذات و گوهر عيني آفريده شده نه از گوهر ديگر و نه فرع بر مرد و زائد بر او و طفيلي وي؛ بلكه خداوند اوّلين زن را از همان ذات و اصلي آفريده است كه همه‌ي مردها را از همان اصل خلق كرده است.

بنابراين اگر ما در مسايل علمي و عملي كه ملاك و معيار ارزش است، هيچ سخني از مذكر و مؤنث در قرآن نيافتيم، يقيناً از باب تبعيّت صفت از موصوف، موصوف آن‌ها نيز مذكر و مؤنث نيست؛ زيرا وقتي موصوف «روح» است و مبرّي از نشانه‌ي مذكر و مؤنث، يقيناً وصف او هم منزّه از ذكورت و انوثت است. اگر گاهي نيز تفاوتي ميان زن و مرد يافت مي‌شود، همانند تمايزي است كه ميان مردها نيز مشهود است.

مثلاً اگر زنانِ مستعد نيز مانند مردان به دانشگاه‌ها و مراكز علمي راه يابند و به فراگيري علوم و معارف الهي بپردازند و از لحاظ علمي آگاهي يابند، ديگر نمي‌توان گفت مطالبي كه در نارسايي عقول آنان رسيده است، اطلاق دارد و هيچ‌گونه انصرافي نسبت به زنان دانشمند و محقّق ندارد، و همه‌ي صفات مذكور در ذات زن و از حيث زن بودن او است. لذا اين تعبيرها به لحاظ غلبه‌ي خارجي است كه منشأ آن دور نگه داشتن اين صنف مهم و نيمه‌ي اجتماع از تعليم و تربيت صحيح است، مضافاً به اين‌كه هوشمندي و نبوغ برخي از زنان، سابقه‌ي ديرينه داشته و سبقت آنان در پذيرش اصول و مباني عقلي نسبت به مردها شواهد تاريخي دارد. چرا كه وقتي اسلام به عنوان دين جديد در جاهليّت دامنه‌دار حجاز، جلوه كرد، تشخيص حقّانيّت آن از نظر عقل نظري محتاج به هوشمندي والا و پذيرش آن از جهت عقل عملي، نيازمند به عزمي فولادين داشت تا هر گونه خطر را تحمّل كند. بنابراين كسي كه در آن شرايط پيش از ديگران مسلمان مي‌شد، از برجستگي خاص برخوردار بوده و همين سبقت، از فضايل او به شمار مي‌رفت. از اين رهگذر مي‌توان به هوشمندي زنان پي برد كه قبل از همسران خود، دين حنيف اسلام را پذيرفته و حقانيت آن را با استدلال تشخيص داده و در پرتو عزم استوار به آن ايمان آورده‌اند؛ در حالي كه مردان فراواني از پذيرش آن استنكاف داشته و در حقّانيّت آن ترديد داشتند، بلكه براي اطفاء نور آن سعي بليغ مي‌نمودند.23

در پايان به عنوان حسن ختام بايد گفت كه انسان كاملي چون اميرالمؤمنين عليه‌السلام در برخي سخنانش به انسان كامل ديگر يعني حضرت فاطمه عليهاالسلام استناد مي‌كند. يعني حضرت علي عليه‌السلام كه معصوم بوده و تمام گفته‌هايش حجّت است، براي تثبيت مطلب به سخن معصوم ديگر تمسّك مي‌كند و آن حضرت زهرا عليهاالسلام است و از اين جهت فرقي بين زن و مرد نيست. همان‌طور كه سنّت امامان حجّت است، سنّت حضرت زهرا عليهاالسلام نيز حجت شرعي و سندي فقهي است. لذا بايد گفت: اگر زن راه فراگيري علوم و معارف را پيش گيرد و زينت را رها كند، چون مرد سيره و سخنش حجّت است و اگر مرد راه علوم

الهي را رها كند و به زخارف دنيا سرگرم شود، همانند زن‌هايي از اين‌گونه خواهد بود.

از اين‌جا معلوم مي‌شود كه وصف ذاتي و لايتغيّر زن اين نيست كه سرگرم حليه و زيور بوده و در احتجاج‌هاي عقلي و مناظره‌هاي علمي و نيز مخاصمه‌ها، محروم باشد. بنابراين از آن‌جا كه اطلاق آيه درباره‌ي زنان صحيح است و از طرفي تناسب آيات، حكايت از يك مناظره (جدل) با قوم مشرك را دارد، به راحتي مي‌توان به تفسيري صحيح از آن دست يافت.

پي‌نوشت‌ها:

1. براي اطّلاعات بيشتر ر.ك: خوانساري، محمّد، «منطق صوري» تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هفتم، سال 66، صص 198-185.

2. «و لقد جائهم رسلنا بالبينات ثم ان كثيراً منهم بعد ذلك في الارض لمسرفون» مائده/32. و ر.ك: يونس/13 و انعام/149 و نساء/147.

3. جعفري، يعقوب، «سيري در علوم قرآن» تهران، انتشارات اسوه، چاپ دوم، سال 75، ص245.

4. احمدي، حبيب‌اللّه، «پژوهشي در علوم قرآن» قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ اوّل، سال 76، ص255.

5. ر.ك: سيوطي، جلال‌الدين عبدالرحمن، «الاتقان في علوم القرآن» ترجمه سيدمهدي حائري قزويني، تهران، انتشارات اميركبير، چاپ اوّل، سال 63، جلد دوم، ص68، و محمود شحاته، عبداللّه «علوم‌القرآن» قاهره، مكتبه نهضه الشرق، چاپ سوم، سال 1985 م، ص361.

6. «الاتقان في علوم القرآن» پيشين، ص433 و «علوم القرآن» دكتر عبداللّه شحاته، پيشين، ص365.

7. ر.ك: حديثي از امام صادق7 در اين زمينه «تفسير نمونه» آيه‌اللّه مكارم شيرازي و جمعي از دانشمندان، تهران، انتشارات دارالكتب الاسلاميه، چاپ يازدهم، سال 73، جلد/13، ص439.

8. حج /27.

9. و اين‌كه گفته است «هو في الخصام» با اين‌كه ضمير به دختر برمي‌گردد و نفرموده است: «هي في الخصام» براي اين است كه ضمير «هو» به «مَن» برمي‌گردد.

10. بانو اصفهاني، «مخزن‌العرفان» ص12.

11. كاشاني، ملاّفتح‌اللّه، «تفسير منهج‌الصّادقين في الزام المخالفين» تهران، چاپ الاسلاميه، چاپ دوم، سال 1344 ش، جلد/8، ص241.

12. عاملي، ابراهيم، «تفسير عاملي» تهران، چاپ صدوق، چاپ اوّل، سال 63، جلد/7، ص477.

13. طيب، سيد عبدالحسين، «تفسير اطيب البيان» تهران، انتشارات اسلام، چاپ سوم، سال 66، جلد/12، ص13.

14. طباطبايي، محمّدحسين، «الميزان» ترجمه سيّدمحمّد باقر موسوي همداني، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ پنجم، سال63، جلد/18، ص134.

15. طبرسي، «مجمع‌البيان» جلد /22 ص 194.

16. منهج‌الصادقين، پيشين، جلد /8، ص241.

17. اطيب البيان، پيشين، جلد /12، ص 13 و به نقل از تفسير عاملي، پيشين، جلد /7، ص477.

18. به نقل از مجمع‌البيان، پيشين، جلد /22، ص199.

19. به نقل از اطيب البيان، پيشين، جلد /12، ص13 و العروسي الحويزي شيخ عبد علي‌بن جمعه «تفسير نورالثقلين»، قم، مطبعه العلميه، چاپ دوم، جلد /4، ص595 و قمي، علي‌بن ابراهيم، «تفسير قمي»، قم، مؤسسه دارالكتب للطباعه و النشر، چاپ سوم، جلد /2، ص282 و طوسي ابوجعفر محمّدبن الحسين بن‌علي، «تفسير التبيان» قم، مكتب الاعلام الاسلامي، چاپ اوّل، سال 140 ق جلد /9، ص 188 كه از ابن عبّاس نقل كرده است. و مولي محسن ملقّب به فيض كاشاني «تفسير صافي» مشهد، دارالمرتضي، چاپ اوّل، سال 1091 ق، جلد /4، ص386.

21و20. منطق صوري، پيشين، ص 197 و 196.

22. ر.ك: نساء /1 و اعراف /189 و زمر /6.

24و23. برگرفته از: جوادي عاملي، عبداللّه «زن در آيينه جلال و جمال» قم، نشر اسراء، چاپ دوم، سال 76، صص 80-38. در تاريخ سخن از زنان متعدّدي است كه فصاحت و بلاغت آنان در گفتار مورد تمجيد و تحسين بوده است. ر.ك: موطاء، مالك‌بن انس، «كتاب النكاح» ص370 و 371: «درباره‌ي دختر حرث بن عبدالمطلب گفته‌اند: اگر خطابه‌اي ايراد مي‌كرد ديگران را به عجز وادار مي‌نمود».

منبع :

نشريه صحيفه مبين » بهار و تابستان 1382 - شماره 29 و 30


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۴ ] [ مشاوره مديريت ]

 

حكمت، موعظه و جدل بررسي راه هاي دعوت به سوي خداوند در قرآن كريم

«ادع الي سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي احسن»

[نحل/ 521]:

[مردم را]به راه پروردگارت با حكمت و پندهاي پسنديده فراخوان،و با آنان به‌ شيوه‌اي كه بهتر است مجادله كن.

تفاوت راه‌هاي دعوت مردم به‌سوي خداوند،نشان از تفاوت فهم و درك آنان از مسائل دارد.عده‌اي از مردم،علم و منطق را چراغ راهنماي خود قرار داده‌اند،درحالي‌كه‌ بر گروهي ديگر،احساسات حاكم است و علم و انديشه در آن‌ها جايگاه محكمي ندارد. نهايتا،كساني اهم هستند كه درهاي تفكر و انديشه را به روي خود بسته‌اند و گمان‌هاي باطل‌ خود را تنها راه حق مي‌دانند و حاضر به شنيدن نظرات ديگران نيستند.

در اين آيه،رسول اكرم(ص)مأمور شده است كه با سه طريق و روش،مردم را به‌سوي خدا دعوت كند:به‌وسيله‌ي حكمت،به‌وسيله‌ي اندرزهاي نيكو و از طريق مجادله‌ي احسن.

(به تصوير صفحه مراجعه شود)

1.حكمت

«كلمه‌ي حكمت بيست‌بار در قرآن مجيد تكرار شده و در بيش‌تر موارد توأم با كتاب است و تعليم و انزال آن از جانب خداوند و از جانب پيامبران نسبت به مردم. مراد از كتاب در آن موارد،احكام شريعت و كلمات دين،و مراد از حكمت همان‌ محكم‌كاري و تشخيص است.در بعضي از آيات،به تكاليف نيز حكمت گفته شده‌ است»[قاموس قرآن،ج 1].

در قرآن به تعدادي از پيامبران و برگزيدگان خداوند اشاره مي‌شود كه به آنان‌ حكمت عطا شده است.چنين حكمتي،نوعي حالت و خصيصه‌ي درك و تشخيص‌ است كه به‌وسيله‌ي آن مي‌توان،حق و واقعيت را درك كرد،مانع از فساد شد و كار را متقن و محكم انجام داد.

راغب در تعريف حكمت مي‌گويد:«رسيدن به حق به‌واسطه‌ي علم و عقل است.» علامه طباطبايي(ره)در تفسير آيه‌ي مورد اشاره(سوره‌ي نحل،آيه 521)بيان‌ مي‌كند:«مراد از حكمت حجتي است كه حق را نتيجه دهد؛آن هم طوري نتيجه‌ دهد كه هيچ شك و وهن و ابهامي در آن نماند.»

در قرآن،برهان‌ها و استدلال‌هاي فراواني براي اثبات وجود خداوند،جهان‌ آخرت و...آمده‌اند كه مخاطب،با انديشه،علم و تفكر به نتيجه‌ي مطلوب خواهد رسيد.در اين‌جا به دو نمونه از آن‌ها اشاره مي‌كنيم:

الف)

«لو كان فيهما الهة الا اللّه لفسدتا

[انبيا22/]:اگر در آسمان و زمين‌ غير اللّه،خداياني مي‌بود،آسمان و زمين فاسد شده بود.

اين آيه در عين سادگي و روشني،يكي از براهين فلسفي به نام«برهان تمانع»را بيان مي‌كند.خلاصه‌ي اين برهان را مي‌توان چنين بيان كرد:«ما بدون شك،نظام‌ واحدي را در اين جهان حكمفرما مي‌بينيم؛نظامي كه در همه‌ي جهان هماهنگ‌ است،قوانين ثابتي دارد و در آسمان و زمين جاري است.اين هماهنگي قوانين و نظامات آفرينش از اين حكايت مي‌كند كه از مبدأ واحدي سرچشمه گرفته‌اند. چراكه اگر مبدأها متعدد بودند و اراده‌ها متفاوت،اين هماهنگي هرگز وجود نداشت(به تصوير صفحه مراجعه شود)

سه واژه در يك آيه:

«حكمت،موعظه،جدل» بررسي راه‌هاي دعوت به‌ سوي خداوند در قرآن كريم

*محمد محمدي

(به تصوير صفحه مراجعه شود)

و همان‌چيزي كه قرآن از آن به فساد تعبير مي‌كند،در عالم به وضوح ديده مي‌شد» [تفسير نمونه‌].

ب)

«و يتفكرون في خلق السموات و الأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار»

[آل عمران191/]:و در آفرينش آسمان‌ها و زمين مي‌انديشند كه:پروردگارا!اين را بيهوده نيافريده‌اي.پاكا كه‌ تويي،ما را از عذاب دوزخ در امان بدار.»

اين آيه در وصف‌حال كساني است كه علاوه بر توجه به مقام پروردگار،تفكر هم‌ دارند و پس از انديشه در آفرينش جهان به اين نتيجه مي‌رسند كه آفرينش بيهوده و پوچ و باطل نيست.سپس خدا را از بيهوده‌كاري تنزيه مي‌كنند و از طريق باطل نبودن آفرينش‌ به اين نتيجه مي‌رسند كه جهان ديگري نيز هست كه بهشت و دوزخي دارد و آن‌گاه از دوزخ آخرت به خدا پناه»مي‌برند.

(به تصوير صفحه مراجعه شود)2.اندازه‌هاي نيكو يا موعظه‌ي حسنه

موعظه عبارت است از:دعوت و ارشاد مردم به‌سوي حق و خير و سعادت، با بياني زيبا و رسا كه شنونده را مجذوب خود كند.برخلاف حكمت كه از مباحث و برهان‌هاي عقلي استفاده مي‌كند،موعظه از عواطف و احساسات‌ بهره مي‌گيرد.

موعظه درصورتي مؤثر است كه به طريق نيكو باشد،يعني موعظه‌كننده‌ خود به آنچه كه مردم‌را دعوت مي‌كند،عامل و مقيّد باشد و كلامش از هرگونه‌ خشونت و برتري‌جويي،و تحقير و توهين دور باشد؛به‌طوري كه خيرخواه‌ بودن او در كلام و عمل مشخص شود تا با مشاهده‌ي رفتار و گفتار او،مطالب‌ در قلب شنونده تأثير بگذارند.درصورت رعايت نكردن اين‌گونه موارد،موعظه‌ اثر معكوس خواهد داشت و حس لجاجت طرف مقابل را تحريك مي‌كند.

انسان در تمام مراحل زندگي،درهر موقعيت علمي و اجتماعي،به‌ موعظه نياز دارد تا زنگار غفلت از وي زدوده شود.چنان‌كه در قرآن، خداوند،به حضرت نوح(ع)مي‌فرمايد:

«و اني اعظك ان تكون من الجاهلين»

[هود64/]و من تورا پند و موعظه مي‌كنم كه از مردم جاهل و نادان مباش.

و در سوره‌ي لقمان،خداوند چگونگي موعظه‌ي لقمان(س)به فرزندش را چنين‌ يادآوري مي‌كند كه در آن،به موضوعات اعتقادي(توحيد و معاد)،عبادي(نماز،و امر به‌معروف و نهي از منكر)و اخلاقي(تواضع و فروتني و اعتنال در راه رفتن و سخن‌ گفتن)اشاره شده است:

«و ياد كن وقتي را كه لقمان در مقام پند و موعظه به فرزندش گفت:اي پسرم!هرگز شرك به خدا نياور كه شرك ظلم بسيار بزرگي است.اين فرزندم!بدان‌[كه خدا اعمال‌ خلق را]اگرچه به‌مقدار خردلي در ميان سنگي در طبقات آسمان‌ها يا زمين پنهان باشد، همه را در محاسبه مي‌آورد كه خدا بر همه‌چيز توانا و آگاه است.اي فرزندم!نماز را برپا دار و امربه‌معروف و نهي از منكر كن و بر آنچه كه آزار بيني صبر كن و هرگز به تكبر از مردم رخ‌ متاب و در زمين با غرور قدم برمدار كه خداوند هرگز مردم متكبر را دوست نمي‌دارد.در رفتارت ميانه‌روي اختيار كن و سخن آرام گو،نه با فرياد بلند.كه زشت‌ترين صداها

صوت درازگوش است»[لقمان81/-31].

موعظه در اجتماعات كاربرد زيادي دارد،زيرا در آن‌جا فرصت و حوصله‌ي تفكر و تحقيق نيست و وقتي انديشه‌اي بر انسان عرضه شود،در فكر اين نيست كه درست يا نادرستي آن را از يكديگر تفكيك كند.و نيز در ميان عموم مردم كه قدرت تعقل‌ آنان در حدي نيست كه بتوانند از دلايلي عقلي بهره‌برند،از موعظه‌ و پند و اندرز استفاده مي‌شود.ولي همان‌گونه كه اشاره شد،اين‌ بدان‌معنا نيست كه خواص از موعظه بي‌نياز باشند.

موعظه در انسان‌هايي كه آگاهانه و از روي عناد كاري را انجام‌ مي‌دهند،تأثير ندارد چنان‌كه قوم عاد به پيامبر مي‌گويند:

قالوا سواء علينا أو عظت ام لم تكن من الواعظين

[شعراء63/]:گفتند براي ما يكسان است،چه پند دهي،چه از پنددهندگان نباشي.

(به تصوير صفحه مراجعه شود)3.مجادله‌ي احسن

طبرسي در تفسير«مجمع البيان»،ذيل آيه‌ي 23 سوره‌ي‌ هود مي‌نويسد:«جدال و مجادله به معني مقابله با خصم است‌ كه او را از رأي خود منصرف كند.»راغب اصفهاني(ره)معتقد است،جدل عبارت است از:«مذاكره به روش درگيري و غلبه‌ جستن بر ديگري،و اصل آن از جدلت الحبل،يعني ريسمان‌ را محكم بافتم و جدلت البناء،يعني ساختمان را محكم‌ ساختم.گويي دو طرف مجادله،هريك ديگري را از نظرش‌ به‌هم مي‌بافد.»

بنابراين،جدل عبارت است از:بحث و مناظره‌ي دو طرفه‌ كه در آن،هر طرف مي‌خواهد عقيده‌ي طرف مقابل را با استفاده‌ از همان مطالب و عقيده‌ي مورد قبول او رد كند.

«از نظر قرآن كريم،اساس دين بر بينه،برهان و حجت‌ استوار است و پيامبران همواره با مردم از اين طريق سخن‌ گفته‌اند.اما گاهي طرف مقابل اهل منطق و برهان نيست و در برابر حق و حقيقت لجاجت مي‌كند و با سرهم كردن حرف‌هاي‌ غيرمنطقي،مي‌خواهد سخن باطل خود را به كرسي بنشاند. در مقابل چنين شخصي،جدل و مناظره ضرورت پيدا مي‌كند» [مجله‌ي بينات،شماره‌ي 23].

جدل نيز مانند موعظه شايسته است كه نيكوتر باشد؛يعني‌ در آن،از عناد پرهيز شود و به مقدسات مقابل توهين نشود. روش و شيوه‌ي مجادله چنين بيان شده است:

«و لا تجادلوا اهل الكتاب الا بالتي هي احسن الا الذين ظلموا منهم و قولوا امنا بالذي انزل الينا و انزل اليكم و الهنا و الهكم واحد و نحن له‌ مسلمون»

[عنكبوت64/]:و يا اهل كتاب جز به شيوه‌اي كه‌نيكوتر است،مجادله مكنيد-مگر با ستمگران آنان-و بگوييد به آنچه بر ما و آنچه بر شما نازل شده است،ايمان آورده‌ايم،و خداي ما و خداي شما يكي است و ما همه فرمانبردار اوييم.

از اين آيه استفاده مي‌شود:

*بحث و مجادله بايد به طريق نيكو باشد؛يعني روش مجادله‌ كردن بايد دور از هرگونه خشونت و تحقير باشد.

*در مباحثه بايد از مسائل مشترك كه دو طرف مقابل آن‌ها را قبول دارند شروع كرد و نه از مطالبي كه موجب عناد،انكار و توهين به مقدسات طرف مقابل شود.

*بحث و مجادله با ستمگران و ظالمان اهل كتاب كه آيات‌ الهي را تحريف مي‌كنند و فرمان‌هاي الهي را به‌خاطر منافعشان‌ زير پاي مي‌گذارند،بي‌فايده است.

در ادامه،به دو نمونه از مناظره‌ي حضرت ابراهيم(ع)با ستاره‌پرستان كه در قرآن به آن اشاره شده است،توجه فرماييد:

الف)«و چون شب به تاريكي گراييد،ابراهيم ستاره‌اي‌ ديد.گفت:اين پروردگار من است.و چون آن ستاره‌ غروب كرد،گفت:من غروب‌كنندگان را دوست ندارم. و چون ماه را ديد كه برآمده است،گفت:اين پروردگار من‌ است.و چون ماه نيز پنهان شد،گفت:اگر پروردگارم را به من ننماييد،به حتم از گمراهان خواهم بود.و فردا خورشيد را در حال برآمدن ديد.گفت:اين پروردگار من‌ است،چه اين بزرگ‌تر است.و چون خورشيد نيز غروب‌ كرد،گفت:اي مردم!من از آنچه شما شريك خدا قرار مي‌دهيد،بيزارم.به جانب كسي رو كردم كه آسمان‌ها و زمين را آفريده است.من بر دين حقم و از مشركان نيستم؟ [انعام97/-47].

ب)حضرت ابراهيم(ع)،همه‌ي بت‌ها به‌جز بت بزرگ‌ را شكست و بت‌پرستان به او گفتند:«اي ابراهيم،آيا تو اين‌ كار را با خدايان ما كردي؟گفت:نه،بلكه همين بزرگ‌ترشان‌ چنين كاري كرده است.اگر سخن مي‌گويند،از آن‌ها بپرسيد. سپس‌[بت‌پرستان‌]سرهايشان را تكان دادند و گفتند:خوب‌ مي‌داني كه اين‌ها سخن نمي‌گويند.گفت:پس آيا به‌جاي‌ خداوند،چيزي را كه نه سودي به شما مي‌رساند و نه زياني، مي‌پرستيد»[انبيا56/-26].

در اين دو مناظره،حضرت ابراهيم(ع)به مردم يادآور مي‌كند:خداوند داراي جميع صفات كماليه است و اين،با آنچه كه آن‌ها مي‌پرستند،منافات دارد.

منبع :

نشريه رشد ( آموزش قرآن ) » بهار 1385 - شماره 12


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۳ ] [ مشاوره مديريت ]

 

باب المراسلة و المناظرة

قد رأينا بعد الاختبار وجوب فتح هذا الباب فتحناه ترغيبا في المعارف و انهاضا للهمم و نشحيذا للاذهان. و لكنّ العهدة في ما يدرج فيه علي اصحابه فنحن براء مننه كله.و لا ما خرج عن موضوع المقنطف و نراعي في‌ الادراج و عدمه ما يأتي:(1)المناظر و النظير مشتقان من اصل واحد فمناظرك نظيرك(2)انما الغرض من المناظرة التوصل الي الحقائق.فاذا كان كاشف اغلاط غيره عظيما كان المعترف باغلاطه اعظم‌ (3)خبر الكلام ما قلّ و دلّ.فالمقالات الوافية مع الايجاز تستخار علي المطوّلة

النوموزان و تأثيره في داء السل

حضرة الافاضل منشئي المقتطف الاغر

قرأت في مقتطف يناير تقرير حضرة الفاضل الدكتور يعقوب زعرب عن النوموزان‌ و فعله في خمس حوادث مصابة بالتدرن شفيت علي يده بواسطة هذا الدواء.و قد ذهب‌ حضرته الي ان النوموزان يقتل مكروب السل و سواه من المكروبات فهو جدير بان يرجع‌ اليه قبل سواء من الادوية لا سيما في الادواء المستعصية كداء الطاعون الدملي فضلا عن‌ السل الذي جعل مدار تقريره عليه.و كنت قرأت قبلا تقارير كثيرة لاطباء معروفين مشهود لهم بالتحري و الاستقصاء اخص منهم بالذكر حضرة الدكتور نخو من كلية بيروت الذي اشتهر بشفاء بضعة عشر اصابة بالتدرن علي يده بواسطة هذا الدواء الذي جربه كثير من الاطباء في كل مكان.و مما لا جدال فيه انه عم انتشاره او كاد في اول ظهوره و لكل جديد طلاوة وراج استعماله حتي بين الطبقة الفقيرة بالرغم من غلاء ثمنه.علي ان فائدته مع كل ما قبل‌ عنه من الاطناب و الاطراء و ما قد ناله من التعضيد و التأييد لم تزل مشكوكا فيها.و ان‌ ما عزي اليه من التغلب علي مكروب السل و الفتك بغيره من الميكروبات عائد في الغالب‌ الي الوسائل الهيجينية المشروط علي المرضي العمل بها في اثناء التداوي به.و لا اقصد بقولي هذا ان اجرد النوموزان من كل ما نسب اليه من النفع في مناضلة اعضل داء عرفه‌ الانسان فقد يكون له تأثير ما علي عقل المريض فانه يشعر في بداية المعالجة بتحسن عمومي‌ لا يجوز الاغضاء عنه فيقول ان شهيته للاكل احسن من ذوي قبل و السعال اخف و طأة

و اقل و انه ينام ليله براحة لا تزعجه الحمي و لا العرق و تجده طلق الوجه رضي الخلق كأنه‌ علي ثقة من الابلال من مرضه في القريب العاجل.و هذا الشعور لا يخلو من فائدة تعود عليه بالنفع اذ تتجدد آماله بالحياة و تزيل من فكره مرارة اليأس و القنوط.و ان اتفق له‌ ان كان بمكان صحي و اقليم يلائم مرضه كاقليم سورية و لبنان قوي فيه هذا الشعور و تدرج‌ الي الشفاء.اما تأثير النوموزان في سير الداء بالذات فلم يقم دليل عليه في الاصابات التي‌ داويتها به في المستشفي الانكليزي و هي سبع و لا يجوز بناء حكم علي سبع حوادث و لكنها تكفي لاثبات الشك في حقيقة فائدته كعلاج خصيص للتدرن.و الغريب ان الاصابة التي‌ ذكرها الدكتور زعرب في راس تقريره و كانت اول اصابة اختبرت فيها فعل العلاج و هذا مما يبرهن علي ان العشرين الحقنة التي ظنها كافية لشفائها و اعادة قواها اليها بدليل رجوعهلب من مكتبة المنار في‌ شارع عبد العزيز بمصر

مأخذ :

المقتطف » المجلد السادس و الأربعون، 16 ربيع الأول 1333 - الجزء 2


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۲ ] [ مشاوره مديريت ]
گفت و گو در قرآن كريم

محمدمهدي كريمي‌نيا(1)

چكيده:

چندي است كه بازار تعامل بين اديان و تمدنها گرم است. هر كس از ديدگاه خويش، به اين بحث پرداخته است. نظر قرآن به عنوان وحي آسماني، بسيار حائز اهميت مي‌باشد. در اين نوشتار، نويسنده ابتدا واژه گفت‌وگو را بررسي كرده سپس به زمينه‌ها و پيش‌شرطهاي لازم براي گفت و گو مي‌پردازد. موانع گفت و گو و انواع گفت و گوهايي كه در قرآن آمده، موضع ديگري است كه نويسنده آن را مورد كاوش قرار داده است.

مقدمه

در عصر حاضر، گفت و گو از واژه‌هاي بسيار رايج در عرصه فرهنگ، سياست و اجتماع است. در اين راستا،اصطلاح گفت و گوي اديان و گفت و گوي تمدنها نيز مورد بحث و بررسي مي‌باشد. يكي از پرسشهاي اساسي اين است كه اسلام، چه ديدگاهي نسبت به گفت و گو دارد؟ و آيا آن را به عنوان يك روش مسالمت‌آميز در تعامل با پيروان اديان و مذاهب ديگر قبول دارد يا خير؟ و به طور مشخص ديدگاه قرآن كريم در اين باره چيست؟

مهمترين هدف اين پژوهش بيان ديدگاه قرآن كريم در خصوص گفت و گوي مسالمت‌آميز با مذاهب و عقايد مخالف است و اين كه اساس رفتار با پيروان مذاهب،رفتار صلح‌آميز و استفاده از روش منطقي بوده و رد بر نظريه كساني است كه مي‌گويند:

«مادامي كه اسلام باقي است، صلح و سازش پيروان اسلام، حتّي با كليميها و مسيحيها و از اين بالاتر با ساير افراد بشر، يك مسأله لاينحلي خواهد بود.»(1)

به عبارت ديگر، يكي از علل ضرورت اينگونه پژوهشها «نسبت‌دادن‌خشونت‌به‌اسلام»است.عده‌اي اساس روابط اسلام با غير مسلمانان را بر جنگ و خصومت مي‌دانند.اين اشتباه از اينجا ناشي مي‌شود كه اسلام، اهميت بسياري به جهاد داده است. همين برداشت باعث شده است كه پاره‌اي از نويسندگان از قبيل منتسكيو، متفكر فرانسوي، اسلام را دين شمشير بداند. وي در كتاب روح القوانين مي‌گويد:

«يكي از بدبختيهاي بشر اين است كه هر فاتحي ديانت خود را بر جامعه مغلوب، تحميل كند. ديانت اسلام كه به زور شمشير بر مردم تحميل شده، چون اساس آن متكي بر جبر و زور بوده، باعث بدبختي و شدت شده است.»(2)

واضح است كه اينگونه تبليغات عليه مسلمانان صورت گرفته و مي‌گيرد و در نهايت، روح همزيستي مسالمت‌آميز ملل جهان و اساس گفت و گو ميان اديان، تمدنها و عقايد گوناگون را مورد آسيب جدي قرار خواهد داد و اين در حالي است كه بر اساس شواهد و ادلّه روشن، «گفت و گوي مسالمت‌آميز در اسلام» اثبات مي‌گردد. گوستاو لوبون مي‌گويد:

«تساهل مذهبي اسلام نسبت به مذهب يهود و نصاري... خيلي بندرت مي‌توان در مذاهب ديگر مشاهده نمود.»(3)

همچنين مي‌گويد:

«اخلاق مسلمانان صدر اسلام از اخلاق امتهاي روي زمين و بخصوص ملتهاي نصراني به طور نماياني بهتر و برتر بوده است. آنان در عدالت، ميانه‌روي، مهرباني، گذشت، وفاي به عهد و بلندهمتي مشهور و معروف بودند و رفتارشان با ديگر ملتهاي اروپايي، بخصوص آنهايي كه در زمان جنگهاي صليبي بودند، متفاوت بود.»(4)

گفتار اول: واژه گفت و گو

اين واژه هر چند در ظاهر، ساده مي‌نمايد، ولي واژه‌اي است كه به تازگي با بار معنايي جديدي مطرح شده و قداست و گيرايي خاصي در اذهان پديد آورده است. اين بار معنايي،

______________________________

1- سخن لوريمر قاضي و حقوقدان اروپايي قرن نوزدهم، درباره همكاري جامعه ملل با ملتهاي مسلمان به نقل از: عباس‌علي عميد زنجاني، اسلام و همزيستي مسالمت‌آميز، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1344، ص 13.

2- منتسكيو، روح القوانين، ترجمه علي اكبر مهتدي، ص 671 .

3- گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب، ج 4، ص 148 .

4- به نقل از: دكتر محمد رحيم عيوضي، راهكارهاي مناسب در عرصه گفت و گوي تمدنها، چيستي گفت و گوي تمدنها، ص 351.

«مادامي كه اسلام باقي است، صلح و سازش پيروان اسلام، حتّي با كليميها و مسيحيها و از اين بالاتر با ساير افراد بشر، يك مسأله لاينحلي خواهد بود.»(1)

به عبارت ديگر، يكي از علل ضرورت اينگونه پژوهشها «نسبت‌دادن‌خشونت‌به‌اسلام»است.عده‌اي اساس روابط اسلام با غير مسلمانان را بر جنگ و خصومت مي‌دانند.اين اشتباه از اينجا ناشي مي‌شود كه اسلام، اهميت بسياري به جهاد داده است. همين برداشت باعث شده است كه پاره‌اي از نويسندگان از قبيل منتسكيو، متفكر فرانسوي، اسلام را دين شمشير بداند. وي در كتاب روح القوانين مي‌گويد:

«يكي از بدبختيهاي بشر اين است كه هر فاتحي ديانت خود را بر جامعه مغلوب، تحميل كند. ديانت اسلام كه به زور شمشير بر مردم تحميل شده، چون اساس آن متكي بر جبر و زور بوده، باعث بدبختي و شدت شده است.»(2)

واضح است كه اينگونه تبليغات عليه مسلمانان صورت گرفته و مي‌گيرد و در نهايت، روح همزيستي مسالمت‌آميز ملل جهان و اساس گفت و گو ميان اديان، تمدنها و عقايد گوناگون را مورد آسيب جدي قرار خواهد داد و اين در حالي است كه بر اساس شواهد و ادلّه روشن، «گفت و گوي مسالمت‌آميز در اسلام» اثبات مي‌گردد. گوستاو لوبون مي‌گويد:

«تساهل مذهبي اسلام نسبت به مذهب يهود و نصاري... خيلي بندرت مي‌توان در مذاهب ديگر مشاهده نمود.»(3)

همچنين مي‌گويد:

«اخلاق مسلمانان صدر اسلام از اخلاق امتهاي روي زمين و بخصوص ملتهاي نصراني به طور نماياني بهتر و برتر بوده است. آنان در عدالت، ميانه‌روي، مهرباني، گذشت، وفاي به عهد و بلندهمتي مشهور و معروف بودند و رفتارشان با ديگر ملتهاي اروپايي، بخصوص آنهايي كه در زمان جنگهاي صليبي بودند، متفاوت بود.»(4)

گفتار اول: واژه گفت و گو

اين واژه هر چند در ظاهر، ساده مي‌نمايد، ولي واژه‌اي است كه به تازگي با بار معنايي جديدي مطرح شده و قداست و گيرايي خاصي در اذهان پديد آورده است. اين بار معنايي،

______________________________

1- سخن لوريمر قاضي و حقوقدان اروپايي قرن نوزدهم، درباره همكاري جامعه ملل با ملتهاي مسلمان به نقل از: عباس‌علي عميد زنجاني، اسلام و همزيستي مسالمت‌آميز، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1344، ص 13.

2- منتسكيو، روح القوانين، ترجمه علي اكبر مهتدي، ص 671 .

3- گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب، ج 4، ص 148 .

4- به نقل از: دكتر محمد رحيم عيوضي، راهكارهاي مناسب در عرصه گفت و گوي تمدنها، چيستي گفت و گوي تمدنها، ص 351.

پيام‌آور ارتباط صميمي، دوستانه و مخلصانه افراد، اديان و تمدنهاي مختلف با يكديگر است.

گفت و گو تركيب عطفي به معناي صحبت، بحث، سخن،محاوره و مكالمه است.اين واژه كه اغلب در نوشتارهاي امروزي، بدون واو و متصل به يكديگر نوشته مي‌شود غلط مشهور است؛ چه اين كه كتب لغت معتبر(1)، آن را به صورت تركيب عطفي گفت و گو ثبت نموده‌اند. اين واژه در ادبيات سابق، بيشتر به صورت گفت و شنود نوشته يا بيان مي‌شد. به نظر مي‌رسد واژه گفت و شنود گوياتر و روشنتر از واژه گفت و گو باشد؛ زيرا نشان دهنده اين معناست كه طرفينِ گفتمان، مكالمه دو جانبه داشته، هم سخن مي‌گويند و هم به سخن فرد مقابل گوش مي‌دهند.

با اين حال، هر گاه واژه «گفت و گوي»؛ يعني همراه با ياء بيان شود، معنايي ديگر از آن داده مي‌شود. لغت نامه دهخدا، براي واژه گفت و گوي اين معاني را مي‌نويسد: هنگامه پرخاش،مشاجره،بحث و جنجال.(2)

زمين كرده ضحاك پر گفت و گوي به گرد جهان را بدين جست و جوي نشد سير ضحاك از آن جست و جوي شد از كار گيتي پر از گفت و گوي(3)گفت و گو را مي‌توان معادله واژه conversation گرفت كه منظور از آن گفت و شنود، مكالمه، محاوره و مذاكره است.(4) در اين حالت، ممكن است فرد با فرد يا جامعه با جامعه با عقايد و مذاهب گوناگون به مكالمه و مذاكره بپردازند. به نظر مي‌رسد مكالمه اديان و مذاهب با يكديگر وافي به مقصود نيست؛ چه اين كه مكالمه، در موارد فوري و ضروري، آن هم در سطحي نازل صورت مي‌گيرد. از اين رو، منظور ما از گفت و گو، مكالمه نمي‌باشد.

ممكن است گفت و گو را به معناي ارتباط (communication)(5) گرفت. در اين حالت منظور از گفت و گوي اديان و مذاهب، ارتباط اين دينها با يكديگر است. از آنجايي كه در طول تاريخ، اديان و مذاهب به گونه‌اي با يكديگر ارتباط طبيعي داشته‌اند، نمي‌توان از گفت و گو، ارتباط را اراده كرد؛ چون به هيچ وجه وافي به مقصود نبوده و معناي واقعي گفت و گو را نمي‌رساند.

______________________________

1- علي اكبر دهخدا، لغت نامه، ج 12، ص 19188؛ حسن انوري، فرهنگ سخن، ج 6، ص 6198 .

2- همان.

3- ابوالقاسم فردوسي، شاهنامه.

4- عباس آريان‌پور كاشاني و منوچهر آريان‌پور كاشاني، فرهنگ دانشگاهي، انگليسي به فارسي، ج 1، ص 471.

5- همان، ص 432.

اگر گفت و گو را معادل سخنراني و گفت و گوي علمي (discourse)(1) بگيريم، در اين حالت، بالاتر از سطح مكالمه يا ارتباط خواهد بود و منظور از آن، گفت وگوي فرهيختگان و دانشمندان اديان، ملتها و تمدنها با يكديگر است و از آن به گفتمان نيز تعبير شده است.

علاوه بر آن، مي‌توان گفت و گو را معادل ديالوگ (dialogue)(2) دانست كه همانند واژه discourse بار معنايي قوي‌تري از مكالمه و ارتباط دارد.

با توجه به آنچه گذشت مي‌توان اين نتيجه را گرفت كه منظور از گفت و گو بحث علمي و مبادله اطلاعات و انديشه‌ها از طريق گفت و شنود است؛ يعني عالمان و صاحب نظران مسلمان و متفكران ساير اديان و مذاهب، با استفاده از همه علوم عقلي و نقلي و همين طور آداب و رسوم بر گرفته از دين و يا ساير رسوم اجتماعي، طي نشستهاي علمي در باره محتوا و ويژگيهاي دين، عقايد و فرهنگ خود، به منظور دستيابي به حقيقتهاي فطري و مشترك به گفت و گو نشسته و همديگر را در مسير رسيدن به اهداف مشترك ياري نمايند.(3)

گفتار دوم: زمينه‌ها و پيش‌شرطهاي گفت و گو از نگاه قرآن

منظور از زمينه‌ها و پيش شرطهاي گفت و گو، اموري است كه فراهم آوردن و مراعات آنها در تمام مراحل گفت و گو لازم و ضروري است. به برخي از اين موارد اشاره مي‌كنيم:

الف) پذيرش دو طرف يا چند طرف: يكي از پيش‌فرضهاي آغازين گفت و گو، پذيرش دو طرف يا چند طرف است كه با استفاده از علائم، از جمله كلام به شكلهاي مختلف با يكديگر تبادل معنا مي‌نمايند. اين امر مورد پذيرش قرآن كريم است. البته پذيرش طرف مقابل به معناي حقانيت او نيست، بلكه منظور اين است كه گفت و گو وقتي تحقق پيدا مي‌كند كه هر يك از طرفين، سخن طرف ديگر را بشنود و با يكديگر به تبادل آرا و عقايد بپردازند. حضرت موسي عليه‌السلام مأمور مي‌شود حتي با فرعون، دشمنترين دشمنان خدا، به گفت و گو بپردازد و آيات الهي را به او ابلاغ كند:

آن گاه بعد از آنان، موسي را با آيات خود به سوي فرعون و سران قومش فرستاديم.(4)

شما دو نفر (موسي و هارون) به سوي فرعون برويد؛ همانا او سركشي كرده است.(5)

______________________________

1- همان، ص 614 .

2- همان، ص 592 .

3- ر.ك.: محمد رضا لاجوردي،گفت و گوي تمدنها در قرآن، پايان نامه كارشناسي ارشد رشته الهيات و معارف اسلامي، مؤسسه آموزشي، پژوهشي امام خميني قدس‌سره ، 1379، صص 152-151.

4- اعراف / 103.

5- طه / 43.

اهميت پذيرش طرف مقابل، به گونه‌اي است كه اين حق حتي براي مشركان به رسميت شناخته شده است:

«وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتّي يَسْمَعَ كَلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ»(1)

يعني: و اگر يكي از مشركان از تو پناه خواست پناهش ده تا كلام خدا را بشنود، سپس او را به مكان امنش برسان؛ چرا كه آنان قومي نادانند.

ب) اصل آگاهي و علم: طرفين گفت و گو بايد با آگاهي و علم به مذاكره بپردازند. كرامت و ارزش آدمي به علم و دانش است و به واسطه تعليم اسماي الهي و دريافت تعاليم حق، مسجود ملائكه شد و فرشتگان را به كرنش و تعظيم واداشت.(2)

خداوند از انسان مي‌خواهد نسبت به آنچه علم ندارد، پيروي نكند:

«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُوءادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْوءُلاً»(3)

يعني: و چيزي را كه بدان علم نداري دنبال مكن؛ زيرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.

خداوند انسان را شنوا و بينا قرار داد تا راه را دريابد(4) و مي‌فرمايد: خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج نمود در حالي كه هيچ چيز نمي‌دانستيد.(5)

و نيز مي‌فرمايد: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، اگر فاسقي برايتان خبري آورد، نيك وارسي كنيد، مبادا به ناداني، گروهي را آسيب برسانيد و (بعد) از آنچه كرده‌ايد، پشيمان شويد.(6)

ج) لزوم پذيرش اختلاف اقوام، ملل و زبانها: اختلاف انسانها از نظر زبان، مليت و غيره نبايد مانع گفت و گو شود. قرآن كريم به صراحت قبايل و گروه‌ها را پذيرفته است و اختلاف بين رنگها و زبانها را از آيات الهي مي‌شمارد:

«يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثي وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا»(7)

______________________________

1- توبه / 6.

2- بقره / 34ـ30.

3- اسراء / 36.

4- نقل به مضمون از آيات 3ـ2 سوره دهر.

5ـ نحل / 78.

6- حجرات / 6.

7- حجرات / 13.

يعني: اي مردم! ما شما را از مرد و زني آفريديم، و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايي متقابل حاصل كنيد.

«وَمِنْ‌آياتِهِ‌خَلْقُ‌السَّماواتِ‌وَالأَْرْضِ‌وَاخْتِلافُ‌أَلْسِنَتِكُمْ‌وَأَلْوانِكُمْ‌إِنَ‌فِيذلِكَ‌لآَياتٍ‌لِلْعالِمِينَ»(1)

يعني: و از نشانه‌هاي او آفرينش آسمانها و زمين و اختلاف زبانهاي شما و رنگهاي شماست. قطعا در اين (امر) براي دانشوران نشانه‌هايي است.

گوناگوني انسانها از نظر رنگ، نژاد ،مليت و زبان، تفاوتي در انسانيت انسان پديد نمي‌آورد. بسياري از اختلافها و جنگها ناشي از اين امر است كه گروهي خود را از نظر نژاد و مليت، برتر از ديگران مي‌دانند. همين امر باعث بروز جنگ جهاني دوم، از سوي نازيهاي آلمان شد. آنان خواهان برتري و تسلط بر ساير نژادها و ملل بودند. طبيعي است در چنين حالتي، جايي براي گفت وگو و شناخت حقايق باقي نمي‌ماند؛ در حالي كه قرآن كريم گوناگوني انسانها از نظر نژاد، مليت و... را وسيله‌اي براي شناخت يكديگر مي‌داند .

بنابراين، شناخت ملتها جز از راه گفت و گو و تبادل نظر و در سطح بالاتر، گفتمان امكان ندارد. آيات ديگر قرآن كه بر سير و حضور در بين ساير اقوام و ملل تأكيد دارد نيز ناظر بر همين تعريف و شناخت است. دستورات اسلامي مبتني بر اخذ حكمت و دانش، حتي از زبان بيگانگان جز از طريق ايجاد رابطه و برقراري ارتباط و مفاهمه، امكان‌پذير نيست .

د) امكان حصول تفاهم و وحدت: هر چند انسانها گوناگون آفريده شده‌اند،با اين حال، زمينه‌هاي فراواني براي ايجاد تفاهم و همكاري بر اساس اصول مشترك وجود دارد. يكي از پيش‌فرضهاي گفت و گو اين است كه بتوان به وسيله گفت و گو به اصول مشترك دست يافت و بر اساس آن با يكديگر تعاون و همكاري داشت. همكاري بين مسلمانان و اهل كتاب بر اساس اصول مشترك، مورد تأكيد قرآن كريم است :

«قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلي كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّا مُسْلِمُونَ»(2)

يعني: بگو: اي اهل كتاب! بياييد بر سر سخني كه ميان ما و شما يكسان است بايستيم كه جز خدا را نپرستيم و چيزي را شريك او نگردانيم و بعضي از ما، بعضي ديگر را به جاي خدا، به خدايي نگيرد. پس اگر (از اين پيشنهاد) اعراض كردند، بگوييد: شاهد باشيد كه ما مسلمانيم(نه شما).

______________________________

1- روم / 22.

2- آل‌عمران / 64.

در آيات‌سابق از همين‌سوره، به طور مستقيم دعوت به سوي اسلام‌بود، ولي در اين‌آيه،به نقطه‌هاي مشترك بين اسلام و اهل كتاب توجه شده است. قرآن كريم به مسلمانان مي‌آموزد كه اگر كساني حاضر نبودند در تمام اهداف مقدستان با شما همكاري كنند، از پا ننشينيد و بكوشيد دست‌كم در قسمتي كه با شما اشتراك هدف دارند، همكاري آنان را جلب‌كنيد و آن را پايه‌براي پيشبرد اهداف مقدستان‌قرار دهيد.

ه) آزادي فكر و انديشه و انتخاب راه: يكي از پيش‌فرضهاي گفت و گو، قبول آزادي فكر و انديشه است. هيچ يك از طرفين گفت و گو نمي‌تواند عقايد و افكار خويش را به ديگري تحميل كند. در قسمتي از آيات قرآن كريم، اين اصل تعقيب شده است كه اساسا طبيعت اعتقادات قلبي و مسائل وجداني به گونه‌اي است كه اكراه و اجبار بر نمي‌دارد. اگر فردي به حكم اجبار و فشار، معتقدات و دستورات يك مذهب را در ظاهر بپذيرد، هرگز دليل آن نيست كه او در قلب و وجدان خويش آن را پذيرا گشته است:

«لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»(1)

در دين اكراه راه ندارد؛ چرا كه راه از بيراه به روشني آشكار شده است.

«وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لآَمَنَ مَنْ فِي الأَْرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النّاسَ حَتّي يَكُونُوا مُوءْمِنِينَ»(2)

يعني: اگر پروردگارت مي‌خواست تمامي اهل زمين (بدون اين‌كه اختياري داشته باشند) ايمان مي‌آوردند، پس آيا تو مردم را به اكراه وا مي‌داري تا اين كه مؤمن شوند؟!

منطق آزادي فكر و انديشه در عملكرد و روش پيامبر اكرم و ائمه اطهار عليهم‌السلام وجود داشت. پيامبر اسلام با نصاراي نجران به گفت و گو پرداخت. آنان از پذيرش حق خودداري كردند. در نهايت در مورد مباهله (درخواست از خدا براي رسوايي دروغگو) توافق نمودند.(3) در روايات اسلامي وارد شده است كه وقتي پاي مباهله به ميان آمد، نمايندگان مسيحيان نجران از پيامبر مهلت خواستند تا در اين باره بينديشند و با بزرگان خود مشورت كنند. بالاخره از اقدام به مباهله خودداري كرده، حاضر به مصالحه شدند و شرايط ذمه را پذيرفتند.(4) پذيرش شرايط ذمه و مصالحه از سوي پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و نه اجبار آنان به اسلام يا جنگ با آنان يا مباهله و نفرين آنان، نشان‌دهنده روحيه منطقي و آزادانديشي آن حضرت است. سيره امام صادق عليه‌السلام مبتني بر بحث و گفت و گو با گروه‌هاي

______________________________

1- بقره / 256.

2- يونس / 99.

3- ر.ك.: آيه شصت و يكم سوره آل عمران و تفسير آن.

4- ناصر مكارم شيرازي و ديگران، تفسير نمونه، ج 2، ص 439.

غيرمذهبي، مثل ملحدين، مشركين و دهريون و نيز گروه‌هايي از اهل كتاب بود. امام با اين افراد، برخوردي حكيمانه همراه با حلم و صبر داشت. ادعاها و ادله آنها را با متانت و صبوري مي‌شنيد و از ادله خود خصم براي رد مدعاي آنان و اثبات اعتقادات اسلامي استفاده مي‌كرد (در اصطلاح منطق به آن، «جدل» گفته مي‌شود.) مهمترين ابزار امام صادق عليه‌السلام در برخورد با اين گروه‌ها همان اخلاق معنوي و روحيه بردباري و گفت و گوي مسالمت‌آميز بود كه سرانجام مخاطب را به تسليم وادار مي‌كرد و كار به جايي مي‌رسيد كه زبان به ستايش و مدح امام مي‌گشود.(1)

و) خوش بيني نسبت به ديگران: يكي ديگر از پيش‌فرضهاي گفت و گو، خوش‌بين بودن و احترام به طرف گفت و گوست. همه انسانها از فطرت الهي بهره‌مندند. اگر فشارها و هوسها برداشته شود، پاكي و اصالت آنان ظاهر مي‌گردد. از اين رو، قرآن كريم، تمسخر ديگران را ممنوع ساخته و از مسلمانان مي‌خواهد كه اقوام ديگر را مسخره نكنند:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسي أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسي أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالأَْلْقابِ.»(2)

يعني: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، نبايد قومي، قوم ديگر را ريشخند كند،شايد آنها از اينها بهتر باشند و نبايد زناني، زنان ديگر را ريشخند كنند، شايد آنها از اينها بهتر باشند و از يكديگر عيب مگيريد و به همديگر لقبهاي زشت مدهيد.

ز) جدي گرفتن پيام گفت و گو: قرآن كريم از رفتار و عملكرد عده‌اي از مخالفان و معاندان حكايت مي‌كند كه هر گاه پيام جدي وحي را از زبان پيامبر خدا مي‌شنيدند، او را تكذيب كرده و به او نسبت سحر و جادو،(3) شاعر(4) و ديوانه(5) مي‌دادند و در مواردي سخنان وحي را اسطوره پيشينيان(6) معرفي مي‌كردند. اين امر، نشان‌دهنده رفتار ناپسند آنان در گفت و گو با پيامبر خداست و به دليل ضعف و پيش‌داوري خويش و بدون توجه به پيام گفت و گو، از شنيدن پيام وحي خودداري مي‌كردند.

پيامبران خدا در گفت و گو با مردم بسيار جدي بودند و در رساندن پيام خداوند متعال به مردم از كوتاهي و سهل‌انگاري خودداري مي‌كردند. در قضيه گاو بني اسرائيل، حضرت موسي عليه‌السلام به‌مردم‌گفت:

______________________________

1- محمدمهدي كريمي‌نيا، همزيستي مسالمت‌آميز در اسلام و حقوق بين الملل، پايان نامه، صص 311 ـ 310.

2- حجرات / 11.

3- مائده / 110؛ انعام / 7؛ يونس / 76؛ هود / 7؛ انبيا / 3؛ نمل / 13؛ قصص / 36 و آيات متعدد ديگر.

4- انبيا / 5؛ صافات / 36؛ طور / 30؛ حاقه / 41.

5- حجر / 6؛ شعراء / 27؛ صافات / 36؛ دخان / 14؛ ذاريات / 39 و 59؛ طور / 29؛ قلم / 51 و آيات متعدد ديگر.

6- انعام / 29؛ انفال / 31؛ نحل / 24؛ مؤمنون / 83؛ نمل / 68؛ احقاف / 17؛ قلم / 15؛ مطففين / 13.

خدا به شما فرمان مي‌دهد كه: ماده گاوي را سر ببريد، گفتند: آيا ما را به ريشخند مي‌گيري؟ گفت: پناه مي‌بريم به خدا كه از جاهلان باشم.(1)

ن) احترام به افكار، فرهنگ و مقدسات يكديگر: قرآن كريم ضمن تكريم و احترام به پيامبران و كتب آسماني سابق، آنها را تصديق مي‌كند. حدود بيست آيه قرآن كريم در تصديق و تأييد تورات و انجيل است. اساسا اين سنت الهي است كه هر پيامبري، پيامبر پيشين را تأييد و هر كتاب آسماني، كتاب آسماني سابق را تصديق مي‌نمايد (ناگفته نماند تأييد تورات و انجيل از سوي قرآن كريم، به معناي تأييد تورات يا انجيل فعلي نيست؛ چون دست تحريف آن دو را در امان نداشته است):

«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ»(2)

يعني: و كتاب آسماني (قرآن) را به‌راستي و درستي بر تو نازل كرديم كه همخوان (مصدق)با كتابهاي آسماني پيشين و حاكم بر آنهاست. پس در ميان آنان بر وفق آنچه خداوند نازل كرده است، داوري كن.

قرآن كريم از مسلمانان مي‌خواهد كه كافران را دشنام و ناسزا ندهند؛ چه اين كه آنان نيز در مقابل و از روي دشمني به خدا ناسزا مي‌گويند(3) و نيز از مؤمنين مي‌خواهد با كساني كه دين شما را به ريشخند و بازي گرفته‌اند، دوست نشوند.(4)

گفتار سوم: اصول و قواعد حاكم بر گفت و گو از نظر قرآن

ماهيت گفت و گو چگونه بايد باشد و طرفين، در گفت و گو با يكديگر بايد از چه اصول و قواعدي پيروي كنند؟ به چند مورد از اصول يا ويژگيهاي حاكم بر گفت و گو از نظر قرآن كريم توجه مي‌كنيم:

الف) برخورداري از منطق و استدلال: آيات زيادي از قرآن كريم، انسانها را به تأمل، تعقل(5) و تفكر(6) دعوت مي‌كند. حكمت،(7) موعظه(8) و جدال احسن(9) از اصول مسلم قرآن كريم است. صاحب

______________________________

1- بقره / 67.

2- مائده / 48.

3- انعام / 108.

4- مائده / 57.

5- حديد / 17؛ بقره / 164؛ نحل / 12 و آيات فراوان ديگر.

6ـ بقره / 219؛ روم / 8؛ اعراف / 176 و آيات فراوان ديگر .

7ـ بقره / 231؛ نحل / 125؛ زخرف / 63.

8- آل عمران / 138؛ اعراف / 145؛ يونس / 57 و آيات ديگر.

9- نحل / 125؛ عنكبوت / 46.

خرد و انديشه كسي است كه به سخنان مخاطب گوش فرا مي‌دهد و بهترين آن را گزينش مي‌كند.(1) اين عده، تنها كساني هستند كه راه به سوي هدايت و سعادت دارند. گفت و گوهاي خشونت‌آميز يا جدال غير احسن با اصول قرآني ناسازگار است و پيامد آن چيزي جز كينه و دشمني نيست.(2)

ب) آشكار بودن پيام گفت و گو: گفت و گوهاي پيامبران الهي با مردم صريح و روشن بود و هر گاه مردم نيازمند توضيح و شرح بودند، با مهرباني و نرمش، مقصود كلام الهي را براي آنان روشن مي‌ساختند. قرآن كريم در آيات متعددي، خود را مبين(3) يا آشكار و واضح معرفي مي كند.

ج) پرهيز از تحميل و اجبار: قرآن كريم هرچند پيام خويش را با قاطعيت بيان مي‌كند، با اين حال در قبول دين، اكراهي نيست؛(4) راه هدايت را نشان داديم، خواه شاكر باش يا كافر(5).

پيامبر اسلام، رسول(6) و مبلّغ(7) بود و در آيات متعددي، تنها وظيفه پيامبر، بلاغ(8) يا رساندن پيام به مردم بود. پيمان مدينه كه بر اساس آن، مسلمانان مدينه با كفار آن شهر، يهوديان و مسيحيان پيمان ترك مخاصمه بستند، نشان‌دهنده مطلب فوق است. با اين حال، قرآن كريم به اهل كتاب خطاب مي‌كند چنانچه ايمان بياوريد، براي شما خير به دنبال دارد.(9)

گفتار چهارم: اهداف گفت و گو

در اينجا به برخي از اهداف و آثار گفت و گو از نظر قرآن كريم، اشاره مي‌كنيم:

الف) پايان دادن به دشمنيها: اختلافهاي انسانها به علل و عوامل گوناگون بستگي دارد. گاه منشأ آن سلطه گري، استثمار و غارت گروهي نسبت به گروه ديگر است كه در اين حالت، راهي جز مقابله و دفع ستم و ظلم آنان وجود ندارد. در واقع، در چنين حالتي، زمينه‌اي براي گفت و گوي مسالمت‌آميز وجود ندارد.

يكي ديگر از عوامل اختلافها؛ اختلاف نظر و ديدگاه‌هاي گوناگون در مسائل اعتقادي، اجتماعي و ديني است. بهترين راه براي حل اختلافها و يا دست كم توافق بر سر اصول و اهداف مشترك،

______________________________

1- زمر / 18ـ17.

2ـ انفال / 6؛ هود / 32؛ كهف / 54 و آيات ديگر.

3- مائده / 15؛ انعام / 59؛ يونس / 61؛ يوسف / 1 و آيات ديگر.

4- بقره / 256.

5- انسان / 3.

6- آل عمران / 81، 86 و144؛ نساء / 171ـ170؛ مائده / 67 و...

7- مائده / 67؛ اعراف / 62 و 79؛ جن / 28 و...

8- آل عمران / 20؛ مائده / 92؛ ابراهيم / 52 و...

9- آل عمران / 110.

پذيرش گفت و گوست. قرآن كريم به مسلمانان دستور مي‌دهد كه با جدال احسن و گفت و گوي مسالمت‌آميز با اهل كتاب سخن بگويند و روابط خود را بر اساس اصول مشترك قرار دهند:

«وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُكُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ»(1)

يعني: و با اهل كتاب، جز به شيوه‌اي كه نيكوتر است، مجادله نكنيد، مگر كساني از آنها كه مرتكب ظلم و ستم شده‌اند و بگوييد: به آنچه بر ما و بر شما نازل شده ايمان آورده‌ايم و خداي ما و خداي شما يكي است و ما همه فرمانبردار اوييم.

بايد توجه داشت كه رسيدن به اصول مشترك با اهل كتاب، آنگونه كه قرآن كريم مطرح مي‌فرمايد، انتظار حداقلي است؛ نه انتظار حداكثري. انتظار حداكثري اين است كه اهل كتاب، اسلام را به طور كامل بپذيرند و زير بار دين خدا بروند.

از نظر قرآن كريم، اگر بدي را به وسيله خوبي پاسخ دهيم، دشمنيها پايان يافته و بلكه به دوستي صميمي تبديل مي‌شود:

«وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ»(2)

يعني: و نيكي با بدي يكسان نيست. ( بدي را) به آنچه خود بهتر است دفع كن، آنگاه كسي كه ميان تو و ميان او دشمني است ،گويي دوستي يكدل مي‌گردد.

هر كس بدي كند انتظار مقابله به مثل را دارد، بويژه افراد بدكردار؛ زيرا خود از اين قماشند و گاه يك بدي را چند برابر پاسخ مي‌گويند، هنگامي كه ببينند طرف مقابل نه تنها بدي را به بدي پاسخ نمي‌دهد، بلكه با خوبي و نيكي به مقابله بر مي‌خيزد، وجدانشان تحت فشار شديدي قرار مي‌گيرد، شرمنده شده و احساس حقارت مي‌كنند و براي طرف مقابل عظمت قائل مي‌شوند. اينجاست كه كينه‌ها و دشمنيها برطرف شده و محبت و صميميت جاي آن را مي‌گيرد.(3)

ب) فراهم ساختن زمينه هدايت: اساسا هدف پيامبران، بزرگان و مصلحان از گفت و گو با مخاطبان خود، زمينه‌سازي هدايت انسانهاست. اين مهم، زماني فراهم مي‌شود كه مخاطبين نيز پيام گفت و گو را بشنوند. از نظر قرآن كريم، خردمند و صاحب انديشه كسي است كه از ميان سخنان گوناگون، بهترين را انتخاب كند.

______________________________

1- عنكبوت / 46.

2- فصلت / 34.

3- ناصر مكارم شيرازي و ديگران، پيشين، ج 2، ص 281.

«فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الأَْلْبابِ»(1)

يعني: پس بشارت ده به آن بندگان من كه به سخن گوش فرا مي‌دهند و بهترين آن را پيروي مي‌كنند، اينانند كه خدا ايشان را هدايت و راهنمايي كرد، و اينان همان خردمندانند.

اسلام، داراي منطق آزاد انديشي است. بسياري از مذاهب، پيروان خود را از مطالعه و بررسي سخنان ديگران نهي مي‌كنند؛ چرا كه بر اثر ضعف منطقي كه به آن گرفتارند، اين هراس را دارند كه منطق ديگران برتري پيدا كند و پيروانشان را از دستشان بگيرد! در حالي كه اسلام، سياست دروازه‌هاي باز را به اجرا در آورده و بندگان راستين خداوند را كساني مي‌داند كه اهل تحقيق هستند؛ نه از شنيدن سخنان ديگران وحشت دارند، نه تسليم بي قيد و شرط مي‌شوند و نه هر وسوسه را مي‌پذيرند.(2)

ج) ايجاد تفاهم و وحدت و همكاري بين اقوام و ملتها: از طريق گفت و گو، نه تنها مي‌توان دشمنيها و جنگها را پايان داد، بلكه مي‌توان همكاري و وحدت اقوام، ملتها و اديان را بر اساس اصول مشترك پديد آورد. آيات قرآن كريم، در برخورد با مشركان و اهل كتاب، مختلف است. از مشركان و كافران مي‌خواهد كه به خدا و روز جزا ايمان آورند، ولي آنگاه كه اهل كتاب از پذيرش سخن حق خودداري مي‌كنند، از آنان مي‌خواهد بر سر اصول مشترك توافق و همكاري داشته باشند. يكي از آيات مهم در اين باره، آيه شصت و چهارم سوره آل عمران است كه پيشتر بيان شد. پيامبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله غالبا در نامه به سران كشورهاي مسيحي به اين آيه استناد مي‌فرمود.

محور يگانه پرستي، يكي از اصول مشترك است كه قرآن كريم بدان توجه و تأكيد دارد:

«قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْني وَ فُرادي ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ»(3)

يعني: بگو: من فقط به شما يك اندرز مي‌دهم كه دو دو و به‌تنهايي براي خدا به پاخيزيد، سپس بينديشيد كه رفيق شما هيچ گونه ديوانگي ندارد. او شما را از عذاب سختي كه در پيش است جز هشداردهنده‌اي (بيش) نيست.

______________________________

1- زمر / 18ـ17.

2- ناصر مكارم شيرازي و ديگران، پيشين، ج 19، صص 416ـ415.

3- سبأ / 46.

گفتار پنجم: موانع گفت و گو

الف) پيروي از گمان وظن: هر گاه يكي از طرفين يا هر دو از ظن و گمان پيروي كنند، از رسيدن به حقيقت باز مي‌مانند. قرآن دستور مي‌دهد از چيزي كه علم نداريد پيروي نكنيد.(1) اصولاً يكي از مشكلات پيامبران الهي در گفت و گو با مردم و رساندن پيام خداوند به آنان، تبعيت عده زيادي از مردم از گمانهاي به دور از واقعيت و علم است. از اين رو، ظن و گمان، مورد سرزنش قرآن كريم است.(2)

ب) تقليد كوركورانه: عده‌اي، تنها آيين گذشتگان خود را مبنا و ملاك هدايت قرار مي‌دهند و با وجودي كه اين آيينها و عقايد از واقعيت و علم دور هستند، همچنان لجبازي كرده و بر گفته‌هاي خويش پاي مي‌فشرند. اين عده سد راه انبيا بودند. تقليد بي‌چون و چرا از پيشينيان مورد نكوهش قرآن كريم است.(3)

ج) عناد و ستيزه جويي: از نظر قرآن كريم، عده‌اي در مقابل كلام حق، مجادله و ستيزه جويي مي‌كنند. اين عده پس از مشاهده ادله و براهين روشن، به انكار و لجبازي روي مي‌آوردند.(4) در چنين حالتي، هيچ گاه شخصي به حقيقت و هدايت دست نمي‌يابد و گفت و گو خالي از فايده است.

مراء (جدالگري) نوعي از مجادله است كه شخص از سويي در حيرت است و از سويي ديگر، با طرف مقابل به انكار و ناباوري مي‌پردازد و تلاش مي‌كند مطالب و ديدگاه‌هاي طرف مقابل را از زبان وي بشنود و براي غلبه بر وي، آنها را رد كند و انكار نمايد.

بنابراين، جدالگري در مجادله‌هاي باطل به كار گرفته مي‌شود و نه گفتمانهاي حق؛ زيرا گفتمان حق، عبارت است از گفت و گويي كه در آن، هدف گفت و گوكننده، روشن كردن حق و پاسخگويي به شبهه‌هايي كه مطرح شده است، مي‌باشد. به هر حال، گفت و گوكننده چه بر حق باشد و چه بر باطل، روا نيست جدال به مفهوم بيان شده را انجام دهد.(5) قرآن كريم مي‌فرمايد:

با حكمت و اندرز نيكو، به راه پروردگارت دعوت نما و با آنها به روشي كه نيكوتر است، استدلال و مناظره كن.(6)

______________________________

1- اسراء / 36.

2- نجم / 28؛ جاثيه / 24؛ ص / 27؛ انعام / 116؛ يونس / 39؛ نور / 15.

3- مائده / 108؛ زخرف / 23؛ بقره / 170؛ يونس / 78؛ انبياء / 54-53؛ شعراء / 74.

4- كهف / 22.

5- محمد محمدي ري‌شهري، گفت و گوي تمدنها در قرآن و روايات، ص 91.

6ـ نحل / 125.

د) پيروي از هواهاي نفساني و تمايلات شيطاني: هرگاه شخص به دنبال هواپرستي خويش باشد و در پي تأمين مال، جاه، شهوت و... باشد، از دستيابي به حقيقت باز مي‌ماند. معبود عده‌اي، هواي نفساني آنان است(1) و عده‌اي از شيطان تبعيت مي‌كنند.(2) براي اين عده، گفت و گو بي‌فايده است.

ه) ياري‌جويي‌از باطل: قرآن‌كريم، درباره‌قوم نوح و ديگر اقوام، در مبارزه با كلام حق‌چنين‌مي‌گويد:

«وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ...»(3)

يعني: و به وسيله باطل جدال نمودند تا حقيقت را با آن پايمال كنند.

گفتار ششم: انواع گفت و گو در قرآن كريم

در اينجا لازم است درباره انواع گفت و گو سخن بگوييم. براي اين منظور، لازم است واژه‌هاي قال، قيل، قالوا، يقولون و مانند آن را مورد توجه قرار دهيم. آيات بسيار زيادي در قرآن كريم از نوعي مكالمه، گفتمان، جدال، مشافهه، سؤال و پاسخ و يا سؤالهاي در تقدير و پاسخهاي مناسب با آن، حكايت دارد. حتي آنجا كه از حوادث گذشته و سرگذشت اقوام خبر مي‌دهد و يا آيات خدا را برمي‌شمرد، انگيزه‌هايي براي سؤال است كه گاه پاسخهاي لازم را به دنبال دارد.(4) نمونه‌هايي از اين گفت و گوها را يادآور مي‌شويم:

الف) گفت و گوهاي تبليغي

آياتي از قرآن كريم بر مسأله تبليغ دين و ابلاغ رسالت اشاره دارد و به دليل اهميت آن، خداوند از پيامبرش مي‌خواهد كه آن را به مردم برساند و هيچ گونه سهل‌انگاري و كوتاهي روا ندارد.

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»(5)

يعني: اي پيامبر! آنچه از جانب پروردگارت به سوي تو نازل شده، ابلاغ كن و اگر نكني هيچ پيامي از او را نرسانده‌اي. و خدا تو را از (گزند) مردم نگاه مي‌دارد. خدا گروه كافران را هدايت نمي‌كند.

گاه درمواردي كه پيامبر با انكارها و كارشكنيها مواجه مي‌شد، خود را مبلّغ معرفي مي‌كرد:

«أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ»(6)

______________________________

1- جاثيه / 23.

2- حج / 3.

3- غافر / 5.

4- ر.ك.: سازمان مدارك انقلاب اسلامي، چيستي گفت و گوي تمدنها، ص 515.

5- مائده / 67.

6- اعراف / 68؛ آيات مشابه ديگر از اين قرار است: اعراف / 62، 79 و 93؛ احقاف / 23؛ هود / 57.

يعني: پيامهاي الهي را به شما مي‌رسانم و براي شما خير خواهي امينم.

اهميت تبليغ و ارسال پيامهاي الهي به گونه‌اي است كه در چندين آيه، اينگونه بيان شده است كه پيامبر هيچ وظيفه‌اي جز بلاغ و رساندن آشكار تعاليم الهي ندارد:

«فَهَلْ عَلَي الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ»(1)

يعني: و آيا جز ابلاغ آشكار بر پيامبران وظيفه‌اي است؟

ب) گفت و گوهاي ارشادي

گفت و گو در صورتي مؤثر مي‌افتد كه از هر گونه خشونت، تحقير طرف مقابل، تحريك حس لجاجت و مانند آن، خالي باشد. قرآن كريم از پيامبر مي‌خواهد كه با اندرز نيكو و حالت ارشادي با طرف مقابل به گفت و گو پرداخته و از بهترين روشهاي خطابي استفاده كند:

«ادْعُ إِلي سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»(2)

يعني: با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با آنان به آن (شيوه‌اي) كه نيكوتر است، مجادله نماي.

ج) گفت و گوهاي تعليمي

برخي گفت و گوهاي قرآني به منظور تعليم مخاطب و در جواب پرسشهايي است كه از پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله صورت گرفته است. از پيامبر گرامي اسلام درباره موضوعات مختلف پرسشهايي شده است، مانند: هلال ماه،(3) قتال و كارزار در ماه‌هاي حرام،(4) چگونگي انفاق،(5) خمر و ميسر،(6) يتيمان،(7) حلال‌ها،(8) حيض،(9) قيامت،(10) انفال،(11) روح،(12) ذي‌القرنين،(13) كوه‌ها،(14) نزول كتاب از آسمان.(15)

______________________________

1- نحل / 35؛ آيات مشابه ديگر از اين قرار است: نحل / 82؛ نور / 54؛ عنكبوت / 18؛ يس / 17؛ شوري / 48؛ تغاين / 12.

2- نمل / 125.

3- بقره / 189.

4- بقره / 217.

5- بقره / 219.

6- همان.

7- بقره / 220.

8- مائده / 4.

9- بقره / 222.

10- اعراف / 187؛ نازعات / 42؛ احزاب / 63؛ قيامت / 6.

11- انفال / 1.

12- اسراء / 85.

13- كهف / 83.

14- طه / 105.

15- نساء / 153.

«يَسْئَلُكَ النّاسُ عَنِ السّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللّهِ وَ ما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً»(1)

يعني: مردم از تو درباره رستاخيز مي‌پرسند؛ بگو: علم آن فقط نزد خداست. و چه مي‌داني؟ شايد رستاخيز نزديك باشد.

ج) گفت و گوهاي فقهي و آموزشي(استفتايي)

برخي گفت و گوهاي قرآني، در قالب استفتا يا پرسشهاي فقهي و آموزشي است. عده‌اي از مردم در امري دچار ترديد مي‌شدند. از اين رو، به پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مراجعه كرده و مشكل فكري‌خويش را حل مي‌كردند.

«وَ يَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَ ما يُتْلي عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَي النِّساءِ اللاّتِي لا تُوءْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامي بِالْقِسْطِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً»(2)

يعني: و درباره زنان، رأي تو را مي‌پرسند. بگو: خدا درباره آنان به شما فتوا مي‌دهد و نيز درباره آنچه در قرآن بر شما تلاوت مي‌شود: در مورد زنان يتيمي كه حق مقرر آنان را به ايشان نمي‌دهيد و تمايل به ازدواج با آنان داريد و درباره كودكان ناتوان و اين كه با يتيمان از روي عدل و درستي رفتار كنيد، پاسخگوي شماست. و هر كار نيكي انجام دهيد، قطعا خدا به آن داناست.

در موارد ديگري نيز از پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پرسش و استفتا شده است، مانند: كلاله،(3) استفتاي دوست حضرت يوسف عليه‌السلام درباره هفت گاو،(4) استفتاي پادشاه مصر از سران قوم خويش در باره تعبير خوابي كه ديده بود،(5) استفتاي ملكه سبا با سران قوم خويش درباره نامه حضرت سليمان عليه‌السلام .(6)

باتوجه به گفت و گوهاي استفتايي در قرآن كريم معلوم مي‌شود كه استفتا هميشه به معناي طلب فتوا و پاسخ به پرسشهاي فقهي و آموزشي نيست، بلكه در مواردي خداوند در مقام استفهام انكاري و

______________________________

1- احزاب / 63.

2- نساء / 127.

3- نساء / 176.

4- يوسف / 46.

5- يوسف / 43 و 41.

6- نمل / 32.

در رد ديدگاه كافران و منكران، از آنان استفتا يا كسب جواب مي‌كند:

«فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ»(1)

پس از مشركان جويا شود: آيا پروردگارت را دختران و آنان را پسران است؟!

«فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا»(2)

يعني: پس، از كافران بپرس: آيا ايشان‌از نظر آفرينش سخت‌ترندياكساني‌كه(در آسمانها)خلق‌كرديم؟

ه) گفت و گوهاي احساسي (تحريكي)

در پاره‌اي از آيات، استفاده از حواس، تشويق شده است؛ مثلاً در قرآن، براي عدم تساوي موحد و مشرك در پيشگاه خداوند مي‌فرمايد:

«...قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَْعْمي وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ...»(3)

يعني: بگو: آيا نابينا و بينا يكسانند؟ يا تاريكيها و روشنايي برابرند؟

هنگامي كه حضرت موسي عليه‌السلام از آزار و اذيت و كارشكنيهاي قوم خويش خسته شد، از عواطف و احساسات آنان استفاده كرد:

«وَ إِذْ قالَ مُوسي لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ لِمَ تُوءْذُونَنِي وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ...»(4)

يعني: و ياد كن هنگامي را كه موسي به قوم خود گفت: اي قوم من! چرا آزار مي‌دهيد، با اين كه مي‌دانيد من فرستاده خدا به سوي شما هستم؟...

و) گفت و گوهاي اقناعي

«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَْرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللّهُ فَأَنّي يُوءْفَكُونَ»(5)

يعني: هر گاه از آن‌ها بپرسي چه كسي آسمان‌ها و زمين را آفريده، و خورشيد و ماه را مسخر كرده است؟ مي‌گويند: الله، پس با اين حال چگونه از عبادت خدا منحرف مي‌شوند؟

«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الأَْرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللّهُ»(6)

يعني: و اگر از آنها بپرسي: چه كسي از آسمان، آبي نازل كرد و به وسيله آن، زمين را بعد از

______________________________

1- صافات / 149.

2- صافات / 11.

3- رعد / 16.

4- صف / 5.

5- عنكبوت / 61.

6- عنكبوت / 63.

مردنش احيا نمود؟ مي‌گويند: خدا.

ز) گفت و گوهاي استدلالي

مهمترين بخش گفت و گوها، گفت و گوهاي استدلالي است:

«قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»(1)

يعني: بگو: اگر راست مي‌گوييد، دليل خود را بياوريد.

در اينگونه گفت و گوها خداوند از مخاطبين مي‌خواهد دليل خويش را اقامه كنند و به طور غيرمستقيم به آنان مي‌فهماند كه شما راستگو نيستيد. از اين رو، تعبير «ان كنتم صادقين» در قرآن كريم زياد به كار رفته است.(2) قرآن كريم در موارد مختلف، براي اثبات ادعاهاي خود به استدلالهاي عقلي روي مي‌آورد، مانند:

«لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا»(3)

يعني: اگر در آسمان‌و زمين، جز الله‌خدايان ديگري‌بود،فاسد مي‌شدند(و نظام‌جهان به‌هم مي‌خورد.)

گفتار هفتم: انواع گفت و گو به لحاظ مخاطب

الف) گفت و گوي انسان با خود: منظور از اين نوع گفت و گو، گفت و گوي دروني يا تعقل، تفكر و تذكر است. آياتي از قرآن كريم با «اذكروا» شروع مي‌شود كه از اين طريق، مخاطبين را به انديشه بيشتر فرا مي‌خواند. در پايان برخي آيات چنين آمده است: چرا تعقل نمي‌كنيد،(4) چرا متذكر نمي‌شويد،(5) چرا فكر نمي‌كنيد.(6) اينگونه آيات نيز، انسان را به گفت و گو با خويشتن دعوت مي‌كند.

ب) گفت و گو با خدا: اين نوع گفت و گو نه تنها ممكن است، بلكه به بشر دستور داده شده است كه با خدا سخن بگويد و با او راز و نياز نمايد. خداوند نيز اجابت دعوت مي‌نمايد.

______________________________

1- بقره / 111؛ نمل / 64.

2- مانند: بقره / 23 و 94؛ آل عمران / 93، 168 و183؛ انعام / 40 و 143؛ اعراف / 106 و 196؛ يونس / 38؛ هود / 13؛ صافات / 157و...

3ـ انبياء / 22.

4- «افلا تعقلون»: آل عمران / 65؛ انعام / 32؛ اعراف / 169؛ صافات / 138؛ قصص / 60؛ مؤمنون / 80؛ انبياء / 67؛ يوسف / 109؛ هود / 51؛ يونس / 16.

5- «افلا تتذكرون»: انعام / 80؛ سجده / 4. «افلا تذكرون»: يونس / 3؛ هود / 24 و 30؛ نحل / 17؛ مؤمنون / 85؛ صافات / 155؛ جاثيه / 23.

6- «افلا تتفكرون»: انعام / 50.

«فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ»؛(1) يعني: پس مرا ياد كنيد، تا شما را ياد كنم.

«وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُ

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۱ ] [ مشاوره مديريت ]

 

جدل و نمونه هاي آن در قران كريم

چكيده


واژه، «جدل»، «جدال»و«مجادله»، از كلمه«جدل»گرفته شده كه از «فتل»به معناي تابيدن و پيچيدن مي‌باشد، گويي دو نفر كه با يكديگر بحث مي‌كنند، هريك از آنها ديگري را با رأي و نظرش مي‌پيچاند.پس معناي لغوي جدل، شدّت دشمني، گفتگو و مناظره و دليل آوردن بر ردّ يكديگر است و معناي اصطلاحي واژه مذكور عبارت است از طريقه مناظره، فنّ احتجاج از طريق سؤال و جواب و روش محاوره سقراط كه از طريق طرح سؤالات پياپي و وادار ساختن طرف به تناقض‌گويي و مغلوب كردن وي بوده است.

كلمه«جدل»و مشتقّات آن، بيست و نه بار در قرآن كريم به كار رفته است ودر مجادله حقّ و مجادله باطل و در مجادله به معناي دفاع، استعمال شده است.

در اين مقاله، مفهوم جدل در منطق و قرآن مقايسه شده و ضمن بررسي «انواع جدل در قرآن كريم»، نمونه‌هايي از آيات الهي بيان شده است كه پيشينيان آن را در مبحث فوق ذكر نكرده‌اند.

واژه‌هاي كليدي:جدل، مجادله، مناظره، صناعت جدل، قياس جدلي، جدل در قرآن، جدال أحسن، انواع جدل، استدلال.

مقدمه
انسان از طريق مباحثه، مناظره و گفتگو مي‌تواند به حلّ مشكلات بپردازد، البّته اين در صورتي است كه دو طرف بحث، طالب حق باشند و يا حد اقل اگر يك طرف از طريق عناد و لجاج وارد مي‌شود، غرض اصلي طرف مقابل، كشف حقيقت مي‌باشد.اما هرگاه بحث و گفتگو در ميان كساني روي دهد كه هركدام تنها براي برتري‌جويي بر ديگري، و به كرسي نشاندن حرف خويش به ستيزه و جدال برخيزد، نتيجه‌اي جز دور شدن از حقيقت و ايجاد كينه و خصومت نخواهد داشت.

وقتي با واژه جدل و مشتّقات آن در قرآن كريم مواجه مي‌شويم، ابتدا امري مذموم و ناپسند به ذهن متبادر مي‌گردد و اين سوالات براي انسان مطرح مي‌شود كه آيا جدال در تمام موارد نكوهيده است؟و با توجه به اين‌كه صناعت جدل، يكي از صناعات خمس در منطق مي‌باشد، آيا جدل در قرآن كريم به همان مفهومي است كه در منطق به كار رفته است؟و نيز علاوه بر آياتي كه سيوطي در الاتقان، مبحث«انواع اصطلاحات متداول در علم جدل»به عنوان نمونه آورده، كدام آيات در قرآن كريم با اصطلاحاتي كه در مبحث مذكور مطرح شده، قابل تطبيق است؟

يافتن پاسخي مناسب براي اين پرسش‌ها، و پراكنده بودن موضوع جدل در كتب مختلف، نگارنده را بر آن داشت كه درباره موضوع مذكور به تحقيق بپردازد و مقاله‌اي را در اين زمينه فراهم آورد.

واژه جدل و مشتقّات آن در قرآن كريم، در مجادله به باطل و مجادله به حقّ به كار رفته است؛ ولي بيشتر موارد، اين واژه در مجادله به باطل استعمال شده است.

قرآن كريم گاهي بدون آنكه با مخالفان مجادله‌اي صورت پذيرد به اثبات و توضيح حقايق مربوط به عقايد و احكام مي‌پردازد.مانند:آيات(95-100)سوره انعام كه از راه بيان صفات و آثار خدا، اثبات مي‌شود كه تنها او سزاوار پرستش است و گاهي به هنگام جدال و گفتگو با مشركان و اهل كتاب، واقعيات را اثبات مي‌كند.مانند:آيات(23-34)سوره شعرا كه مربوط به مجادله‌

حضرت موسي(ع)و فرعون است و در آن، ناتواني فرعون در پوشاندن چهره زيباي حق، آشكار مي‌گردد.

روش قرآن در محكوم كردن خصم مختلف است، گاهي خصم از طريق كلام خودش مغلوب مي‌شود، مانند:آيه(8)سوره منافقون و گاهي از طريق پذيرفتن مقدّمه سخنش، بطلان نتيجه مورد نظر او(خصم)اثبات مي‌گردد.مانند:آيات(76-79)سوره انعام.

با مطالعه و بررسي آيات مي‌توان گفت:جدالي مورد تأييد قرآن است كه هدف از آن اثبات حقّ باشد و موجب هدايت خصم گردد، يعني به جدال احسن امر مي‌كند و از مجادله باطل كه توأم با عناد و لجاج و خصومت و مغالطه است و غرض از آن، اثبات امري باطل و دور از واقعيت است، نهي مي‌كند.

معناي لغوي جدل
واژه‌هاي«جدل»، «جدال»و«مجادله»كه باب مفاعله همان جدل است، از«جدل»گرفته شده و جمع آن، «جدول»مي‌باشد.«جدل»يعني سخت و سفت، و به هريك از اعضاي بدن و استخوان ميان كاواك 1p}دست و پا و قلم، و استخوان مغزدار دست‌ها و پاها، و استخوان درشت محكم، «جدل»گفته مي‌شود 2p}؛و«جدال»يعني بحث و گفتگو كردن به طريقي كه با خصومت و ستيزه همراه باشد و اصلش از«جدلت الحيل»، به معناي طناب را بافتم و تاب دادم، است؛يعني طنابش را محكم بافتم و تاب دادم؛و گفته‌اند:«جدال»بر وزن«فعال»از كلمه«مجادلة»گرفته شده و اصلش از لفظ«جدل»است كه از«فتل»به معناي تابيدن و پيچيدن مي‌باشد؛پس گويي دو نفر كه با يكديگر بحث مي‌كنند، هريك از آنها ديگري را با رأي و نظرش مي‌پيچاند.و گفته‌اند اصل در جدال به زمين زدن است و اين‌كه انسان هم صحبت خود را به زمين سخن كه همان جدالة 3p}است، (1).كاواك:كاوّك:ميان تهي، بي‌مغر، مجوف.p}

(2).دهخدا، حرف ج/254-274.p}

(3).جدالة:زمين‌داري شن و ماسه.p}

بزند 1p}و«مخاصمه»، «مجادله»ناميده شده زيرا هريك از دو خصم قصد مي‌كند كه معاشر و مصاحبش را از رأي و نظرش برگرداند(برتابد) 2p}و جدل به معني شدّت دشمني، توانايي و مهارت در دشمني، گفتگو و مناظره و دليل آوردن بر ردّ يكديگر است.و«جدل»يعني نيرومند و استوار، سخت‌ستيز، سخت خصومت، سخت در جدال، كسي كه در خصومت و نزاع سرسخت است.و به برده، بنده و نوجوان، «جادل»گويند وقتي كه رشد كند و قوي و نيرومند شود 3p}.و«جديل»از كلمه «جدل»گرفته شده است يعني بند بافته شده، مهارت تافته از پوست و رسن چرمين، ريسمان تافته شده از چرم يا مو در گردن شتر يا ناقه، حمايل كه در گردن اندازند، وشاح 4p}.و«جديلة»به كابك 5p} كبوتران و مانند آن گويند، يا قفسي است كه براي كبوتران و مانند آن از ني بافته شده باشد؛و به گيس بافته نيز گفته مي‌شود 6p}».

با توجّه به مفاهيمي كه براي واژه«جدل»و مشتّقات آن ذكر شد، مي‌توان به اين نتيجه دست يافت كه معناي استحكام، قدرت، قوّت، بافتن، تاباندن و پيچاندن، در كلماتي كه از مادّه«جدل» اشتقاق يافته، نهفته شده است و بنياد آنرا تشكيل مي‌دهد.

معناي اصطلاحي جدل
جدل:(Dialectique)f(,Dialectic)E(( واژه جدل«ديالكتيك»اصطلاحا عبارت است از:طريقه مناظره، روش جدل و محاوره منطقي، فنّ احتجاج از طريق سؤال و جواب.روش محاوره سقراط كه از طريق طرح سؤال‌هاي پياپي و (1).راغب اصفهاني/89، 90.p}

(2).رازي، 5/181.p}

(3).طبرسي 1/532.p}

(4).وشاح:حمايل جواهر نشاني كه زنان بندند.حمايلي كه قاضيان و نمايندگان در مراسم رسمي بندند.p}

(5).كابّك:كابوك:لانه مرغ:زنبيلي كه از سقف آويزان كنند تا كبوتران در آن آشيانه كند:كاوك و كاووك هم گفته‌اند.p}

(6).دهخدا، حرف ج/254، 274؛و هم‌چنين درباره مجموع اين مطالب بنگريد به:علامه طباطبايي 11/317:ابن منظور 11/103، 105؛معلوف/82؛«خازن 3/10؛طبيبيان 1/727، 728 و 1/2181؛انزابي‌نژاد 1/602؛معين 1/1218؛قرشي 1/22، 23؛شعراني 1/ 126.127؛حقّي بروسوي 6/4؛مكارم شيرازي 20/15، 20/21.p}

وادار ساختن طرف به تناقض‌گويي و مغلوب كردن وي بوده، امروزه به منطق مكتب كارل ماركس هم گفته مي‌شود 1p}.

در اصطلاح استدلال‌هاي فقهي، جدل عبارت از شناختن آداب مناظره‌اي است كه ميان پيروان مذهب فقهي و جز آنان روي مي‌دهد.اين فن هنگامي متداول شد كه باب مناظره در رد و قبول مسائل توسعه يافت و هريك از مناظره‌كنندگان در استدلال و پاسخ دادن هنگام بحث و ستيزه به روشي لگام گسيخته سخن مي‌گفتند و برخي از اين سخنان و دلائل درست و برخي نادرست بود. ازاين‌رو پيشوايان ناگزير شدند آداب و احكامي وضع كنند تا مناظره‌كنندگان در رد و قبول بر وفق آن قوانين سخن گويند و وضع استدلال‌كننده و پاسخ دهنده روشن گردد كه چگونه رواست به استدلال پردازد و به چه كيفيتي دست از استدلال باز دارد و در چه جايي اعتراض كند و يا به معارضه برخيزد و كجا بايد سكوت كند و خصم به سخن و استدلال پردازد.و به همين سبب گفته‌اند:جدل عبارت از شناسايي قواعد، حدود و آداب استدلالي است كه به وسيله آن انسان به حفظ عقيده و رأيي يا بطلان آن رهبري شود خواه آن رأي از فقه باشد يا علوم ديگر 2p}.

يكي از اصطلاحات صناعات جدل-كه بخشي از صناعات خمس در منطق است-كلمه «جدل»مي‌باشد كه همگان منازعه و دشمني شديد و سرسختي و لجاجت نمودن در خصومت گفتاري است، و بيشتر اوقات همراه است با بكار گرفتن حيله‌هايي كه گاه گاهي به دور از عدل و انصاف است و به همين جهت دين اسلام به خصوص در مورد حج و اعتكاف از مجادله نهي كرد.

علماي منطق عرب اين كلمه را نقل كردند و آن را در صناعتي كه به يوناني«طوبيقا»ناميده مي‌شود، به كار بردند؛و اين لفظ جدل از ميان ساير الفاظ، مناسب‌ترين لفظ عربي به معناي اين صناعت است، حتي از الفاظي مانند مناظره، محاوره و مباحثه نيز مناسب‌تر است.اگرچه هريك از آن الفاظ تا حدودي مناسب اين صناعت است، همان طور كه كلمه مناظره نيز در اين صناعت به كار رفته است و آنرا«آداب مناظره»گفته‌اند و كتاب‌هايي با اين نام تأليف شده است 3p}.ابن سينا (1).عميد، 1/988؛و نيز بنگريد به:معين 2/1588، 1589؛آريانپور كاشاني 1/529.p}

(2).دهخدا/255.p}

(3)مظفّر/311.p}

معتقد است كه جدل را نبايد با مناظره اشتباه كرد.زيرا كه در مناظره دو تن كه به عقيده متقابل معتقدند با يكديگر به بحث مي‌پردازند، بدون اين‌كه قصد الزام يكديگر را داشته باشند.بلكه غرض اصلي آنها كشف حقيقت است و همين‌كه حقّ بودن يكي از دو طرف نقيض معلوم شد، طرف مخالف به آن اذعان مي‌كند 1p}.

خداي تعالي در قرآن كريم مي‌فرمايد:«ادع الي سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالّتي هي احسن»(نحل/125):[اي رسول ما]خلق را با حكمت و برهان و موعظه نيكو به راده خدا دعوت كن و با بهترين طريق مناظره كن».چنان‌كه گفته‌اند-در آيه فوق-مراد از «حكمت»برهان است، و مراد از«موعظه حسنه»خطابه، مراد از«جادلهم»جدل 2p}مي‌باشد.

لفظ جدل را برخورد استعمال آن فنّ نيز اطلاق مي‌كنند، همان‌طور كه بر ملكه استعمال آن (صناعت)اطلاق كرده‌اند، آن‌گاه با استعمال فن مذكور، قولي را قصد مي‌كنند كه از مشهورات يا مسلّما مورد قبول فرد ديگر(خصم)تشكيل شده و بر قواعد آن فنّ جريان دارد، و به آن(فنّ جدل)، «قياس جدلي»يا«حجّت جدلي»يا«قول جدلي»نيز مي‌گويند.اما به كسي كه آن صناعت را بكار ببرد، «مجادل»يا«جدلي‌ Dialecticien »مي‌گويند 3p}.

از ديدگاه علاّمه حلّي، جدل، صناعتي علمي است كه مي‌توان با آن(صناعت)، -به اندازه ممكن-با استفاده از مقدّمات مسلّمه، بر هر مطلوبي كه بخواهد و حفظ هر وضعي كه پيش آيد، استدلال كرد، بهصورتي كه هيچ نقضي به آن رو نكند 4p}.

واژه جدل در قرآن كريم
كلمه«جدل»و مشتّقات آن بيست و نه بار در قرآن كريم به كار رفته است.

(1).خوانساري، 2/225؛و هم‌چنين بنگريد به:ابن سينا/35.p}

(2).پيشين/234؛و نيز بنگريد به:طوسي/531.p}

(3).مظفّر/311؛و هم‌چنين بنگريد به:مشكوة الديني/675.p}

(4).حلّي/232؛و نيز بنگريد به:مظفر/314؛طوسي/444؛ابن سينا/24.p}

اصطلاح«جدل»علاوه بر آن‌كه در منطق، عبارت از قياسي است كه از مشهورات و مسلّمات فراهم مي‌آيد، در اصطلاح دانشمندان علوم قرآني و تفسير به معني استدلال و قياس برهاني نيز استعمال شده است.

در«معجم الفاظ قرآن كريم»آياتي كه در آن، مادّه«جدل»به كار رفته، به دو دسته تقسيم گرديده و معناي كلمه مذكور متناسب با آن(تقسيم)، بيان شده است:

(1)جدل الرّجل جدلا فهو جدل:خاصم

دشمني آن مرد شديد شد، پس او سخت مجادله‌كننده است:دشمني‌كننده.

و«جدل»به معناي خصومت كردن در انديشه و و عقيده است و بر شدّت دشمني و منازعه سخت اطلاق مي‌شود.

به‌طور مثال«جدلا»در آيه«و كان الانسان اكثر شي‌ء جدلا(كهف/54)»يعني منازعه و خصومت در اعتقاد و دشمني ورزيدن به باطل؛و در آيه«و قالواء الهتنا خير ام هو ما ضربوه لك الا جدلا(زخرف/58)»به معناي افراط و زياده‌روي در خصومت، مي‌باشد.

(2)جادل مجادلة و جدالا(ع):خاصم

با او مخاصمه كرد:با او ستيز و كشمكش كرد.

ممكن است جدال، بنا حقّ و با گفتار باطل باشد تا-با آن باطل-حقّ را بر گرداند-و ممكن است جدال، بحقّ باشد تا باطل را رد كند 1p}.

مثلا:«جادلوا»در آيه«و همّت كلّ امّة برسولهم ليأخذوه و جادلوا بالباطل ليدحضوا به الحقّ (غافر/5)و هر امّتي همّت مي‌گماشت كه پيغمبر خود را دستگير(و هلاك)گرداند و با جدال و گفتار باطل، برهان حقّ را پايمال سازد.»، و«تجادلوا»در آيه«و لا تجادلوا اهل الكتاب الاّ بالّتي هي احسن(عنكبوت/46):و شما مسلمانان با(يهود و نصاري و مجوس)اهل كتاب جز به نيكوترين طريق بحث و مجادله نكنيد»، به دو مورد مذكور(جدال باطل و حقّ)اشاره مي‌كند.

(1).مجمع اللغة العربية 1/184، 185.p}

واژه«جدل»دو بار، و كلمه«جدال»نيز دو بار، و مشتّقاتي از باب«مجادله»بيست و پنج بار در قرآن كريم به كار رفته است.

قرشي در«قاموس قرآن»بيان مي‌دارد كه كلمه«جدل»ومشتقّات آن، در مجادله حقّ و مجادله باطل و در مجادله به معناي دفاع، در قرآن كريم به كار رفته است و همه در معنا يكي است و فرق در مصاديق است؛مانند:«و لا تجادل عن الّذين يختانون انفسهم(نساء/107):از كساني كه به خود خيانت مي‌كنند دفاع مكن»؛«تجادل»در آيه فوق، مربوط به مورد سوّم(مجادله به معناي دفاع)است.-با رجوع به آياتي كه در آن مادّه جدل به كار رفته، مي‌توان گفت-اكثر استعمال اين صيغه در قرآن در منازعه و مخاصمه ناحقّ است 1p}.

در كتاب«وجوه قرآن»در مورد كلمه«جدال»آمده است:

بدان كه جدال در قرآن بر دو وجه باشد:

وجه نخستين جدال به معناي خصومت كردن بود چنان‌كه خداي در سوره هود/74، گفت: فلمّا ذهب عن ابراهيم الرّوع و جاءته البشري يجادلنا في قوم لوط»يعني يخاصمنا؛و در سوره رعد/13، گفت:«و هم يجادلون في اللّه»يعني‌و هم يخاصمون النّبيّ عليه السّلام في حقّ اللّه؛و در سوره مؤمن/5، گفت:«و همّت كلّ امة برسولهم ليأخذوه و جادلوا بالباطل»يعني خاصموا بالباطل.و از اين معنا در قرآن بسيار است.

و وجه دوم جدال به معني با كسي كاويدن و ستيهيدن بود.چنان‌كه در سوره بقره.197، گفت:«فلا رفث و لا فسوق و لا جدال في الحجّ»يعني و لا مرآء في الحجّ»يعني و لا مرآء في الحجّ؛ و در سوره هود/32، گفت:«قالوا يا نوح قد جادلتنا فاكثرت جدالنا»يعني فاكرت مرآءنا؛و در سوره مؤمن/4، گفت:«ما يجادل في آيات اللّه الاّ الّذين كفروا»يعني ما يماري» 2p}

(1).قرشيّ 1/22، 23.p}

(2).محقّق/63، 64.p}

نمونه‌هايي از آيات قرآن كريم در ارتباط با انواع جدل و استدلال
ابو زهره در كتاب«معجزه بزرگ»يكي از انواع اعجاز قرآن را اعجاز از رهگذر جدل و استدلال مي‌داند و براي آن، انواعي بر مي‌شمارد و سيوطي نيز در«الاتقان»اصطلاحاتي را در ارتباط با علم جدل و استدلال، بيان مي‌دارد.

در اين‌جا پاره‌اي از روش‌ها و اصول استدلال 1p}، انواع اصطلاحات متداول در علم جدل 2p}و نمونه‌هايي از آيات قرآن كريم در ارتباط با آن، ذكر مي‌گردد:

1-استدلال از راه تعريف
استدلال از راه تعريف به اين كيفيت است كه دليل مدّعا از خود«موضوع»مورد بحث گرفته شود، مثل اين‌كه از حقيقت خود بت‌ها دليل بياوريم كه آنها شايستگي پرستش را ندارند و يا از راه بيان صفات خدا، اثبات شود كه تنها او سزاوار پرستش است.بنابراين وقتي موضوع سخن، ذات باري است، از راه بيان صفات و آفرينش هستي، براي اثبات الوهيّت او، استدلال مي‌شود و ذات باري جز به صفات او شناخته نمي‌شود.نمونه اين نوع استدلال آيات زير است:

انّ اللّه فالق الحب‌ه و النّوي يخرج الحيّ من الميّت و مخرج الميّت من الحيّ ذلكم اللّه فانّي تؤفكون...سبحانه و تعالي عمّا يصفون(انعام/95-100)

خداوند(در زير زمين)دانه و هسته خرما را مي‌شكافد و زنده را از مرده و مرده از زنده پديد آرد، آن‌كه چني تواند كرد، خداست، پس چگونه نسبت خدايي را به ديگران مي‌دهيد؟...خداوند از همه اين نسبت‌ها برتر و منزّه است 3p}.

(1).استدلالي كه از منابع ذاتي، يعني ذات موضوع برگرفته شده و شبيه برهان منطقي است-هرچند از آن بالاتر است-شش مورد يا منبع مي‌باشد:1-تعريف، يعني شناخت ماهيت 2-تجزيه، يعني ذكر اجزاء موضوع 3-تعميم و سپس تخصيص 4-علت و معلوم 5-مقابله 6-تشبيه آوردن امثال.«ابو زهره/418».p}

(2).در«الاتقان 2/1057»آمده است:«در ارتباط با علم جدل انواعي را اصطلاح كرده‌اند»بنابراين«انواع جدل»از جانب خداي متعال مطرح نشده، و اهل ادب آن را-پس از نزول قرآن-وضع كرده‌اند.p}

(3).ابو زهره/418، 419.p}

در اين آيات، از راه تعريف خدا، خدايي او به اثبات مي‌رسد 1p}.
2-استدلال از راه تجزيه
استدلال از راه تجزيه به اين كيفيت است كه با ذكر اجزاء موضوع و كاوش در آنها، مدعا اثبات مي‌شود.مثل حكم قطعي و بديهي بر اين‌كه اثر، دليل بر مؤثر و هستي، نشانه آفريدگار است و نيروهاي بشري و عقل‌هاي سالم، دليل آن است كه آفريدگار تمام هستي از اتم تا كهكشان، يك نيرو، يعني نيروي خداوند سبحان است.

اين موضوع را قرآن كريم گاهي از راه تجزيه بيان مي‌كند، استدلال تجزيه‌اي مانند:

قل الحمد لله و سلام علي عباده الّذين اصطفي اللّه خير امّا يشركون...قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين.(نمل/59-64).

اي رسول ما بگو ستايش مخصوص خداست و سلام بر بندگان برگزيده خدا، آيا خداي(قادر و آفريننده جهان)بهتر و پرستش را سزاوارتر است يا آنان كه شريك خدا مي‌شماريد؟...بگو اگر راست مي‌گوييد(و مدّعايي غير از اين داريد)بر آن دليل بياوريد 2p}.

در اين آيات از راه تجربه و ذكر اجزاء موضوع به استدلال مي‌پردازد، گرچه همه اجزاء را به طور كامل بيان نمي‌كند، البته سبك استدلال اين است كه هر جزئي به تنهايي دليل بر يكتايي و خالقيت و مديريت خدا بر جهان آفرينش باشد 3p}.

3-استدلال از راه ذكر خاص بعد از عام
اين استدلال به اين صورت است كه قضيه به صورت عام و كلّي بيان مي‌شود و مدّعا توسّط آن اجمالا به اثبات مي‌رسد سپس جزئيات قضيه ذكر مي‌گردد و ثابت مي‌شود كه هر جزء يا مجموع اجزاء مي‌توانند مدعا را اثبات كنند.و از اين‌جا راستي و درستي ادّعاهاي كلي و عمومي، يعني (1).پيشين‌p}

(2).ابو زهره/422، 421.p}

(3).پيشين.p}

يكتاپرستي و خضوع براي خداوند و اطاعت از رسول او كه متن و اساس دين است، معلوم مي‌شود مانند گفتگوي موسي و فرعون:

قال فمن ربّكما يا موسي.قال ربّنا الّذي اعطي كلّ شي‌ء خلقه ثمّ هدي...انّ في ذلك لايات لاولي النّهي.(طه/49-54)

فرعون گفت:اي موسي خداي شما كيست؟پاسخ داد كه خداي ما كسي است كه همه چيز را آفريد و سپس به راه كمالش هدايت كرد...كه در اين، نشانه‌هاي حق براي خردمندان پديدار است 1p}.

مشاهده مي‌كنيم كه در اين جريان به‌طور كلّي و كامل درباره خدا سخن مي‌گويد و در پرتو آن، خدايي كه همه چيز را آفريده و نيكو آفريده و همه را رهنمون ساخته است، شناخته مي‌شود و با كلامي جامع، معناي ربوبيّت و عبادت و كمال خدايي را روشن مي‌سازد و از زبان موسي مي‌فرمايد:«ربّنا الّذي اعطي كلّ شّي‌ء خلقه ثمّ هدي»و پس از اين تعميم و كلّي گويي به بيان افراد و جزئيات آن مي‌پردازد و با ذكر آن به فرعون و اهل مصر-كه دامدار و كشاورز بودند- هشدار مي‌دهد و سخن را با چيزي كه مناسب آنان مي‌باشد و نعمت براي همه محسوب مي‌شود، به پايان مي‌برد و مي‌فرمايد:«كلوا و ارعوا انعامكم...» 2p}

4-استدلال از راه علّت و معلول
اساس اين نوع استدلال، ارتباط بين قضايايي است كه تصوّر مي‌رود اجزاي حقايق در جهان هستي باشند، يعني برخي از چيزها علّت وجودي پاره‌اي از چيزهاي ديگر باشد، و هر اندازه چنين رابطه‌اي قوي و نيرومند باشد، استدلال نيز به همان اندازه قوي و محكم است، زيرا وقتي علّت و سبب تحقّق پيدا كرد، معلول و مسبّب نيز كه نتيجه وجود آن است، پديد خواهد آمد و بين اين دو ملازمه عقلي يا عادي وجود دارد و هرگاه معلول ذكر شود، كشف كننده علّت خواهد بود، زيرا ذكر نتيجه با يكي از دو مقدّمه ديگر است و نيز نتيجه در بردارنده مقدّمه است، مثلا هرگاه از (1)ابو زهره/424، 423.p}

(2).پيشين.p}

حرمت شراب سخن به ميان آيد و عقل بخواهد فلسفه وعلّت تحريم رابشناس، مي‌تواند از راه اوصاف شراب به آن(سبب تحريم)، دست يابد.اين نوع استدلال كه علّت جزء دليل است، در قرآن فراوان به چشم مي‌خورد، مانند آيات قتال 1p}:

و قاتلوا في سبيل اللّه الّذين يقاتلونكم و لا تعتدوا انّ اللّه لا يحبّ المعتدين...فلا عدوان الاّ علي الظّالمين.(بقره/190-193)

در راه خدا با آنان كه به جنگ و دشمني شما برخيزند جهاد كنيد، ولي ستمكار نباشيد كه خدا ستمكاران را دوست ندارد...كه ستم جز بر ستمكاران روا نيست 2p}.

در اين آيات علّت و فلسفه تشريع جهاد دو امر ذكر شده است، يكي تجاوز و ستم و ديگري آسيب رسيدن به دين مؤمنان و اگر اين دو امر از بين رفت، ديگر جنگ و جهاد معنا ندارد 3p}.

5-استدلال از راه مقابله(مقايسه)
مقابله در مقايسه بين دو چيز يا دو مطلب و يا دو شخص، براي اين است كه معلوم شود كه كدام يك در كاري معيّن، مؤثرتر و مفيدتر است و وقتي مشخص شد كه يكي از آن دو چنين است، طبعا بر ديگري برتري و فضيلت دارد، اين روش يكي از اصول استدلال است كه در قرآن فراوان ديده مي‌شود، زيرا مشركان به پرستش سنگ‌هايي كه خود ساخته بوند يا موجوداتي را كه خدا آفريده بود، مي‌پرداختند و معتقد بودند كه اين‌ها در هستي تأثير دارند يا مي‌توانند شرّ و بدي را دفع كنند يا خير و خوبي بياورند، پس مقايسه بين خداوند متعال با معبودهاي باطل آنان، اصلي بود كه عقيده آنان را ابطال مي‌كرد، نظير 4p}:

افمن يخلق كمن لا يخلق افلا تذكّرون.و ان تعدّوا نعمة اللّه أن تحصوها لا تحصوها انّ اللّه لغفور رحيم.(نحل/17، 18).

(1).ابو زهره/424، 425.p}

(2).الهي قمشه‌اي/24.p}

(3).ابو زهره/425.p}

(4).پيشين/427.p}


آيا خدايي كه خلق كرده مانند آن كس است كه خلق نكرده، آيا متذكر و هوشيار نمي‌شويد؟ اگر بخواهيد كه نعمت‌هاي بي‌حدّ و حصر خدا را شماره كنيد هرگز نتوانيد كه خدا بسيار غفور و مهربان است 1p}.

6-استدلال از راه تشبيه و مثل
يكي از روش‌هاي استدلال در قرآن‌كه به واسطه آن قدرت خداوند متعال و راستي و درستي دين حق و قرآن ثابت مي‌شود، استدلال در قالب تشبيه و مثال است و خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد:ما از طريق آوردن مثال، حقايق را بيان مي‌كنيم.مثال آوردن از انواع تشبيه است و هدف از آن، توضيح حقايق والا و تشريح امر غايب و غير محسوس و معاني كلّي از راه تشبيه به امر حسّي و مشاهده جزئيات مي‌باشد.نمونه اين نوع استدلال در سوره بقره آمده كه هدف از تشبيه-چه تشبيه به امر ناچيز باشد و چه امر بزرگ-بيان حقيقت است، مي‌فرمايد 2p}:

انّ اللّه لا يستحيي ان يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها فامّا الّذين امنوا فيعلمون انّه الحقّ من ربّهم... و ما يضلّ به الا الفاسقين.(بقره/26)

خداوند باك از آن ندارد كه به پشه و چيزي بزرگ‌تر از آن مثل زند، پس آنها كه ايمان آورده‌اند مي‌دانند كه مثل از جانب پروردگار آنهاست و امّا كافران مي‌گويند:خدا از مثل چه مقصودي دارد؟(پاسخ آن است كه)به واسطه آن بسياري را گمراه و بسياري را هدايت مي‌كند و بدان گمراه نمي‌كند مگر فاسقان را 3p}.

7-قياس خلف
قياس خلف عبارت است از اثبات چيزي از راه بطلان و نفي نقيض آن.زيرا دو نقيض باهم جمع نمي‌شوند همان‌طور كه هيچ جا از يكي از آن دو خالي نيست.مثل مقابله بين وجود و عدم و (1).الهي قمشه‌اي/204.p}

(2).ابو زهره/430.p}

(3).پيشين/431.p}

مثل مقاله بين نفي امر معيّن در زمان و مكان معيّن، با اثبات آن امر در همان زمان و مكان.پس اگر يك طرف با دليل نفي شد، طرف ديگر اثبات مي‌گردد.بنابراين دليل خلف آن است كه با ردّ نقيض، حقّ ثابت شود و قرآن كريم در استدلالات خود با ابطال پرستش بت‌ها، توحيد و خداپرستي را اثبات مي‌كند.از مواردي كه در قرآن كريم از روش قياس خلف براي اثبات توحيد، استفاده شده، اين آيه است: 1p}

لو كان فيهما الهة الاّ اللّه لفسدتا فسبحان اللّه ربّ العرش عمّا يصفون.(انبياء/22)

اگر در آسمان و زمين بجر خداي يكتا خداياني وجود داشت؛همانا خلل و فساد در آسمان راه مي‌يافت.پس بدانيد كه پادشاه ملك وجود، خداي يكتاست و از اوصاف و اوهام مشركان جاهل پاك و منزّه است 2p}.

متكلّمان اظهار مي‌دارند كه اگر براي آسمان‌ها و زمين غير از خدا، خداي ديگري باشد، به علّت اراده‌هاي و خواست‌هاي مختلف آنان، آسمان‌ها و زمين، دچار فساد و تباهي مي‌شود و چون در اين دو، نظم و شايستگي حكم فرماست، پس تعدّد خدايان كه عامل فساد است، باطل ميگردد و در نتيجه توحيد و يكتايي خدا به اثبات مي‌رسد و خداوند از آنچه كه مشركان او را توصيف مي‌كنند، پاك و منزّه مي‌شود، متكلّمان اين دليل را دليل تمانع مي‌نامند، يعني بت‌پرستي و شرك به علّت امتناع فساد، ممتنع و محال است، پس وحدانيت خدا ثابت مي‌شود 3p}.

8-تمثيل
تمثيل آن است كه استدلال‌كننده، مدّعاي خود را به امري كه نزد مخاطب، معلوم و قطعي است، يا به امري واضح و غير قابل انكار، قياس كند و جهت جامع و امر مشترك بين آن دو را بيان دارد، قرآن كريم از اين روش به دقيق‌ترين و محكم‌ترين شكل آن استفاده كرده و حقايق قرآن را در مقايسه با امور عقلي روشن، تشريح و ثابت كرده است، مثلا بسياري از دليل‌هاي قيامت و (1).ابو زهره/448، 449.p}

(2).الهي قمشه‌اي/248.p}

(3).ابو زهره/449؛و نيز بنگريد به:سيوطي 2/1057.p}

توانايي خدا بر آن را برپايه مقايسه و تشبيه آن به آفرينش ابتدايي جهان و خلقت انسان-كه اموري بديهي و غير قابل انكار است-استوار مي‌باشد؛مانند: 1p}

قل امر ربّي بالقسط و اقيموا وجوهكم عند كلّ مسجد و ادعوه مخلصين له الدّين كما بداكم تعودون(اعراف/29)

بگو اي رسول ما، پروردگار من شما را به عدل و درستي امر كرده و نيز فرموده كه در هر عبادت روي به حضرت او آريد و خدا را از سر اخلاص بخوانيد كه چنان‌چه شما را در اوّل بيافريد، بار ديگر به سويش باز آييد 2p}.

خداوند در اين آيه، بعث و دوباره زنده شدن مردگان را تشبيه و قياس به آفرينش ابتدايي فرموده است.اين نوع سخن، حقايق مشكل و دور از ذهن را نزديك و فهم آن را آسان مي‌سازد كه خدا بر همه چيز تواناست 3p}.

9-سبر و تقسيم
يكي از انواع متداول در علم جدل و استدلال عبارت از اصطلاح«سبر و تقسيم» 4p}است.در اين نوع استدلال مجادله‌كننده تمام اقسام موضوع مورد بحث را مي‌شمارد و روشن مي‌كند كه ادّعاي طرف مقابل بر هيچ كدام از اقسام مذكور منطبق نيست و ازاين‌رو نمي‌تواند مورد قبول واقع شود و با اين بيان، ادّعاي طرف مقابل را باطل مي‌كند 5p}.

(1).پيشين/453.p}

(2).الهي قمشه‌اي/118.p}

(3).ابو زهره/454؛و نيز بنگريد به:سيوطي 2/1056.p}

(4).در منطق نوين آمده است:«سبر و تقسيم»قياس مقسّم استثنائي مي‌باشد كه جزء اوّلش قضيه منفصله‌اي است كه اجزاء متعدّد داشته و همه اجزاء غير از يكي رفع مي‌شوند تا همان يكي ثابت گردد.دليل تقسيم و سبر چنين تشكيل مي‌شود كه اولا كلّيه عناويني كه بر موضوع اوّل صادق هستند به‌طور ترديد كه كدام يك علّت حكم هستند نام برده مي‌شوند.پس از آن عمل سبر را جاري مي‌سازند يعني علّت بودن يكايك آنها را باطل مي‌كنند تا عنوان مشترك باقي بماند و علّت بودن آن يكي ثابت گردد. سبر در لغت به معناي اندازه‌گيري گودي زخم است و چون اندازه‌گيري زخم با دقّت عمل مي‌شود و باطل كردن شقوق محتمله نيز با دقّت انجام مي‌شود، سبر ناميده شده است.(مشكوة الديني/577).p}

(5).ابو زهره/450، 451.p}

آيه‌هاي زير را مي‌توان يكي از مثال‌هاي سير و تقسيم برشمرد كه مي‌فرمايد:

ثمانية ازواج من الضّأن اثنين و من المعز اثنين قّل آلذّكرين حرّم أم الانثيين امّا اشتملت عليه ارحام الانثيين نبّؤني بعلم ان كنتم صادقين.و من الابل اثنين و من البقر اثنين قل آلذّكرين حرّم ام الانثيين امّا اشتملت عليه ارحام الانثيين ام كنتم شهداء اذ وصيّكم اللّه بهذا فمن اظلم ممّن افتري علي اللّه كذبا ليظلّ النّاس بغير علم انّ اللّه لا يهدي القوم الظّالمين(انعام/143، 144).

اين چهارپاياني كه در حمل و باربري و سواري و افتراش مورد استفاده قرار مي‌گيرند عبارت از هشت جفت و هشت فرد چهارپا است:از جنس گوسفند، دو عدد نر و مادّه، و از جنس بز دو عدد نر و مادّه.اي پيامبر به اين مشركين-كه حلال خدا را حرام برشمردند-بگو آيا خداوند متعال گوسفند و بز نر را حرام كرده يا گوسفند و بز مادّه را و يا آن برّه‌اي را كه رحم گوسفند و بز مادّه با خود حمل مي‌كند، تحريم كرده است؟(اعمّ از آن‌كه اين برّه، نر و يا مادّه باشد).اگر شما در تحريم و تحليل اين‌گونه اقلام به راستي سخن مي‌گوييد مرا به دليلي كه علم ايجاد مي‌كند و صحّت انتساب چنين تحريم و تحليلي را به خدا تأييد مي‌نمايد آگاه سازيد.سپس خداوند بقيه ازواج هشت گانه را بر مي‌شمارد):و از جنس شتر دو عدد نر و مادّه(كه با رقم فوق مجموعا به هشت فرد مي‌رسند)اي پيامبر به مشركين بگو آيا خدا شتر و گاو نر، و يا شتر و گاو مادّه را تحريم كرده و يا آنچه شتر و گاو مادّه در رحم خود دارند، حرام نموده است؟و يا اين‌كه آن‌گاه كه خداوند متعال شما را بدان توصيه كرد، حضور داشتيد؟!پس بنابراين چه كسي ظالم‌تر از كسي است كه به دروغ بر خدا افتراء مي‌بندد و تحريم و يا تحليل چيزي را به او نسبت مي‌دهد تا مردم را -ندانسته-گمراه سازد؛چه محققا خداوند متعال مردمي را كه به خويشتن و ديگران ظلم مي‌كنند به پاداش رهنمون نخواهد ساخت 1p}.

سبر و تقسيم در اين دو آيه بدين صورت مي‌باشد كه چون كفّار يك بار خوردن گوشت چهارپايان نر را تحريم نمودند و باري ديگر گوشت چهارپايان مادّه را حرام قلمداد كردند، خداوند متعال از طريق سبر و تقسيم نظريه آنها را مردود اعلام كرد؛لذا فرمود:خلق و آفرينش و (1).طبرسي 2/581، 582.p}

آفريده‌هاي از آن خداوند تعالي است كه از هر صنفي از چهارپاياني كه در دو آيه مذكور ياد شده است، نرينه و مادينه را آفريد.بنابراين تحريم آن حيواناتي كه شما ياد كرديد، از كجا نشأت گرفته است؟يعني علّت تحريم آن حيواناتي كه شما مشخّص كرده‌ايد، چيست؟يا اين تحريم به خاطر نر بودن و يا به علّت مادّه بودن آنهاست و يا بدان جهت كه رحم حيوانات آن را دربرگرفته، اعمّ از آن‌كه نر و يا مادّه باشد و يا براي تحريم آنها علّتي را نمي‌توان كشف كرد، بلكه تحريم آنها تعبّدي است و نيازي به ذكر علّت ندارد، به اين معنا كه اين تحريم از جانب خدا به دست آمده است.تحريمي كه از جانب خدا به دست آمده، يا از طريق وحي و ارسال رسول بوده است و يا از راه شنيدن كلام رسول و مشاهده تلقّي و دريافت اين تحريم از رسول.و معناي«ام كنتم شهداء اذ وصيّكم اللّه بهذا(انعام/144)»در ضمن دو آيه مورد بحث عبارت از همين امر است(كه آيا آن‌گاه كه خداوند متعال شما را توصيه مي‌كرد و آنها را تحريم نمود، حاضر و ناظر بوده‌ايد كه اين تحريم را به او نسبت مي‌دهيد) 1p}.

و نيز خداي تعالي مي‌فرمايد:

فلمّا جنّ عليه اللّيل را كوكبا قال هذا ربّي فلمّا افل قال لا احبّ الآفلين.فلمّا رآ القمر بازغا قال هذا ربّي فلمّا قال لئن لم يهدني ربّي لاكوننّ من القوم الضّالين.فلمّا رآ الشّمس بازغة قال هذا ربّي هذا اكبر فلمّا قال يا قوم انّي بري‌ء ممّا تشركون.انّي وجّهت للّذي فطر السّموات و الارض حنيفا و ما انا من المشركين.(انعام/76-79).

پس چون شب تاريك نمودار شد ستاره رخشاني ديد.گفت:اين پروردگار من است.پس چون آن ستاره غروب كرد و نابود شد، گفت:من چيزي كه نابود گردد به خدائي نخواهم گرفت. پس چون ماه تابان را ديد براي هدايت قوم گفت:اين خداي من است.وقتي كه آن هم نابود شد، ماه‌پرستان را متذكّر ساخت كه آن نيز خدا نباشد.و گفت:اگر خداي من مرا هدايت نكند همانا كه من از گروه گمراهان عالم خواهم بود.پس چون خورشيد درخشان را ديد باز براي ارشاد قوم گفت:اين است خداي من، اين از آن ستاره و ماه باعظمت‌تر است.چون آن نيز نابود گرديد، (1).سيوطي 2/1057، 1058.p}

گفت:اي گروه مشركان از آن‌چه شما شريك خدا قرار مي‌دهيد، از همه بيزارم.من با ايمان خالص روي به سوي خدائي آوردم كه آفريننده آسمان‌ها و زمين است و من هرگز با مشركان موافق نخواهم بود. 1p}

سبر و تقسيم در آيه مذكور بدين صورت است كه ستاره، ماه و خورشيد به ترتيب به عنوان خدا فرض مي‌شوند و حضرت ابراهيم(ص)براي ردّ هريك از آنها دليل مي‌آورد تا اين‌كه خداي حقيقي اثبات گردد.

در تفسير نمونه آمده است:«هذا ربّي»به عنوان يك خبر قطعي نيست، بلكه به عنوان يك فرض و احتمال، براي تفكّر و انديشيدن است، درست مثل اين‌كه ما مي‌خواهيم در علّت حادثه‌اي پي‌جويي كنيم، تمام احتمال‌ها و فرض‌ها را يك يك مورد مطالعه قرار مي‌دهيم و لوازم هريك را بررسي مي‌كنيم تا علّت حقيقي را بيابيم و چنين چيزي نه كفر است و نه حتّي دلالت بر نفي ايمان مي‌كند، بلكه راهي است براي تحقيق بيشتر و شناسايي بهتر و رسيدن به مراحل بالاتر ايمان 2p}.

10-قول به موجب
از ديدگاه ابن ابي الاصبع، تعريف«قول به موجب»آن است كه سخن خصم و كسي كه با او مجادله مي‌شود، از طريق مضمون كلام خود او مردود واقع شود 3p}؛مانند اين آيه:

ام يقولون افتريه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات و ادعوا من استطعتم من دون اللّه ان كنتم صادقين.فان لم يستجيبوا لكم فاعلموا انّما انزل بعلم اللّه...(هود/13، 14)

آيا كافران مي‌گويند اين قرآن وحي الهي نيست خود او بهم بسته و به خدا نسبت مي‌دهد بگو اگر راست مي‌گوييد شما هم با كمك همه فصحاي عرب بدون وحي خدا، ده سوره مانند اين (1).الهي قمشه‌اي/106.p}

(2).مكارم شيرازي 5/312.p}

(3).سيوطي 2/1058.p}

قرآن بياوريد.س هرگاه كافران جواب ندادند در اين صورت شما مؤمنان يقين بدانيد كه اين كتاب به علم ازلي خدا نازل شده است 1p}.

در آيه مذكور خداي متعال از طريق فحواي سخن كافران(كه مي‌گفتند پيامبر آيات قرآن را به خدا افترا بسته)، كلام‌شان را رد كرده و مي‌فرمايد:اگر راست مي‌گوييد كه اين‌ها ساخته و پرداخته مغز بشر است، شما هم ده سوره مانند آن بر بافته شده‌ها(سوره‌هاي دروغين)، بياوريد و از هركس مي‌توانيد جز خدا براي اين كار دعوت كنيد؛امّا اگر آنها دعوت شما مسلمانان را اجابت نكردند و حاضر نشدند لا اقل ده سوره همانند اين سوره‌ها بياورند، بدانيد كه اين ضعف و ناتواني نشانه آن است كه اين آيات از علم الهي سرچشمه گرفته و الاّ اگر ساخته فكر بشر بود، آنها هم بشرند 2p}.

دانشمند ديگري معتقد است كه قول به موجب بر دو قسم است:

الف-قسم اول بدين صورت است كه صفتي به عنوان كنايه از چيزي در كلام خصم مطرح گردد.نمونه و مثال براي اين مورد عبارت از آيه زير است كه خداوند متعال مي‌فرمايد:

يقولون لئن رجعنا الي المدينه ليخرجنّ الأعزّ منها الاذلّ و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنين و لكنّ المنافقين لا يعلمون.(منافقون/8)

منافقين، يعني عبد اللّه بن ابيّ و دارو دسته او مي‌گويند:اگر ما از غزوه«بني المصطلق»به مدينه باز گرديم بايد عزيزتران(كنايه از خودشان)، ذليل‌تران(كنايه از نبيّ اكرم(ص)و ياران او)را از مدينه بيرون رانند.[امّا خداوند متعال اين ديد تحقيرآميز منافقين را نسبت به مؤمنين، مردود اعلام كرده و مي‌فرمايد:]عزّت و عظمت از آن خدا و رسول او و مؤمنان است.[او به اسلام و مسلمين والائي مي‌دهد و اين دين را بر همه اديان ديگر برتري مي‌بخشد]؛لكن منافقين نمي‌دانند و نسبت به صفات الهي و عزّتي كه سزاي اولياي اوست، در جهل و بي‌خبري بسر مي‌برند. 3p}

(1).الهي قمشه‌اي/169.p}

(2).مكارم شيرازي 9/38، 39.p}

(3).طبرسي 5/444، 445.p}

پس صفت و واژه«الاعزّ»در سخن منافقين به عنوان كنايه از خودشان مطرح شده است؛و نيز صفت و واژه«الأذل»را منافقين به عنوان كنايه از مؤمنين مورد استفاده قرار دادند.آنگاه همين منافقين حكم اخراج مؤمنين را از مدينه براي گروه خودشان اثبات كردند؛امّا خداوند متعال در ردّ منطق و ديد و داوري آنان، صفت عزّت را براي غير آنها مقرّر كرده است كه عبارت از خدا و رسول او مؤمنين هستند 1p}؛

و نيز خداي تعالي مي‌فرمايد:

قالوا انّا تطيّرنا بكم لئن لم تنتهوا لنرجمنّكم و ليمسّسنّكم منّا عذاب اليم.قالوا طائركم معكم ائن ذكّرتم بل انتم قوم مسرفون(يس/18، 19)

باز منكران گفتند كه اي داعيان رسالت، اما وجود شما را به فال بد مي‌دانيم، اگر از اين دعوي دست بر نداريد البتّه سنگسارتان خواهيم كرد و از ما به شما رنج و شكنجه سخت خواهد رسيد. رسولان گفتند:اي مردم نادان آن فال بد كه مي‌گوئيد اگر بفهميد و متذكّر شويد(آن جهلي است كه)با خود شماست، بلكه شما مردمي مسرف هستيد. 2p}

منكران به خاطر مشكلاتي كه در زندگي برايشان پيش آمد، وجود رسولان را به فال بد گرفتند و به خيال باطل خود شوم بودن را براي آنان اثبات كردند، درحالي‌كه همان صفت براي خودشان اثبات شد.

و هم‌چنين پروردگار متعال مي‌فرمايد:

و قالت اليهود يد اللّه مغلولة غلّت ايديهم و لعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء... (مائده/64)

يهود گفتند دست خدا بسته است(و ديگر تغييري در خلقت نمي‌دهد و چيزي از عدم به وجود نخواهد آمد)به واسطه اين گفتار دروغ دست آنها بسته شده به لعن خدا گرفتار گرديدند بلكه دو دست خدا(دست قدرت و رحمت او)گشاده است و هرگونه بخواهد انفاق مي‌كنند... 3p}

(1).سيوطي 2/1058.p}

(2).الهي قمشه‌اي/341.p}

(3).پيشين/91.p}

يهود در مورد سرنوشت و قضا و قدر و تفويض معتقد بودند كه در آغاز خلقت خداوند همه چيز را معيّن كرد و آنچه بايد انجام گرفته است و حتّي خود او هم عملا نمي‌تواند تغييري در آن ايجاد كند 1p}.آنها در رابطه با آياتي نظير«و اقرضوا اللّه قرضا حسنا»(مزّمّل/20)و به خدا قرض نيكو دهيد»مسلمين را مسخره كرده و مي‌خواستند بگويند اين چه خدايي است كه براي ترويج و احياي دين خود، آنقدر قدرت مالي ندارد كه حاجت خود را برطرف كند و ناچار دست نياز به سوي بندگانش دراز مي‌كند؟! 2p}

ابو الفتوح متذكّر مي‌گردد كه سبب نزول آيه آن بود كه خداي تعالي از فضل و رحمت خود نعمت بر جهودان فراخ كرده بود پيش از آمدن رسول تا ايشان توانگرترين مردمان بودند، چون بر رسول خدا(ص)كفر آوردند و با او لجاج كردند خداي تعالي آن نعمت را از ايشان باز گرفت و به بدل توانگري، ايشان را درويشي داد و به بدل عزّت، مذلّت.چون چنين بود جماعتي از ايشان گفتند:«يد اللّه مغلولة».

طبري اظهار مي‌دارد كه ابن عبّاس گفت:مقصود يهود نه آن بود كه دست‌هاي خدا بسته است، بلكه شكايت داشتند كه بخيل است و آنچه دارد نگاه مي‌دارد 3p}.

بنابراين يهوديان قصد داشتند با سخنان باطل، عجز خدا را اثبات كنند، اما به سبب بطلان گفتارشان، مورد نفرين خداوند قرار گرفتند و عجز خودشان اثبات شد.

ب-قسم دوم قول به موجب اين است:واژه و تعبيري كه در سخن طرف مقابل آمده است برخلاف مواد و منظور وي حمل و توجيه گردد و البته لازم است اين نكته در نظر گرفته شود كه بايد لفظ و تعبير-با افزودن متعلّق آن-قابل چنين حمل و توجيهي باشد؛و من تاكنون نديده‌ام كسي راجع به اين قسم، مثالي را از قرآن ايراد كرده باشد؛درحالي‌كه من در اين باره به (1).مكارم شيرازي 4/450.p}

(2).طباطبائي 6/32.p}

(3).عاملي 3/317.p}

آيه‌اي از قرآن دست يافتم كه در ارتباط با قسم دوم«قول به موجب»مي‌باشد و آن آيه، اين است: 1p}

و منهم الّذين يؤذون النّبيّ و يقولون هو اذن خير لكم يؤمن باللّه و يؤمن للمؤمنين و رحمة للّذين امنوا منكم و الّذين يؤذون رسول اللّه لهم عذاب اليم.(توبه/61)

گروهي از منافقين، نبي اكرم(ص)را مي‌آزارند و مي‌گويند:او سرتاپا گوش شنوا است كه به هر سخني گوش فرا مي‌دهد و آن را قبول مي‌كند.اي پيامبر به آنها بگو كه او گوش شنوايي براي خير است و آنچه خير شما است به آن گوش فرا مي‌دهد؛و همواره داراي آمادگي براي شنيدن و دريافت وحي است و فقط خبري كه از جانب خدا مي‌رسد و نيز گزارش‌هاي مؤمنين را باور كرده و بدان گوش فرا مي‌دهد، نه اخبار و گزارش‌هاي منافقين را.او رحمت براي گروه مؤمنان است.و كساني كه رسول خدا(ص)را مي‌آزارند، براي آنها درآخرت عذابي دردناك در انتظار است 2p}.

جماعتي از منافقين-از جمله:جلاس بن سويد، شاس بن قيس، مخشي بن حمير و رفاعة بن عبد المنذر و...-در خلوت، ناشايسته‌هائي به پيغمبر نسبت مي‌دادند، يكي از آنها گفت:خاموش باشيد كه اگر به سمع او رسد جميع شما رسوا شديد.گفتند:او گوش شنوا دارد، ما هرچه خواهيم مي‌گوئيم.چون خدمتش رويم، قسم مي‌خوريم كه نگفته‌ايم باور مي‌كند؛آنگاه اين آيه نازل شد؛ و گفته‌اند:اين آيه درباره مردي به نام نبتل بن حارث نازل شد.او مردي سياه‌چهره، سرخ‌چشم، سوخته‌گونه و زشت‌رو بود كه سخنان پيامبر(ص)را به گوش منافقان مي‌رسانيد، به او گفتند:اين كار را نكن، او در پاسخ گفت:محمّد كسي است كه هركس چيزي به او بگويد باور مي‌كند، ما هرچه بخواهيم مي‌گوئيم آنگاه به نزد او مي‌رويم و برايش قسم مي‌خوريم و او هم قسم ما را باور مي‌كند.محمّد بن اسحاق و ديگران گفته‌اند:نبتل كسي است كه پيامبر(ص)درباره او فرمود: هركه مي‌خواهد شيطان را ببيند به نبتل بن حارث بنگرد.

خداي متعال در اين آيه مي‌فرمايد:بعضي از منافقين آنانند كه پيامبر(ص)را اذيت مي‌كنند و مي‌گويند:ا و مردي خوش‌باور است كه هرچه ما مي‌گوييم مي‌شنود و باور مي‌كند.تسميه (1).سيوطي 2/1059.p}

(2).طبرسي 3/68.p}

حضرت به جارحه مخصوصه به جهت مبالغه است، يعني گوئيا از فرط استماع همه حواس او سماع شده و گوش گشته، چنان‌كه جاسوس را عين گويند براي مبالغه. 1p}

بنابراين منظور منافقين از كلمه«اذن»اين بوده است كه پيامبر اكرم(ص)به سخن آنها گوش فرا مي‌داد و گزارش آنها را باور مي‌كرد؛ولي خداوند اين كلمه را برخلاف مراد و منظور آنها حمل نموده و به آنها اعلام كرده است كه به هيچ‌وجه آن حضرت گوشش را در اختيار گزارش‌هاي دروغين منافقين قرار نمي‌دهد و سخن آنها را باور نمي‌كنمد.بلكه گوش او شنواي خير و گزارش‌هاي راستين خدا و مؤمنان مي‌باشد.

11-تسليم
يكي از انواع جدل و استدلال، عبارت از«تسليم»و قبول فرضي امري محال مي‌باشد.به اين معنا كه يك امر محال، يا منفي فرض شود و يا با حرف امتناع، (يعني«لو»مشروط فرض گردد تا موضوع موردنظر-به خاطر امتناع وقوع شرط آن-به عنوان يك امر ممتنع الوقوع تلقّي شود. آن‌گاه همين امر ممتنع الوقوع در جهت جدول و احتجاج و مماشات با خصم، مسلّم فرض گردد تا در صورت فرض وقوع آن امر محال، بي‌فائده بودن چنين فرضي ثابت و روشن شود 2p}مانند اين آيه:

ولو فتحنا عليهم بابا من السّماء فظّلوا فيه يعرجون.لقالوا انّما سكّرت ابصارنا بل نحن قوم مسحورون.(حجر/14، 15)

و اگر ما براي اين كافران امّتت دري از آسمان بگشائيم تا دا

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۱۰ ] [ مشاوره مديريت ]
  لسان حكمت‌ زبان‌ حكومت

محمد يزدي‌ قال اللّه تعالي:

ادع الي سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم‌ بالّتي هي احسن انّ ربّك هو اعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو اعلم بالمهتدين

1

با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت نما و با آنها به طريقي كه‌ نيكوتر است استدلال و مناظره كن،پروردگار تو از هر كسي بهتر مي‌داند چه‌ كساني از طريق او خارج و گمراه شده و چه كساني هدايت يافته‌اند.

دعوت مردن به راه خدا،شيوه‌هاي فراواني دارد بخصوص با توجه به‌ حديث شريفي كه مي‌گويد:هر يك از بندگان خدا را به خالق خود راهي‌ است كه ديگران نمي‌توانند از آن راه بروند،طبعا هر كس را بايد به همان راه‌ خود و از راه متناسب با آن دعوت نمود،امّا اين راه‌ها،خصوصي و فردي است‌ و مربوط به تك تك افراد مي‌باشد.

ولي در اين آيهء شريفه،راههاي عمومي و كلي دعوت براي عموم مردم‌ كه به شكل دسته جمعي مي‌توان آنان را دعوت نمود،به سه دسته طبقه بندي‌ شده است:

(1)-سورهء نحل،ايهء 125.

1-حكمت

2-موعظه نيكو

3-مجادله پسنديده‌1

مفسرين عظام معمولا فرموده‌اند:مقصود از حكمت،همان برهان‌ منطقي است(قسم اول از قياس كه نوع اول از حجت-موضوع علم منطق- است)،و در اين نوع از برهان منطقي با وجود حد وسط،حكم از محمول‌ كبري،روي موضوع صغري مي‌رود كه براي اهل استدلال محكم‌ترين راه‌ است.

و مقصود از موعظه،نوع خطابه‌اي است كه بيشتر با ذكر نمونه و مثال‌ و تجربه و استفادهء صحيح از عواطف انسانها و تحريك ادراك و عقل است‌ كه خود در باطن استدلال كرده و به نحوي به نتيجه برسد و نيكو بودن آن مربوط به نحوهء برخورد و انتخاب مثال و زبان بحث است،بخصوص با توجه به‌ آموزشهاي جنبي و غير مستقيم كه هر دعوت و آموزشي خواه نا خواه يك رشته‌ مطالب جنبي خواهد داشت كه هر چه سالم‌تر باشد نتيجهء نيكوتري به دست‌ خواهد آمد.

و مقوصد از مجادلهء پسنديده،همان قانع كردن افراد با مقبولات آنان‌ است،كه به حق علاقه‌مند و معتقد شوند،گر چه نحوه ارشاد آنان استدلالي‌ نباشد و ادلّه در محيط استدلال،نارسا باشد.

گر چه مرحوم فيض كاشاني رحمه اللّه تعالي در ذيل اين آيهء شريفه، نظر ديگري دارند و مطلق مجادلهء اصطلاحي را مردود و مجادلهء احسن را نوعي‌ از خطابه اصطلاحي دانسته و موعظه را قسم ديگري از خطابه مي‌شمرند2.

اما بهر صورت دعوت مردم به راه مستقيم از مقولهء ارشاد و هدايت‌ كردن و زمينه فكري و اعتقادي سالم انسانها است كه با ايمان و اعتقاد بر مبدأ و معاد و قبول رسالت رسول اكرم صلي اللّه عليه و آله و سلم و مطالب‌ آوردهء آن حضرت،راه و رسم زندگي خود را انتخاب مي‌كنند و بسياري از مردم‌ (1)-روشن است كه آيهء شريفه راه‌هاي دعوت به طرف خدا را بيان مي‌كند و تعدد راه دعوت، غير از تعدّد راه خدا است كه به آن دعوت مي‌شود.

(2)-تفسير صافي.

با اين انتخاب،سعادت خويش را تأمين و تضمين مي‌نمايند.

امّا همانطور كه مي‌دانيم ارشاد و هدايت فكري و روشن كردن حق و باطل براي عامهء مردم گرچه بزرگترين نقش را در سعادت جامعه دارد،ولي‌ براي نجات جامعهء انساني كافي نيست،زيرا هميشه هستند انسانهائي كه‌ دانسته پا روي حق گذاشته و در زندگي اجتماعي و مدني،حقوق ديگران را مورد تجاوز قرار مي‌دهند كه براي جلوگيري از آنان و برقراري نظم و عدالت به‌ قدرت و حكومت نياز هست كه در بحث‌هاي ضرورت حكومت به تفصيل‌ بررسي شده است.

در اسلام نيز براي به نتيجه رسيدن اين دعوت،تشكيل يك حكومت و سيستم و روش كار آن و صلاحيتهاي لازم در كارگردانان اين حكومت و حتي‌ شخص حاكم بطور دقيق و كامل مورد توجه بوده و همهء ابعاد آن مشخص شده‌ است.

زبان حكمت و ارشاد

اسلام براي دعوت عامه مردم و ارشاد و هدايت آنان زبان خاصي‌ داشته و دارد كه در قرآن كريم،و اخبار و روايات و سيره و روش عملي ائمه‌ اطهار صلوات اللّه عليهم اجمعين،ملاحظه مي‌فرمائيد و هر يك از روشهاي‌ حكمت و استدلال،يا موعظه و نصيحت،و يا جدال نيكو در موارد متعدد بكار گرفته شده كه اين مقال را گنجايش تفصيل و ذكر تمام موارد آن نيست و فقط نمونه‌هائي از آن ذكر مي‌شود:

1-مثلا در بحث توحيد هر سه روش ديده مي‌شود:

الف-برهان(قياس شرطي):

لو كان فيهما الهة الاّ اللّه لفسدتا

(الانبياء،23)

اگر در آسمان و زمين خداياني جز«اللّه»وجود داشت،آسمان و زمين فاسد مي‌شدند(و نظام جهان به هم مي‌خورد).

ب-موعظه و خطابه:

ذلك بانّ اللّه يولج اللّيل و يولج النّهار في اللّيل و انّ اللّه سميع‌ بصير-ذلك بانّ اللّه هو الحقّ و انّ ما يدعون من دونه هو الباطل و انّ اللّه هو العليّ‌ الكبير-الم‌تر انّ اللّه انزل من السّماء ماء فتصبح الارض مخصرّة انّ اللّه لطيف   خبير....يا ايّها النّاس ضرب مثل فاستمعوا له انّ الّذين تدعون من دون اللّه لن‌ يخلفوا ذبابا و لو اجتمعوا له و ان يسلبهم الذّباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف‌ الطّالب و المطلوب

(الحج،61،62،63،-....73)

اين بخاطر آن است كه خداوند،شب را در روز و روز را در شب داخل‌ مي‌كند و خداوند شنوا و بيناست.

اين به خاطر آن است كه حق است و آنچه را غير از او مي‌خوانند باطل است‌ و خداوند بلند مقام وبزرگ است.

آيا نديدي،خداوند از آسمان آبي فرستاد و زمين(بر اثر آن)سرسبز و خرم‌ مي‌گردد و خداوند لطيف و خبير است.

اين مردن مثلي زده شده است گوش به آن فرا دهيد:كساني را كه غيز از خدا مي‌خوانيد،هرگز نمي‌توانند مگسي را بيآفرينند،هر چند براي اين كار دست‌ به دست هم دهند و هر گاه مگس،چيزي از آنها بربايد،نمي‌توانند آن را باز پس گيرند،هم اين طلب كنندگان ناتوانند و هم آن طلب شده‌ها(هم‌ اين عابدان و هم آن معبودان).

ج-جدال:

و كذلك نري ابراهيم ملكوت السّموات و الارض و ليكون من الموقنين- فلمّا جنّ عليه اللّيل رءا كوكبا قال هذا ربّي فلمّا افل قال لا احبّ الافلين-فلمّا رءا القمر بازعا قال هذا ربّي فلمّا افل قال...و حاجّه قومه،قال اتحاجّوني في‌ اللّه و قد هدين و لا اخاف ما تشركون به الاّ ان يشاء ربّي شيئا وسع ربّي كلّ شي‌ء علما افلا تتذكّرون

(الانعام،75،80)

اين چنين ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا اهل يقين‌ گردد.

هنگامي كه(تاريكي)شب او را پوشانيد،ستاره‌اي مشاهده كرد،گفت: اين خداي من است،اما وقتي كه غروب كرد گفت غروب كنندگان را دوست ندارم.

و هنگامي كه ماه را ديد(كه سينه افق را)مي‌شكافد،گفت اين خداي من‌ است،ولي وقتي كه(آن هم)افول كرد گفت...

قوم او(ابراهيم)با وي به گفتگو پرداختند،گفت چرا دربارهء خدا با من‌ گفتگو مي‌كنيد،در حالي كه خداوند مرا(با دلايل روشن)هدايت كرده و من از آن چه كه شما شريك(خدا)قرار مي‌دهيد نمي‌ترسم(و به من زياني‌ نمي‌رسد)مگر اينكه پروردگارم چيزي را بخواهد،علم پروردگار من آن چنان

وسيع است كه همه چيز را در بر مي‌گيرد،آيا متذكر(و بيدار)نمي‌شويد؟

زبان حكومت

اما اسلام براي ادارهء امت و اقامهء عدالت و اجراء حدود الهي،زبان‌ ديگري دارد،زبان صريح،خلاصه،بيانگر متن مقصود،خالي از هر گونه‌ استدلال يا استنتاج به شكل دستور و امر و نهي،بكن و نكن،بايد و نبايد، ممنوع است و مجاز است،متخلف چنين مجازات مي‌شود،كيفر اين جرم‌ اعدام،حبس،جريمه و...است به عنوان مثال:

1-

و السّارق و السّارقة فاقطعوا ايديهما جزاء بما كسبا نكالا من اللّه و اللّه‌ عزيز حكيم

1

1-دست مرد دزد و زن دزد را به كيفر عملي كه انجام داده‌اند به عنوان‌ يك مجازات الهي قطع كنيد و خداوند توانا و حكيم است.

*** 2-

الزّانية و الزّاني فاجلدوا كلّ واحد منهما مائة جلدة و لا تأخذكم بهما رأفة في دين اللّه ان كنتم تؤمنون باللّه و اليوم الاخر و ليشهد عذابهما طائفة من‌ المؤمنين

2

2-زن و مرد زناكار را هر يك،صد تازيانه بزنيد و هرگز در دين خ

اول:دعوت به خير كه به تفسير بعضي،مقصود از«خير»كل دين‌ اسلام است يعني بايد از شما امتي باشد كه بندگان خدا را دعوت به اسلام‌ كند.

دوم:امر به معروف و نهي از منكر كه مربوط به آمر و ناهي است و نياز به قدرت اجرائي دارد و بدون قدرت اجراء،امر و نهي تحقق واقعي نخواهد داشت و اگر به حب و بغض قلبي نسبت به معروف و منكر و يا گفتن و نوشتن‌ زباني و قلمي و سائر مراتب،بدون قدرت اجراء،امر يا نهي گفته‌اند،تأويل و تشبيه است.

بدين ترتيب آنچه در دائرهء امور حكومتي قرار دارد،زبان قانون است، زبان حكم،دستور،و امر و نهي،بدون استدلال و استنتاج و موعظه و نصيحت‌ و دعوت و اگر مسئولين نظام حكومتي هم در مديريّت از آنها استفاده مي‌كنند به عنوان تكيه گاه و زير بناء حكومت و قانون است.

آيا قانونگذاري ضرورت دارد؟

روشن‌ترين نتيجه‌اي كه از اين بحث گرفته مي‌شود پاسخ به اين‌ سئوال است؟در اوائل پيروزي انقلاب اسلامي بخصوص زمان تعيين شكل‌ حكومت و تنظيم قانون اساسي مكرار گفته مي‌شد.قوهء مقننه چه مفهومي دارد؟ با آنكه در شرع مقدس اسلام تمام احكام و دستورات شرعي به گونه‌اي‌ مشخص و روشن است كه هيچ موضوعي نيست كه حكم آن از نظر اسلام‌ نا معلوم باشد و براي ادارهء امت اسلامي از رسائل عمليه مي‌توان استفاده كرد و

نيازي به قانونگذاري نيست،و حتي پس از رسميت يافتن مجلس شوراي‌ اسلامي و گذشتن زماني از عمر تقنين در نظام جمهوري اسلامي گفته مي‌شد:

كار مجلس شوراي اسلامي تغيير عبارات رساله‌ها است و اين چه كار بيهوده و نامرغوبي است؟!و در پاسخ معمولا چنين مي‌آيد كه در يك نظام‌ حكومتي،مسائل جديد و روز مره فراوان است كه براي تصميم گيري دربارهء آنها و مشخص كردن خط مشي سياسي از اداره امور،قانون لازم است كه البته‌ به حكم اصل چهارم قانون اساسي بايد همهء اين قوانين طبق مقررات شرع‌ اسلام باشد.

نتيجهء بحث

گر چه اين حرفها درست است اما از يك نكته غفلت شده كه بيشتر بايد به آن توجه كرد كه شكل مسائل حكومتي اسلام غير از كل مسائل آن‌ است،حكومت اسلامي خود ابزاري است براي رساندن امت اسلامي به‌ هدفهاي اصلي از آفرينش انسان،بر خلاف ديگر حكومتها كه خود هدف‌ هستند ويا ضرورت و لزوم نظم زندگي فقط براي زندگي انسان،حكومتي را ايجاب كرده و حكومتها براي زندگي انسانها و انسانهائي براي حكومتها زندگي مي‌كنند.

ولي در اسلام،هدف،ارزش‌هاي الهي است كه همه پيامبران بخاطر آنها مبعوث شده‌اند و براي رساندن انسانها به آن مقامات كتابهاي آسماني‌ نازل شده است و پيامبر اسلام(ص)و قرآن كريم نيز براي همين ارزشها آمده‌اند، كه از راه دعوت-با اقسام گوناگون-و طرق ديگر اقدام شود.

پس حكومت اسلامي يكي از راه‌هاي تأمين اين ارزشها است،و بدين جهت زبان حكومت و مقررات و قوانين مربوط به آن شكل ديگري دارد به ترتيبي كه گفتيم:ساده،خلاصه،صريح،خالي از هر نوع استدلال و استنتاج بر اساس احكام و اهداف اسلامي خواهد بود،چه در مسائل مستحدثه‌ و نيازهاي روز مره و چه در قوانين ثابت و كلي و دائم چون قانون منحصر به‌ مسائل مستحدث نبوده و نيست و احكام و عبارات رساله‌هاي عمليه به خصوص‌ در مواردي كه فتواي مراجع مختلف باشد،براي مجريان و مسئولين اداره امت‌ و نظام حكومت كافي نيست و بايد به شكل روشن و مشخص به دست مجري

داد چه دستگاه قضائي،چه دستگاه اجرائي.

***

مجموعه قوانين مدني

براي شاهد اين بحث و نشان دادن بهترين نمونه كار قانونگذاري در ايران مي‌توان مجموعه قوانين مدني را نام برد كه بر اساس يك دوره فقه‌ اسلامي توسط مطلعين فقيه و دانشمند تهيه شده و داراي 1335 ماده است و در دوره هاي ششم و نهم و دهم قانونگذاري ايران تصويب شده در نظام جمهوري‌ اسلامي هم توسط كميسيون قضائي و حقوقي مجلس شوراي اسلامي‌ اصلاحاتي در آن به عمل آمده،ملاحظه مي‌فرمائيد كه از ماده اول عبارات‌ «بايد و نبايد»«موظف است»،«لازم الاجراء است»،«مجري خواهد بود»، «نافذ است»بكار برده شده‌1و حتي در تعاريف و موضوعات و حقوق تا عقود و ايقاعات و عهد و قراردادها تا نكاح و طلاق و صلح و...با آنكه احكام و مقررات اسلامي زير بنا بوده اما با زبان خاص قانون تنظيم شده است،شما در سراسر اين مجموعه كه بايد گفت يك دوره خلاصه فقه اسلام در امور مدني‌ است حتي براي نمونه يك جا استدلال يا استنتاج نمي‌بينيد و يا در اموري كه‌ مناسبت دارد پند و اندرز به چشم نمي‌خورد.

بعد از اين مجموعه بهترين نمونه در نظام جمهوري اسلامي ايران قانون‌ اساسي جمهوري اسلامي ايران است كه داراي دوازده فصل و يكصد و هفتاد و پنج اصل است و در هيچ يك از اين اصول كمترين نشاني از مقدمه چيني و استدلال يا نتيجه گيري و نشانه‌هاي زبان دعوت و حكمت ديده نمي‌شود،همه‌ جا با زبان خاص قانون به ترتيبي كه گفته شد مسائل بيان شده است حتي در قسمتي از اصل اول كه مي‌گويد:

ملت ايران بر اساس اعتقاد ديرينه‌اش به حكومت حق و عدل قرآن در پي انقلاب اسلامي پيروزمند خود به رهبري مرجع عاليقدر تقليد آية اللّه العظمي‌ امام خميني در همه پرسي دهم و يازدهم فروردين ماه يكهزار و سيصد و نود و نه‌ هجري قمري با اكثريت 2/98%كليه كساني كه حق رأي داشتند به آن راي‌ مثبت داد.

(1)-مواد يكم تا دهم.

كه اخبار از واقعيّتهاي بزرگ تاريخي است به تأسيس اين حكومت شده‌ گر چه مي‌تواند در واقع يك استدلال باشد اما زبان،زبان استدلال نيست.

بعد در مهمترين اصل اين قانون يعني اصل چهارم ملاحظه مي‌فرمائيد با آنكه جاي استدلال يا حداقل اشاره‌اي به ادله است بطور صريح و خلاصه و ساده گفته است:

كليه قوانين و مقررات مدني،جزائي،مالي،اقتصادي،اداري، فرهنگي،نظامي،سياسي و غير اينها بايد بر اساس موازين اسلامي باشد،اين‌ اصل بر اطلاق يا عموم همه اصول وقوانين و مقررات ديگر حاكم است‌ (تشخيص اين امر به عهده فقهاي شوراي نگهبان است).

و همچنين مجموعه مصوبات شوراي انقلاب را كه خود كتاب قطوري‌ است،ملاحظه مي‌فرمائيد كه با زبان قانونگذاري در محيط اسلامي به گونه‌اي‌ خاص تنظيم شده است،و گر چه در اثر تراكم كار و كمي زمان و تقسيم كار به‌ كميسيونهاي مختلف با افراد كم،نواقصي در ان ديده مي‌شود،كه كاملا طبيعي است و در آئين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي،كميسيون خاصي‌ براي رسيدگي به اين مصوبات پيش بيني شده است.

بعد مجموعه مصوبات دوره اول مجلس شوراي اسلامي را ملاحظه‌ مي‌فرمائيد،به خصوص قانون مجازاتهاي اسلامي حدود،ديات،قصاص كه‌ همان احكام اسلام است كه با زبان قانون تنظيم شده و براي اجراء به دست‌ قضات عظام و ساير مجريان داده شده است.

در پايان نتيجه مي‌گيريم:كه در نظام جمهوري اسلامي ايران،در قانون نويسي و قانونگذاري،ضمن آنكه بايد در چهار چوبه احكام و مقررات‌ اسلامي حركت كرد به اين نكات بايد توجه نمود:صراحت و روشني، خودداري از بكار بردن كلمات مشترك و مبهم،خودداري از ذكر دليل و مترتب كردن نتيجه كه اين هر دو معمولا در مقدمات توجيهي طرحها و لوايح آورده‌ مي‌شود،خودداري از موعظه و نصيحت،مشخص كردن دائره آن در حوزه كار برد،ذكر مرجع تشخيص در موارد لازم و...

بقيه از صفحهء 53

11-ماده قصّ:

نحن نقصّ عليك احسن القصص

(يوسف/3)

و كلا نقصّ عليك من انباء الرّسل ما نثبّت به فؤادك

(هود/120)و همچنين آيات:(57)از سورهء انعام و(118)از سورهء نحل و(164)از سورهء نساء و(78)از سورهء غافر و(101)از سورهء اعراف و(100)از سورهء هود و(13)از سورهء كهف و(99)از سوره‌ طه.

12-ماده فرض:

انّ الّذي فرض عليك القران لرادّك الي معاد

(قصص/85)

سورة انزلناها و فرضناها

(نور/1)

نتيجه گيري:

اين آيات-كلا آنچه تاكنون گذشت-كه بعضي مربوط به‌ همهء قران و بعضي مربوط به بخشي از قرآن است،با تعبيرات مختلف‌ اين ادعا را كه قرآن از طرف خدا نازل شده،ثابت مي‌كند،همچنين‌ آياتي كه اين كتاب را به عنوان«كلام الله»،«آيات الله»و مانند آنها،توصيف كرده و آن را حق و صدق شمرده(كه قبلا در عناوين‌ مفرده ياد شد)1بر اين مطلب دلالت دارد.آيات ديگري نيز وجود دارد كه با صراحت اين ادعا را بيان مي‌كند مانند:آيهء دوم سورهء بقره:

ذلك‌ الكتاب لا ريب فيه

و آيهء(37)يونس:

و ما كان هذا القران ان يفتري من‌ دون اللّه و لكن تصديق الّذي بين يديه و تفصيل الكتاب لا ريب فيه من ربّ‌ العالمين

.

(1)-رجوع كنيد به:شماره 3و 4 از دوره دوم همين مجله.

 

منبع :

نشريه  قرآن و حديث » نور علم » آبان 1365 - شماره 18


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۳۳:۰۵ ] [ مشاوره مديريت ]
[ ۱ ][ ۲ ][ ۳ ][ ۴ ][ ۵ ][ ۶ ][ ۷ ][ ۸ ][ ۹ ][ ۱۰ ][ ۱۱ ][ ۱۲ ][ ۱۳ ][ ۱۴ ][ ۱۵ ][ ۱۶ ][ ۱۷ ][ ۱۸ ][ ۱۹ ][ ۲۰ ][ ۲۱ ][ ۲۲ ][ ۲۳ ][ ۲۴ ][ ۲۵ ][ ۲۶ ][ ۲۷ ][ ۲۸ ][ ۲۹ ][ ۳۰ ][ ۳۱ ][ ۳۲ ][ ۳۳ ][ ۳۴ ][ ۳۵ ][ ۳۶ ][ ۳۷ ][ ۳۸ ][ ۳۹ ][ ۴۰ ][ ۴۱ ][ ۴۲ ][ ۴۳ ][ ۴۴ ][ ۴۵ ][ ۴۶ ][ ۴۷ ][ ۴۸ ][ ۴۹ ][ ۵۰ ][ ۵۱ ][ ۵۲ ][ ۵۳ ][ ۵۴ ][ ۵۵ ][ ۵۶ ][ ۵۷ ][ ۵۸ ][ ۵۹ ][ ۶۰ ][ ۶۱ ][ ۶۲ ][ ۶۳ ][ ۶۴ ][ ۶۵ ][ ۶۶ ][ ۶۷ ][ ۶۸ ][ ۶۹ ][ ۷۰ ][ ۷۱ ][ ۷۲ ][ ۷۳ ][ ۷۴ ][ ۷۵ ][ ۷۶ ][ ۷۷ ][ ۷۸ ][ ۷۹ ][ ۸۰ ][ ۸۱ ][ ۸۲ ][ ۸۳ ][ ۸۴ ][ ۸۵ ][ ۸۶ ][ ۸۷ ][ ۸۸ ][ ۸۹ ][ ۹۰ ][ ۹۱ ][ ۹۲ ][ ۹۳ ][ ۹۴ ][ ۹۵ ][ ۹۶ ][ ۹۷ ][ ۹۸ ][ ۹۹ ][ ۱۰۰ ][ ۱۰۱ ][ ۱۰۲ ][ ۱۰۳ ][ ۱۰۴ ][ ۱۰۵ ][ ۱۰۶ ][ ۱۰۷ ][ ۱۰۸ ][ ۱۰۹ ][ ۱۱۰ ][ ۱۱۱ ][ ۱۱۲ ][ ۱۱۳ ][ ۱۱۴ ][ ۱۱۵ ][ ۱۱۶ ][ ۱۱۷ ][ ۱۱۸ ][ ۱۱۹ ][ ۱۲۰ ][ ۱۲۱ ][ ۱۲۲ ][ ۱۲۳ ][ ۱۲۴ ][ ۱۲۵ ][ ۱۲۶ ][ ۱۲۷ ][ ۱۲۸ ][ ۱۲۹ ][ ۱۳۰ ][ ۱۳۱ ][ ۱۳۲ ][ ۱۳۳ ][ ۱۳۴ ][ ۱۳۵ ][ ۱۳۶ ][ ۱۳۷ ][ ۱۳۸ ][ ۱۳۹ ][ ۱۴۰ ][ ۱۴۱ ][ ۱۴۲ ][ ۱۴۳ ][ ۱۴۴ ][ ۱۴۵ ][ ۱۴۶ ][ ۱۴۷ ][ ۱۴۸ ][ ۱۴۹ ][ ۱۵۰ ][ ۱۵۱ ][ ۱۵۲ ][ ۱۵۳ ][ ۱۵۴ ][ ۱۵۵ ][ ۱۵۶ ][ ۱۵۷ ][ ۱۵۸ ][ ۱۵۹ ][ ۱۶۰ ][ ۱۶۱ ][ ۱۶۲ ][ ۱۶۳ ][ ۱۶۴ ][ ۱۶۵ ][ ۱۶۶ ][ ۱۶۷ ][ ۱۶۸ ][ ۱۶۹ ][ ۱۷۰ ][ ۱۷۱ ][ ۱۷۲ ][ ۱۷۳ ][ ۱۷۴ ][ ۱۷۵ ][ ۱۷۶ ][ ۱۷۷ ][ ۱۷۸ ][ ۱۷۹ ][ ۱۸۰ ][ ۱۸۱ ][ ۱۸۲ ][ ۱۸۳ ][ ۱۸۴ ][ ۱۸۵ ][ ۱۸۶ ][ ۱۸۷ ][ ۱۸۸ ][ ۱۸۹ ][ ۱۹۰ ][ ۱۹۱ ][ ۱۹۲ ][ ۱۹۳ ][ ۱۹۴ ][ ۱۹۵ ][ ۱۹۶ ][ ۱۹۷ ][ ۱۹۸ ][ ۱۹۹ ][ ۲۰۰ ][ ۲۰۱ ][ ۲۰۲ ][ ۲۰۳ ][ ۲۰۴ ][ ۲۰۵ ][ ۲۰۶ ][ ۲۰۷ ][ ۲۰۸ ][ ۲۰۹ ][ ۲۱۰ ][ ۲۱۱ ][ ۲۱۲ ][ ۲۱۳ ][ ۲۱۴ ][ ۲۱۵ ][ ۲۱۶ ][ ۲۱۷ ][ ۲۱۸ ][ ۲۱۹ ][ ۲۲۰ ][ ۲۲۱ ][ ۲۲۲ ][ ۲۲۳ ][ ۲۲۴ ][ ۲۲۵ ][ ۲۲۶ ][ ۲۲۷ ][ ۲۲۸ ][ ۲۲۹ ][ ۲۳۰ ][ ۲۳۱ ][ ۲۳۲ ][ ۲۳۳ ][ ۲۳۴ ][ ۲۳۵ ][ ۲۳۶ ][ ۲۳۷ ][ ۲۳۸ ][ ۲۳۹ ][ ۲۴۰ ][ ۲۴۱ ][ ۲۴۲ ][ ۲۴۳ ][ ۲۴۴ ][ ۲۴۵ ][ ۲۴۶ ][ ۲۴۷ ][ ۲۴۸ ][ ۲۴۹ ][ ۲۵۰ ][ ۲۵۱ ][ ۲۵۲ ][ ۲۵۳ ][ ۲۵۴ ][ ۲۵۵ ][ ۲۵۶ ][ ۲۵۷ ][ ۲۵۸ ][ ۲۵۹ ][ ۲۶۰ ][ ۲۶۱ ][ ۲۶۲ ][ ۲۶۳ ][ ۲۶۴ ][ ۲۶۵ ][ ۲۶۶ ][ ۲۶۷ ][ ۲۶۸ ][ ۲۶۹ ][ ۲۷۰ ][ ۲۷۱ ][ ۲۷۲ ][ ۲۷۳ ][ ۲۷۴ ][ ۲۷۵ ][ ۲۷۶ ][ ۲۷۷ ][ ۲۷۸ ][ ۲۷۹ ][ ۲۸۰ ][ ۲۸۱ ][ ۲۸۲ ][ ۲۸۳ ][ ۲۸۴ ][ ۲۸۵ ][ ۲۸۶ ][ ۲۸۷ ][ ۲۸۸ ][ ۲۸۹ ][ ۲۹۰ ][ ۲۹۱ ][ ۲۹۲ ][ ۲۹۳ ][ ۲۹۴ ][ ۲۹۵ ][ ۲۹۶ ][ ۲۹۷ ][ ۲۹۸ ][ ۲۹۹ ][ ۳۰۰ ][ ۳۰۱ ][ ۳۰۲ ][ ۳۰۳ ][ ۳۰۴ ][ ۳۰۵ ][ ۳۰۶ ][ ۳۰۷ ][ ۳۰۸ ][ ۳۰۹ ][ ۳۱۰ ][ ۳۱۱ ][ ۳۱۲ ][ ۳۱۳ ][ ۳۱۴ ][ ۳۱۵ ][ ۳۱۶ ][ ۳۱۷ ][ ۳۱۸ ][ ۳۱۹ ][ ۳۲۰ ][ ۳۲۱ ][ ۳۲۲ ][ ۳۲۳ ][ ۳۲۴ ][ ۳۲۵ ][ ۳۲۶ ][ ۳۲۷ ][ ۳۲۸ ][ ۳۲۹ ][ ۳۳۰ ][ ۳۳۱ ][ ۳۳۲ ][ ۳۳۳ ][ ۳۳۴ ][ ۳۳۵ ][ ۳۳۶ ][ ۳۳۷ ][ ۳۳۸ ][ ۳۳۹ ][ ۳۴۰ ][ ۳۴۱ ][ ۳۴۲ ][ ۳۴۳ ][ ۳۴۴ ][ ۳۴۵ ][ ۳۴۶ ][ ۳۴۷ ][ ۳۴۸ ][ ۳۴۹ ][ ۳۵۰ ][ ۳۵۱ ][ ۳۵۲ ][ ۳۵۳ ][ ۳۵۴ ][ ۳۵۵ ][ ۳۵۶ ][ ۳۵۷ ][ ۳۵۸ ][ ۳۵۹ ][ ۳۶۰ ][ ۳۶۱ ][ ۳۶۲ ][ ۳۶۳ ][ ۳۶۴ ][ ۳۶۵ ][ ۳۶۶ ][ ۳۶۷ ][ ۳۶۸ ][ ۳۶۹ ][ ۳۷۰ ][ ۳۷۱ ][ ۳۷۲ ][ ۳۷۳ ][ ۳۷۴ ][ ۳۷۵ ][ ۳۷۶ ][ ۳۷۷ ][ ۳۷۸ ][ ۳۷۹ ][ ۳۸۰ ][ ۳۸۱ ][ ۳۸۲ ][ ۳۸۳ ][ ۳۸۴ ][ ۳۸۵ ][ ۳۸۶ ][ ۳۸۷ ][ ۳۸۸ ][ ۳۸۹ ][ ۳۹۰ ][ ۳۹۱ ][ ۳۹۲ ][ ۳۹۳ ][ ۳۹۴ ][ ۳۹۵ ][ ۳۹۶ ][ ۳۹۷ ][ ۳۹۸ ][ ۳۹۹ ][ ۴۰۰ ][ ۴۰۱ ][ ۴۰۲ ][ ۴۰۳ ][ ۴۰۴ ][ ۴۰۵ ][ ۴۰۶ ][ ۴۰۷ ][ ۴۰۸ ][ ۴۰۹ ][ ۴۱۰ ][ ۴۱۱ ][ ۴۱۲ ][ ۴۱۳ ][ ۴۱۴ ][ ۴۱۵ ][ ۴۱۶ ][ ۴۱۷ ][ ۴۱۸ ][ ۴۱۹ ][ ۴۲۰ ][ ۴۲۱ ][ ۴۲۲ ][ ۴۲۳ ][ ۴۲۴ ][ ۴۲۵ ][ ۴۲۶ ][ ۴۲۷ ][ ۴۲۸ ][ ۴۲۹ ][ ۴۳۰ ][ ۴۳۱ ][ ۴۳۲ ][ ۴۳۳ ][ ۴۳۴ ][ ۴۳۵ ][ ۴۳۶ ][ ۴۳۷ ][ ۴۳۸ ][ ۴۳۹ ][ ۴۴۰ ][ ۴۴۱ ][ ۴۴۲ ][ ۴۴۳ ][ ۴۴۴ ][ ۴۴۵ ][ ۴۴۶ ][ ۴۴۷ ][ ۴۴۸ ][ ۴۴۹ ][ ۴۵۰ ][ ۴۵۱ ][ ۴۵۲ ][ ۴۵۳ ][ ۴۵۴ ][ ۴۵۵ ][ ۴۵۶ ][ ۴۵۷ ][ ۴۵۸ ][ ۴۵۹ ][ ۴۶۰ ][ ۴۶۱ ][ ۴۶۲ ][ ۴۶۳ ][ ۴۶۴ ][ ۴۶۵ ][ ۴۶۶ ][ ۴۶۷ ][ ۴۶۸ ][ ۴۶۹ ][ ۴۷۰ ][ ۴۷۱ ][ ۴۷۲ ][ ۴۷۳ ][ ۴۷۴ ][ ۴۷۵ ][ ۴۷۶ ][ ۴۷۷ ][ ۴۷۸ ][ ۴۷۹ ][ ۴۸۰ ][ ۴۸۱ ][ ۴۸۲ ][ ۴۸۳ ][ ۴۸۴ ][ ۴۸۵ ][ ۴۸۶ ][ ۴۸۷ ][ ۴۸۸ ][ ۴۸۹ ][ ۴۹۰ ][ ۴۹۱ ][ ۴۹۲ ][ ۴۹۳ ][ ۴۹۴ ][ ۴۹۵ ][ ۴۹۶ ][ ۴۹۷ ][ ۴۹۸ ][ ۴۹۹ ][ ۵۰۰ ][ ۵۰۱ ][ ۵۰۲ ][ ۵۰۳ ][ ۵۰۴ ][ ۵۰۵ ][ ۵۰۶ ][ ۵۰۷ ][ ۵۰۸ ][ ۵۰۹ ][ ۵۱۰ ][ ۵۱۱ ][ ۵۱۲ ][ ۵۱۳ ][ ۵۱۴ ][ ۵۱۵ ][ ۵۱۶ ][ ۵۱۷ ][ ۵۱۸ ][ ۵۱۹ ][ ۵۲۰ ][ ۵۲۱ ][ ۵۲۲ ][ ۵۲۳ ][ ۵۲۴ ][ ۵۲۵ ][ ۵۲۶ ][ ۵۲۷ ][ ۵۲۸ ][ ۵۲۹ ][ ۵۳۰ ][ ۵۳۱ ][ ۵۳۲ ][ ۵۳۳ ][ ۵۳۴ ][ ۵۳۵ ][ ۵۳۶ ][ ۵۳۷ ][ ۵۳۸ ][ ۵۳۹ ][ ۵۴۰ ][ ۵۴۱ ][ ۵۴۲ ][ ۵۴۳ ][ ۵۴۴ ][ ۵۴۵ ][ ۵۴۶ ][ ۵۴۷ ][ ۵۴۸ ][ ۵۴۹ ][ ۵۵۰ ][ ۵۵۱ ][ ۵۵۲ ][ ۵۵۳ ][ ۵۵۴ ][ ۵۵۵ ][ ۵۵۶ ][ ۵۵۷ ][ ۵۵۸ ][ ۵۵۹ ][ ۵۶۰ ][ ۵۶۱ ][ ۵۶۲ ][ ۵۶۳ ][ ۵۶۴ ][ ۵۶۵ ][ ۵۶۶ ][ ۵۶۷ ][ ۵۶۸ ][ ۵۶۹ ][ ۵۷۰ ][ ۵۷۱ ][ ۵۷۲ ][ ۵۷۳ ][ ۵۷۴ ][ ۵۷۵ ][ ۵۷۶ ][ ۵۷۷ ][ ۵۷۸ ][ ۵۷۹ ][ ۵۸۰ ][ ۵۸۱ ][ ۵۸۲ ][ ۵۸۳ ][ ۵۸۴ ][ ۵۸۵ ][ ۵۸۶ ][ ۵۸۷ ][ ۵۸۸ ][ ۵۸۹ ][ ۵۹۰ ][ ۵۹۱ ][ ۵۹۲ ][ ۵۹۳ ][ ۵۹۴ ][ ۵۹۵ ][ ۵۹۶ ][ ۵۹۷ ][ ۵۹۸ ][ ۵۹۹ ][ ۶۰۰ ][ ۶۰۱ ][ ۶۰۲ ][ ۶۰۳ ][ ۶۰۴ ][ ۶۰۵ ][ ۶۰۶ ][ ۶۰۷ ][ ۶۰۸ ][ ۶۰۹ ][ ۶۱۰ ][ ۶۱۱ ][ ۶۱۲ ][ ۶۱۳ ][ ۶۱۴ ][ ۶۱۵ ][ ۶۱۶ ][ ۶۱۷ ][ ۶۱۸ ][ ۶۱۹ ][ ۶۲۰ ][ ۶۲۱ ][ ۶۲۲ ][ ۶۲۳ ][ ۶۲۴ ][ ۶۲۵ ][ ۶۲۶ ][ ۶۲۷ ][ ۶۲۸ ][ ۶۲۹ ][ ۶۳۰ ][ ۶۳۱ ][ ۶۳۲ ][ ۶۳۳ ][ ۶۳۴ ][ ۶۳۵ ][ ۶۳۶ ][ ۶۳۷ ][ ۶۳۸ ][ ۶۳۹ ][ ۶۴۰ ][ ۶۴۱ ][ ۶۴۲ ][ ۶۴۳ ][ ۶۴۴ ][ ۶۴۵ ][ ۶۴۶ ][ ۶۴۷ ][ ۶۴۸ ][ ۶۴۹ ][ ۶۵۰ ][ ۶۵۱ ][ ۶۵۲ ][ ۶۵۳ ][ ۶۵۴ ][ ۶۵۵ ][ ۶۵۶ ][ ۶۵۷ ][ ۶۵۸ ][ ۶۵۹ ][ ۶۶۰ ][ ۶۶۱ ][ ۶۶۲ ][ ۶۶۳ ][ ۶۶۴ ][ ۶۶۵ ][ ۶۶۶ ][ ۶۶۷ ][ ۶۶۸ ][ ۶۶۹ ][ ۶۷۰ ][ ۶۷۱ ][ ۶۷۲ ][ ۶۷۳ ][ ۶۷۴ ][ ۶۷۵ ][ ۶۷۶ ][ ۶۷۷ ][ ۶۷۸ ][ ۶۷۹ ][ ۶۸۰ ][ ۶۸۱ ][ ۶۸۲ ][ ۶۸۳ ][ ۶۸۴ ][ ۶۸۵ ][ ۶۸۶ ][ ۶۸۷ ][ ۶۸۸ ][ ۶۸۹ ][ ۶۹۰ ][ ۶۹۱ ][ ۶۹۲ ][ ۶۹۳ ][ ۶۹۴ ][ ۶۹۵ ][ ۶۹۶ ][ ۶۹۷ ][ ۶۹۸ ][ ۶۹۹ ][ ۷۰۰ ][ ۷۰۱ ][ ۷۰۲ ][ ۷۰۳ ][ ۷۰۴ ][ ۷۰۵ ][ ۷۰۶ ][ ۷۰۷ ][ ۷۰۸ ][ ۷۰۹ ][ ۷۱۰ ][ ۷۱۱ ][ ۷۱۲ ][ ۷۱۳ ][ ۷۱۴ ][ ۷۱۵ ][ ۷۱۶ ][ ۷۱۷ ][ ۷۱۸ ][ ۷۱۹ ][ ۷۲۰ ][ ۷۲۱ ][ ۷۲۲ ][ ۷۲۳ ][ ۷۲۴ ][ ۷۲۵ ][ ۷۲۶ ][ ۷۲۷ ][ ۷۲۸ ][ ۷۲۹ ][ ۷۳۰ ][ ۷۳۱ ][ ۷۳۲ ][ ۷۳۳ ][ ۷۳۴ ][ ۷۳۵ ][ ۷۳۶ ][ ۷۳۷ ][ ۷۳۸ ][ ۷۳۹ ][ ۷۴۰ ][ ۷۴۱ ][ ۷۴۲ ][ ۷۴۳ ][ ۷۴۴ ][ ۷۴۵ ][ ۷۴۶ ][ ۷۴۷ ][ ۷۴۸ ][ ۷۴۹ ][ ۷۵۰ ][ ۷۵۱ ][ ۷۵۲ ][ ۷۵۳ ][ ۷۵۴ ][ ۷۵۵ ][ ۷۵۶ ][ ۷۵۷ ][ ۷۵۸ ][ ۷۵۹ ][ ۷۶۰ ][ ۷۶۱ ][ ۷۶۲ ][ ۷۶۳ ][ ۷۶۴ ][ ۷۶۵ ][ ۷۶۶ ][ ۷۶۷ ][ ۷۶۸ ][ ۷۶۹ ][ ۷۷۰ ][ ۷۷۱ ][ ۷۷۲ ][ ۷۷۳ ][ ۷۷۴ ][ ۷۷۵ ][ ۷۷۶ ][ ۷۷۷ ][ ۷۷۸ ][ ۷۷۹ ][ ۷۸۰ ][ ۷۸۱ ][ ۷۸۲ ][ ۷۸۳ ][ ۷۸۴ ][ ۷۸۵ ][ ۷۸۶ ][ ۷۸۷ ][ ۷۸۸ ][ ۷۸۹ ][ ۷۹۰ ][ ۷۹۱ ][ ۷۹۲ ][ ۷۹۳ ][ ۷۹۴ ][ ۷۹۵ ][ ۷۹۶ ][ ۷۹۷ ][ ۷۹۸ ][ ۷۹۹ ][ ۸۰۰ ][ ۸۰۱ ][ ۸۰۲ ][ ۸۰۳ ][ ۸۰۴ ][ ۸۰۵ ][ ۸۰۶ ][ ۸۰۷ ][ ۸۰۸ ][ ۸۰۹ ][ ۸۱۰ ][ ۸۱۱ ][ ۸۱۲ ][ ۸۱۳ ][ ۸۱۴ ][ ۸۱۵ ][ ۸۱۶ ][ ۸۱۷ ][ ۸۱۸ ][ ۸۱۹ ][ ۸۲۰ ][ ۸۲۱ ][ ۸۲۲ ][ ۸۲۳ ][ ۸۲۴ ][ ۸۲۵ ][ ۸۲۶ ][ ۸۲۷ ][ ۸۲۸ ][ ۸۲۹ ][ ۸۳۰ ][ ۸۳۱ ][ ۸۳۲ ][ ۸۳۳ ][ ۸۳۴ ][ ۸۳۵ ][ ۸۳۶ ][ ۸۳۷ ][ ۸۳۸ ][ ۸۳۹ ][ ۸۴۰ ][ ۸۴۱ ][ ۸۴۲ ][ ۸۴۳ ][ ۸۴۴ ][ ۸۴۵ ][ ۸۴۶ ][ ۸۴۷ ][ ۸۴۸ ][ ۸۴۹ ][ ۸۵۰ ][ ۸۵۱ ][ ۸۵۲ ][ ۸۵۳ ][ ۸۵۴ ][ ۸۵۵ ][ ۸۵۶ ][ ۸۵۷ ][ ۸۵۸ ][ ۸۵۹ ][ ۸۶۰ ][ ۸۶۱ ][ ۸۶۲ ][ ۸۶۳ ][ ۸۶۴ ][ ۸۶۵ ][ ۸۶۶ ][ ۸۶۷ ][ ۸۶۸ ][ ۸۶۹ ][ ۸۷۰ ][ ۸۷۱ ][ ۸۷۲ ][ ۸۷۳ ][ ۸۷۴ ][ ۸۷۵ ][ ۸۷۶ ][ ۸۷۷ ][ ۸۷۸ ][ ۸۷۹ ][ ۸۸۰ ][ ۸۸۱ ][ ۸۸۲ ][ ۸۸۳ ][ ۸۸۴ ][ ۸۸۵ ][ ۸۸۶ ][ ۸۸۷ ][ ۸۸۸ ][ ۸۸۹ ][ ۸۹۰ ][ ۸۹۱ ][ ۸۹۲ ][ ۸۹۳ ][ ۸۹۴ ][ ۸۹۵ ][ ۸۹۶ ][ ۸۹۷ ][ ۸۹۸ ][ ۸۹۹ ][ ۹۰۰ ][ ۹۰۱ ][ ۹۰۲ ][ ۹۰۳ ][ ۹۰۴ ][ ۹۰۵ ][ ۹۰۶ ][ ۹۰۷ ][ ۹۰۸ ][ ۹۰۹ ][ ۹۱۰ ][ ۹۱۱ ][ ۹۱۲ ][ ۹۱۳ ][ ۹۱۴ ][ ۹۱۵ ][ ۹۱۶ ][ ۹۱۷ ][ ۹۱۸ ][ ۹۱۹ ][ ۹۲۰ ][ ۹۲۱ ][ ۹۲۲ ][ ۹۲۳ ][ ۹۲۴ ][ ۹۲۵ ][ ۹۲۶ ][ ۹۲۷ ][ ۹۲۸ ][ ۹۲۹ ][ ۹۳۰ ][ ۹۳۱ ][ ۹۳۲ ][ ۹۳۳ ][ ۹۳۴ ][ ۹۳۵ ][ ۹۳۶ ][ ۹۳۷ ][ ۹۳۸ ][ ۹۳۹ ][ ۹۴۰ ][ ۹۴۱ ][ ۹۴۲ ][ ۹۴۳ ][ ۹۴۴ ][ ۹۴۵ ][ ۹۴۶ ][ ۹۴۷ ][ ۹۴۸ ][ ۹۴۹ ][ ۹۵۰ ][ ۹۵۱ ][ ۹۵۲ ][ ۹۵۳ ][ ۹۵۴ ][ ۹۵۵ ][ ۹۵۶ ][ ۹۵۷ ][ ۹۵۸ ][ ۹۵۹ ][ ۹۶۰ ][ ۹۶۱ ][ ۹۶۲ ][ ۹۶۳ ][ ۹۶۴ ][ ۹۶۵ ][ ۹۶۶ ][ ۹۶۷ ][ ۹۶۸ ][ ۹۶۹ ][ ۹۷۰ ][ ۹۷۱ ][ ۹۷۲ ][ ۹۷۳ ][ ۹۷۴ ][ ۹۷۵ ][ ۹۷۶ ][ ۹۷۷ ][ ۹۷۸ ][ ۹۷۹ ][ ۹۸۰ ][ ۹۸۱ ][ ۹۸۲ ][ ۹۸۳ ][ ۹۸۴ ][ ۹۸۵ ][ ۹۸۶ ][ ۹۸۷ ][ ۹۸۸ ][ ۹۸۹ ][ ۹۹۰ ][ ۹۹۱ ][ ۹۹۲ ][ ۹۹۳ ][ ۹۹۴ ][ ۹۹۵ ][ ۹۹۶ ][ ۹۹۷ ][ ۹۹۸ ][ ۹۹۹ ][ ۱۰۰۰ ][ ۱۰۰۱ ][ ۱۰۰۲ ][ ۱۰۰۳ ][ ۱۰۰۴ ][ ۱۰۰۵ ][ ۱۰۰۶ ][ ۱۰۰۷ ][ ۱۰۰۸ ][ ۱۰۰۹ ][ ۱۰۱۰ ][ ۱۰۱۱ ][ ۱۰۱۲ ][ ۱۰۱۳ ][ ۱۰۱۴ ][ ۱۰۱۵ ][ ۱۰۱۶ ][ ۱۰۱۷ ][ ۱۰۱۸ ][ ۱۰۱۹ ][ ۱۰۲۰ ][ ۱۰۲۱ ][ ۱۰۲۲ ][ ۱۰۲۳ ][ ۱۰۲۴ ][ ۱۰۲۵ ][ ۱۰۲۶ ][ ۱۰۲۷ ][ ۱۰۲۸ ][ ۱۰۲۹ ][ ۱۰۳۰ ][ ۱۰۳۱ ][ ۱۰۳۲ ][ ۱۰۳۳ ][ ۱۰۳۴ ][ ۱۰۳۵ ][ ۱۰۳۶ ][ ۱۰۳۷ ][ ۱۰۳۸ ][ ۱۰۳۹ ][ ۱۰۴۰ ][ ۱۰۴۱ ][ ۱۰۴۲ ][ ۱۰۴۳ ][ ۱۰۴۴ ][ ۱۰۴۵ ][ ۱۰۴۶ ][ ۱۰۴۷ ][ ۱۰۴۸ ][ ۱۰۴۹ ][ ۱۰۵۰ ][ ۱۰۵۱ ][ ۱۰۵۲ ][ ۱۰۵۳ ][ ۱۰۵۴ ][ ۱۰۵۵ ][ ۱۰۵۶ ][ ۱۰۵۷ ][ ۱۰۵۸ ][ ۱۰۵۹ ][ ۱۰۶۰ ][ ۱۰۶۱ ][ ۱۰۶۲ ][ ۱۰۶۳ ][ ۱۰۶۴ ][ ۱۰۶۵ ][ ۱۰۶۶ ][ ۱۰۶۷ ][ ۱۰۶۸ ][ ۱۰۶۹ ][ ۱۰۷۰ ][ ۱۰۷۱ ][ ۱۰۷۲ ][ ۱۰۷۳ ][ ۱۰۷۴ ][ ۱۰۷۵ ][ ۱۰۷۶ ][ ۱۰۷۷ ][ ۱۰۷۸ ][ ۱۰۷۹ ][ ۱۰۸۰ ][ ۱۰۸۱ ][ ۱۰۸۲ ][ ۱۰۸۳ ][ ۱۰۸۴ ][ ۱۰۸۵ ][ ۱۰۸۶ ][ ۱۰۸۷ ][ ۱۰۸۸ ][ ۱۰۸۹ ][ ۱۰۹۰ ][ ۱۰۹۱ ][ ۱۰۹۲ ][ ۱۰pt> شمارنده
شرکت مشاوره مدیریتبازارسازی مدیریت بازاریابی. بازدید تحقیقات بازاریابیآموزش مدیریت MBAدلایل ترک تحقیقات بازاریابی تحقیقات مدیریت شرایط سخت بازارکارت امتیازی متوازنارزیابی عملکرد . نمونه مطالعات موردی.برند برندینگانواع برند معرفی 21 نوع متفاوت از برندبرندسازی branding marketing . برندسازی.تحقیقات بازاریابی انگیزه بخش http://marketingbranding.ir سبک مدیریت است مدیریت بازاربازاریابیتحقیقات بازاریابی ویژگی های .حرفه ای مشاوره اموزش مدیریت.شناسایی مشتریان .تحقیقات بازاریابی استفاده از تحقیقات بازار و بازاریابی http://marketingsales.irmarketing مدیریت برندینگ . Business Management ConsultantIran Business Management ConsultantManagement . بازاریابیانواع بازاریابی 127 نوع بازاریابیبازاریابی. بازاریابی MarketingMix آمیختهآمیزه بازاريابیمدیریت بازاریابی. اخبار مدیریت و تجارتمدیریت.مشاوره بازاریابی مدیریت آموزش تکنیک‌های فروشندگی حرفه‌ای فروشندگی. اخبار مدیریت و تجارتبازاریابی برندینگ. http://iranmct.com/news/page/12مدیریت. مدیریت مشاوره بازاریابیآموزش. بیزینس پلن طرح توجیهی طرح business plan. برنامه بازاریابی Marketing Planبازاریابی. مشاوره تبلیغات مشاور تبلیغات مشاور مدیریت management مشاوره مدیریت انواع بازاریابی بازاریابی. Business Planبیرینس پلن طرح توجیهیمدیریت. کلینیک کاشت موی طبیعی آسمان