روشنده ( شاخص هاي مهم ارزيابي عملكرد فروشنده )
معماري برند چيست ؟ ( خانه برندها , خانه برندي , برند تركيبي )
عضویت
نام کاربری :
پسورد :
تکرار پسورد:
ایمیل :
نام اصلی :
آمار
امروز : 20122
دیروز : 33302
افراد آنلاین : 32
همه : 4348604
 

 

ذوق ،حسى است كه مزه‏ ها را از قبيل شيرين، شور، تلخ و ... درك مى ‏كند.
ذوق به معنى قوه ادراكى لطيفى است كه اختصاص به ادراك سخنان ظريف و محاسن لطيف و دقيق دارد. و نيز به ميل انسان به بعضى از اشياء اطلاق مى‏شود. مثل ذوق مطالعه و ذوق شنيدن.

 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۳۵ ] [ مشاوره مديريت ]

"راه هاي تقويت خلاقيت ادبي و پرورش ذوق هنري دانش آموزان "


تهيه كننده : خديجه رحيمي(پاييز)


      چكيده :
        
    پرورش خلاقيت ادبي و ذوق هنري دانش آموزان ، يكي از مهمترين مسائلي است كه در كلاس هاي ادبيات بايد مورد توجه دبيران محترم قرار گيرد .
 دبيران ادبيات با شناخت راههاي تقويت خلاقيت و موانع رشد آن مي توانند با به كار بردن شيوه هاي تازه و ذوق برانگيز در كلاس درس استعدادهاي نهفته دانش آموزان را بيدار ساخته با پرورش خلاقيت ايشان راه هاي پيشرفت ذوق ادبي و هنري آنان را گسترش دهند .
    در اين راستا تجربه هاي درخشان همكاران در طول ساليان تدريس و روش هاي تازه اي كه در جلب و جذب دانش آموزان به شناخت و لذت بردن از درس ادبيات موثر است ، قابل تأمل و توجه مي باشد . روش هايي كه شايد در هيچ كتاب و منبعي به آن اشاره نشده و حاصل ذوق لطيف و بينش وسيع خود همكاران است .
    در اين نوشته به پاره اي از اين شيوه ها كه حاصل تجربه نگارنده در طول ساليان نه چندان دراز تدريس است اشاره مي شود .


مقدمه :
 
    يكي از زيباترين وجوه تمايز انسان با ساير موجودات، قدرت تفكر و خلاقيت اوست . اين قدرت سرآغاز تحقق اهداف آرمانگرايانه انسان هاست و باعث مي شود انسان بتواند توانائي هاي خود را نمودار سازد .
    قدرت تغيير در ذهن و پديده هاي هستي قدرت كشف و توليد انديشه هاي تازه از مصاديق خلاقيت اند .

"تفكر فعاليت ارادي مغز در جهت حل مجهولات و كشف رابطه هاست . توان ذهني در پردازش آنچه نظر ما را به خود معطوف داشته است ، تفكر ناميده مي شود .
    قوه تفكر منطقي در نهاد همه انسانها و ابناي بشر وجود دارد اما از قدرت ابداع و خلاقيت تنها كساني بهره مندند كه تفكراتي سواي تفكرات ديگران دارند ."                                                                                                     (بيدمشكي،18:1385)

    خلاقيت يك خصيصه صرفأ ذاتي نيست بلكه همه انسان ها از اين توانايي برخوردارند  اما هر كس درجه اي از اين استعداد را داراست . معلم موفق معلمي است كه اين درجه را به سطح بالاتر بلكه بالاترين سطح برساند .
    عوامل مؤثر در خلاقيت را شناسايي نموده براي پرورش اين توانايي در دانش آموزان تلاش نمايد . به ويژه معلم ادبيات كه با دنياي درون دانش آموزان ارتباط بيشتري دارد بهتر مي تواند در راه شناسايي و تقويت خلاقيتهاي ذوقي و ادبي دانش آموزان كه در نهايت منجربه آفرينش ادبي و تلطيف روح و روان ايشان مي شود گام بردارد .
 كلاس هاي انشا در دوره راهنمايي و اختصاص زمانهايي از كلاسهاي ادبيات دوره متوسطه بهترين مكان و زمان جهت پرورش خلاقيت هاي ادبي و ذوق هنري دانش آموزان است .
دانش آموزان علاقه مند و داراي استعداد را مي توان به كمك روشهاي فراوان ذوقي به سمت موضوعات تازه و كشف هاي نو و لذت بردن از خواندن و نوشتن رهنمون شد .
    در اين نوشته سعي شده است پاره اي از روش هايي كه به صورت تجربي در طول ساليان تدريس نگارنده به دست آمده و نتايج خوبي هم داشته است به اجمال گزارش شود.


تعريف خلاقيت

  رولامي معتقد است:تفكرخلاق ،نمايش  ِ بالاترين،درجه ي سلامت عاطفي و عبارت است از ابراز وجود افراد ِ سالم، درجريان خود بهسازي وتكامل نفس خويش"                                                                      (رشدمديريت مدرسه،دي ماه 19:1385)


  براي خلاقيت تعاريفي  ارائه شده كه به برخي از آنان اشاره مي شود :
- خلاقيت خارج شدن از پشت درهاي بسته است .

- خلاقيت دوباره نگاه كردن است .

- خلاقيت فرايند مقابله  واقع بينانه با يك مسئله و درگيري و جذب شديد آگاهي با هوشياري و مرتبط ساختن مطالب با يكديگر به نحوي تكامل يافته است .


موانع خلاقيت

"به گفته اندرسن خلاقيت در كودكان امري همگان است در حالي كه در بين بزرگسالان تقريبا" وجود ندارد . خود به خود اين سؤال پيش مي آيد كه چه بر سر اين توانايي عظيم و همگاني بشر پيش آمده است ؟ "                                                                                        (آلن بودو،1358:45)

موانع خلاقيت دو دسته اند :     - موانع فردي                - موانع اجتماعي

    " برخي عوامل فردي كه باعث رشد خلاقيت مي شوند عبارتند از : عوامل دروني   - فيزيولوژيك و بيولوژيك"                                                                    ( شميسا وعليپور،37:1376)

     
    در دسته موانع فردي تنها موانعي كه از بقيه مهمترند  ، موانع رواني اند كه لازم است مربيان و والدين به آن توجه داشته باشند . برخي از موانع رواني كه در رشد خلاقيت  تأثير دارند عبارتند از :

     - عدم اعتماد با نفس  
     - عادت                    
     - عدم تمركز ذهني
     - ترس از شكست 
     - تصور منفي از خود       
     - نداشتن انعطاف پذيري و ...
     -   اعتقاد به ارثي بودن خلاقيت
   

موانع اجتماعي

    يكي از دلايلي كه ما هر چه بيشتر رشد مي كنيم خلاقيتمان كمتر مي شود آن است كه قرباني فرهنگ،  رسوم اجتماعي و عادات مي شويم . در نتيجه ي تحصيل و تجارب ،  خصوصياتي در ما ايجاد مي شود كه طرز تفكر ما را به سوي جمود مي كشاند . بطور كلي عوامل اجتماعي مؤثر در خلاقيت عبارتند از :
- خانواده
- -مدرسه
- گروههاي اجتماعي كه فرد در آنها عضويت دارد مثل : تيم ورزشي – انجمنها – گروههاي مذهبي و ...

با توجه به موضوع نوشته و با عنايت به اهميت نقش مدرسه در پرورش يا از بين بردن خلاقيت در دانش آموزان از ميان موارد فوق به موانعي كه مدرسه مي تواند در مسير خلاقيت ايجاد كند اشاره مي نمايد .
   
    در برخي مدارس و نظامهاي تعليم و تربيت ،موانعي بر سر راه رشد خلاقيت وجود دارد كه موارد زير مي تواند نمونه هاي آن باشد :
- مقررات خشك و انضباطي

-  روشهاي تدريس سنتي

- شخصيت برخي معلمان و شرايط كار . معلمان كم حوصله ، كم سواد و عدم مديريت صحيح كلاس  ،خلاقيت را از بين مي برد .

        - تأكيد زياد بر نمره و ارزشيابي 

        - عدم مشاركت فعال دانش آموزان در فعاليت هاي آموزشي

- قضاوت بدون تشريح علل و نتايج

شناخت عوامل فوق كه البته احتياج به توضيحات بيشتر دارد و در اين مقال نمي گنجد مي تواند در صورت رفع شدن كمك مؤثري باشد در پرورش كودكان و نوجوانان خلاق و آفريننده .

راههاي تقويت خلاقيت ادبي و پرورش ذوق هنري


" همه ي شاه كارهاي بشر،درتخيل خلاق او ريشه دارد ،پس ما حق نداريم به تخيل ،بهاي كمي بدهيم"

( زاهدي،68:1382)


    ادبيات دنياي پر رمز و رازي است كه پرواز در زواياي ناشناخته و ناگشوده اش لذتي برابر كشف و شهود به انسان مي دهد .
    انسان كه در پي كشف و شهود باشد و در پشت هر پديده گستره ي بي نهايتي از زيبايي ها و ظرافتها را مي بيند، هيچ وقت ساكن و جامد نمي ماند و در تلاطم براي رسيدن به كمال، لحظه اي از پاي نمي نشيند .
    كلاس ادبيات دريچه اي به سوي آسمان بي نهايت زيبايي ها و ظرافت هاست و معلم خوش ذوق
    ادبيات راهبري كه دست دانش آموز را مي گيرد او را كنار پنجره مي برد  پنجره را مي گشايد و وسعت زيباي آن  سو را پيش چشم او مي گشايد .
    اما فقط دانش آموز را تا كنار پنجره بردن كافي نيست  بايد فضايي را ايجاد كرد كه خود او به سمت پنجره برود و خود آنرا بگشايد زيبائي ها را ببيند  تشريح كند  نقد كند و آنگاه آنرا براي سايرين باز گويد و در نهايت در خويش نهادينه سازد و آن ها را در خويش بجويد .
هميشه در كلاس درس دانش آموزاني هستند كه به نوشتن،علاقه مندندو دراين زمينه استعداد هم دارند.معلم ادبيات ،مي تواند به شيوه هايي نه چندان سخت و پرهزينه،دانش آموزان مستعد رابه سمت رشد خلاقيت ادبي و پرورش ذوق هنري،رهنمون شود تا شيريني درك لذت ادبي را درك كنند و به سمت آفرينش آثار خلاقه ي ادبي روي بياورند.

       در زير به برخي از شيوه هايي كه در پرورش خلاقيت ادبي دانش آموزان مي تواند مؤثر باشد و نگارنده در طول سالهاي تدريس آن ها را به كار برده ام اشاره مي شود .
     لازم به ذكر است سعي شده تا حدامكان، از بيان موارد معمول و تكراري كه در همه كلاس ها توسط همه دبيران محترم انجام مي شود پرهيز گردد :

-  ارائه تصوير و خواستن از دانش آموزان كه هر بيتي كه با ديدن اين تصوير به ذهنشان متبادر مي شود بنويسند . امكان دارد اين بيت مريوط به يك جزء تصوير باشد يا حتي جزئي در تصوير با كلمه اي در بيت همخواني داشته باشد .يادم است چند سال پيش تصوير پرنده اي بردرخت را به كلاس برده بودم و از بچه ها خواستم پيرامونش بيت يا پاره اي شعربنويسندويكي از دانش آموزان نوشته بود:
تسبيح گوي او نه بني آدمند وبس                   هر بلبلي كه زمزمه برشاخسار كرد !
ومن به او بيست دادم.
 
- ارائه شعر و درخواست از دانش آموزان كه آن را نقاشي كنند . هر چه مي فهمند و برداشت مي كنند بكشند ، مثلأ :
 
در آن كوير سوخته آن خاك بي بهار                         حتي علف اجازه زيبا شدن نداشت
نردبان از سر ديوار بلند /صبح را روي زمين مي آرد
آب شد برف زردكوه ِ سپيد                            تكه يخ ها به گريه افتادند
تكه يخ ها چه سر به زيروصبور                       جاي خود را به چشمه ها دادند
آنان كه فانوسشان را /بر پشت مي برند،/سايه هاشان پيش پايشان مي افتد!

 


  -  از آنان بخواهيم ابياتي از شاعران بزرگ مثلا" سعدي حافظ يا مولوي را با مفاهيمي كه تعيين مي كنيم بيابند . مثال : مفهوم ' دوستي – عشق – نفرت – دانش و ...'

-چند بيت بدهيم و از آنان بخواهيم عناصر مرتبط با هم را با فلش به هم وصل كنند،يا هسته ي  مركزي واصلي را مشخص كنند ( آشنا كردن بچه ها به طور غير مستقيم با بيان و بديع و آرايه هاي ادبي )

مثال :
 ني محزون مگر از تربت فرهاد دميد         كه كند شكوه ز هجران لب شيريني
اين تطاول كه كشيد ازغم هجران بلبل               تا سراپرده ي گل نعره زنان خواهد شد
آسمان باقفس تنگ چه فرقي دارد                 بال وقتي قفس ِ پر زدن ِ چلچله هاست
يوسف  !به اين رها شدن از چاه دل مبند         اين بار مي برند كه زنداني ات كنند
گره به باد مزن،گرچه برمراد رود                    كه اين سخن به مثل باد با سليمان گفت


-   از آنان بخواهيم شاعران و نويسندگان گمنام شهر يا استان خود را معرفي كنند .

- ضرب المثلهاي هم معني يا نزديك به هم را جمع آوري كنند .
 مثال : يك دست صدا ندارد = با يك گل بهار نمي شود .
سالي كه نكوست از بهارش پيداست=در باغ را كه باز كني تا انتهاش پيداست

- ضرب المثل هايي كه در آن ها يك كلمه تكرار شده جمع كنند بعد مفاهيم آن ها را طبقه بندي كنند .
مثال : ضرب المثل هايي كه در آنها كلمه ي ' ديوار ' آمده جمع كرده مفاهيم آن ها را جدا جدا بنويسند .


- اصطلاحات جديدي كه در ميان مردم رايج شده را جمع كنند و در مورد مفاهيم آن ها و علل پيدايش آن ها صحبت نمايند .
 مثال : تو ' مود ' چيزي نبودن – آب و روغن قاطي كردن – همه را برق مي گيره ما را چراغ نفتي

- اصطلاحات و ضرب المثل هاي محلي را جمع كنند .
 مثال : آب از تالار پايين كردن : اصطلاح خاص منطقه اردهال و نياسر كاشان به معني فخر فروختن
 
-از آن ها بخواهيم  علت دوست داشتن يا دوست نداشتن فلان درس را با حس خودشان بنويسند

- بخواهيم هربار يك شاعر كلاسيك ناشناخته يا يك شاعر نوپرداز ناشناخته را خيلي كوتاه معرفي كنند

- تشكيل انجمن هاي ادبي در مدارس

- با ابيات هر شعر ( مثنوي ها ) مشاعره كنند .

- برگزاري همايش هاي ادبي هر ساله در مدارس با حضور معلمان يا اساتيد برجسته و شاعران محلي يا استاني .

- استفاده از روش همانند سازي براي سنجش ترس ها ،شادي ها –،آرزوها و تخيلات بچه ها .
 مثال : خيال كنيد مثل يك سطل در وسط يك چاه گير كرده ايد احساسات و آرزوهاي خود را بيان كنيد .

- در نظر گرفتن حجم انشا ونوشته  با توجه به مفهوم و محتوا و زيبايي هاي آن و تشريح اين موضوع براي دانش آموزان .

- ساختن پيام كوتاه ( sms  ) با استفاده از نيروي تخيل  يك موضوع بدهيم مثل ' دوستي ' و از دانش آموزان بخواهيم جملات كوتاه با معنا و زيبا در مورد آن درست كنند .


        - تهيه شعر از وبلاگ شاعران توسط بچه ها و ارائه آن در كلاس .

- نصب تابلوي ويژه نوشته هاي دانش آموزان در مدارس

- توجه ويژه به ادبيات معاصر به لحاظ ارتباط بيشتري كه دانش آموزان با شعر و نثر نو برقرار مي كنند و استفاده از آن جهت ورود به دنياي وسيع ادبيات گذشته . خوانش شعرونثرهاي معاصر،بردن صداي شاعران معاصر در كلاس درس يا حتي دعوت از آن ها براي حضوردركلاس (درصور.doc


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۳۵ ] [ مشاوره مديريت ]


نقش ذوق در شعر

پيش از اين كه وارد بحث شويم لازم است بدانيم كه ذوق به چه چيزهايي گفته مي شود؟

تعريف ذوق

ذوق در لغت به چند چيز اطلاق شده است:

1-چشيدن: امتحان نمودن مزة چيزي را.

هر بي خبر نشايد اين راز را، كه اين را

جاني شگرف بايد ذوق لقا چشيده

 (عطار)

2-چشايي: يعني قوه اي كه به وسيلة آن طعم چيزي تشخيص گردد.

گفتم كه نفس حسيه را پنج حاسه چيست

گفتا كه لمس و ذوق و شم و سمع بابصر

( ناصر خسرو)

ذوق عذاب تاكي ديوانه را چشاني

از رحمت تو هست ما را اينقدر شكايت

(كمال خجندي)

3-طبع، سليقه و استعداد:

در چارسوي فقر درا  تا ز راه ذوق

دل را زپنجنوش ملامت نكني دوا

(خاقاني)

لفظ پريشان شان بردل اصحاب ذوق

خشك چو باد سموم سرد چو دندان مار

(خاقاني)

هركه را ذوق و طبع صافي نيست

ذوقش از شعر مجد خوافي نيست

(مجد خوافي)

4-خوشي و نشاط:

تشنه را گر ذوق آيد از سراب

چون رسد دروي گريزد جوي آب

(مولوي)

بانگ چنگ آمد و ناي جستم از ذوق زجاي

بنگريدم ز سراي همچو ماري و زغو

 (سوزني)

5-قوة تميز زيبايي از زشتي:

چو بو شعيب وخليل و چو قيس و عمرو وكميت

به وزن و ذوق عروض و به نظم ونثر و روي

 (منوچهري)

اشتر به شعرعرب در حالت است وطرب

گر ذوق نيست كژ طبع و جانوري

(سعدي)

6-تمايل خاص فطري وخلقي كسي به چيزي مثل ذوق موسيقي، ذوق شعر، ذوق نقاشي و...

هركه را ذوق و طبع و صافي نيست

ذوقش از شعر مجد خوافي نيست

(مجد خوافي)

فرهنگ عميد تنها به معاني چشيدن، چشايي، طبع وسليقه و خوشي ونشاط اكتفاكرده ولي دهخدا تمام معاني فوق را با استناد به اشعار شاعران پيشين ياد آورشده است.

ذوق در اصطلاح صوفيه عبارت است از "مستيي كه از چشيدن شراب عشق مر عاشق را شود." ملاعبدالرزاق كاشي ذوق را اولين درجه از درجات شهود حق به حق به اندك زمان دانسته است.

ذوق نزد ادبا عبارت است از قوة محركه اي كه انسان را به جانب چيزي به وجد آورد. چلپي در حاشية مطول مي نويسد: "ذوق قوه اي است ادراكيه كه مراو را به اداراك سخن هاي لطيف ومحاسن خفية آن اختصاصي است."

ذوق در مبحث زيبايي شناسي، با توجه به معاني ادراكي و حسي آن، چنين تعريف شده است:

" ذوق يك احساسي است لطيف وخوش آيند."

(بكايي؛ سخن شناسي، چاپ اول، نشركتابخانة ابن سينا، تهران 1346،ص 80 )

يا درجاي ديگر آمده است:

" ذوق در اصطلاح نوعي از شعور است كه در طبيعت بشر به منظور ادراك بداعت وايجاد بدايع به وديعت گذاشته شده و چون از جمله حادثات رواني است كميتي ندارد و كاملاً كيفي است و فقط قابل تنوع بوده و شدت وضعف مي پذيرد."

(همان، ص 84 )

از مجموع تعريف هاي فوق به اين نتيجه مي رسيم كه:

1- ذوق يك قوه است مثل قوة چهارگانة ديگر.

2-اين قوه در فطرت ونهاد انسان به وديعت گذاشته شده است؛ يعني امر عمومي است. در همة انسان ها (حتا حيوانات) وجود دارد. وهيچگاه از بيرون بر انسان عارض نمي گردد.

3-كيفي ورواني است. كميتي براي آن متصور نمي باشد.

4-محرك است. انسان را به چيزي دعوت مي كند. براي او رغبت ايجاد مي نمايد.

5-وظيفة او در قدم نخست درك اشياست. چيزي را كه مي بيند ابتدا آن را درك مي كند. صورت او را در ذهن مجسم مي سازد.

6-نسبت به آن شيء رغبتي را در ذهن ايجاد مي نمايد. شوق آدمي را برمي انگيزد؛ مثلاً اگر گلي را مي بيند نسبت به آن تمايل پيدا مي كند  و  او را مي خواهد.

7-چيزي را از چيز ديگر تميير مي دهد. زيبا را از نازيبا تشخيص مي نمايد. شعر خوب را از بد تفكيك مي كند.

برجسته ترين خصوصيات ذوق

ذوق از خصوصيات زيادي برخوردار مي باشد كه برخي از آن ها را ياد آورشديم. اينك به صورت فهرست وار عمده ترين آن ها را تذكر مي دهيم:

1-ذوق چون عمل كيفي است صورت مادي و حسي ندارد بلكه فقط مي توان با قوة ادراك را آن را دريافت نمود.

2-نسبي است و در هر انسان تفاوت پيدا مي يابد. درهمه افراد به صورت يكسان ظهور نمي كند. هر شخص ممكن است در جهات خاصي ذوقي  داشته باشد.

3-عمومي است؛ يعني در همه انسان ها بالفطره وجود دارد.

4-قابل تكامل است. به صورت تدريجي وبه وسيلة ممارست زياد رشد مي كند و تا سطح عشق بالا مي رود.

5-اثر بداعي را از لابداعي و غير بداعي تشخيص مي كند.

6-آثار بديع را به وجود مي آورد.

انواع ذوق

ذوق از منبع آفرينشي خود به  دوگونه تقسيم مي گردد:

ا-ذوق حسي: ذوق حسي ذوقي است كه از راه حس انسان به چيزي تمايل پيدا مي كند مانند ديدن گل نرگس يا گل لاله و... ديدن گل ها و اشياي زيبا رغبتي را در دل به وجود مي آورد كه نتيجه اش خواست آن مي باشد. ذوق از اين ناحيه با قوة مخيلة انسان ارتباط مي يابد و درحقيقت جزئي از آن قرار مي گيرد.

2-ذوق عقلي: ذوق عقلي آن است كه از طريق فكر و انديشه به دست آيد مثل خوشايندي يك مطلب علمي ويامضمون جالب وخواندني. ذوق از اين ناحيه با عقل رابطه مي گيرد و داراي دو جنبة تخيلي و عقلي مي شود.

نقش ذوق در شعر

پس از اين كه دانستيم ذوق چيست لازم است بدانيم كه ذوق در شعر چه نوع نقشي را ايفا مي كند؟ شاعر با داشتن ذوق چه كار هايي را انجام داده مي تواند و مخاطب تا چه پايه به درك شعر وتشخيص زيبا از نازيبا نايل مي آيد؟

براي روشن شدن اين مطالب ذوق را در ارتباط به شاعر و مخاطب جداگانه به تحليل مي گيريم:

اما در ارتباط به شاعر بايد گفت: آنچه مهم است تمييز پديده هايي است كه در جذب ذهن وخيال مخاطب رول اساسي دارد. مثلاً يك شاعر بايد ازاين قوة ادراك برخوردار باشد كه بتواند كاربرد واژه هاي شاعرانه را از غير آن تمييز دهد؛ چه اين كه بنابر نظر تعدادي از نويسندگان هرواژه ازلحاظ رواني قابليت جذب هرنوع افكار را ندارد چه بسا واژه هايي هستند كه باعث نفرت و انزجار خواننده مي شوند همانند واژه هاي سگ، خوك، خر، جرش شا و...  . اين كلمه ها با اين كه از لحاظ ساختار ظاهري از حروف الفبا تشكيل يافته اند اما از نگاه رواني تأثيرات منفي را روي خواننده وشنونده برجا مي گذارند. بالمقابل واژه هايي چون مهتاب، ثريا، ستاره، دريا، آب، ابرو، خال لب و... موجب بشاشت خاطر و انبساط نفس خواننده وشنونده مي گردد. از اين رو هر واژه كاربرد ويژه ئي دارد؛ يك واژه در جايي زيبا جلوه مي  نمايد و در جاي ديگر نه. بنابراين درك اين امر براي شاعر از ارزش والايي برخوردار مي باشد. شاعر براي اين كه بتواند شعر ش را ماندگار و جذاب سازد نخست از مخاطب خود  شناخت لازم را به دست آورد و ذهن و روان وي را به صورت دقيق بشناسد سپس واژه ها و پديده هاي طبيعي را كه در سروده هاي خود به كار مي برد تشخيص نمايد. به طور مثال اين شعر را ببينيد:

چقدر مانده به آخر دو ايستگاه، آري

دو ايستگاه به قدر دو سطر آه، آري

(شريف سعيدي؛ ماه هزار پاره، چاپ اول، انتشارات عرفان، تهران 1382 ، ص 119 ) 

زابري روسري داري، زباران پيرهن بانو

تعارف مي كند رنگين كماني را به من بانو

به دستش ساعتي از ماه واز ميچيد انگشتر

به پاكرده است كفش از كهكشان و ياسمن بانو

(همان، ص 75 )

هردو شعر مال يك شاعر است؛ اما فضاي هردو باهم فرق مي كند. در دوبيت نخست، ايستگاه محور اصلي سخن است و در دوبيت اخير بانو. فضايي كه در دوبيت اول ايجاد شده يك فضاي خشك بي شايبه است كه هيچ طبعي را بر نمي تابد ليكن فضاي شعر دوم از طراوت وتازگي خاصي بهره مند مي باشد. چراكه واژه هايي كه در كنار  بانو قرار گرفته اند واژه هاي لطيف وسرشار از نازكي و زيبايي مي باشند از اين جهت جذابيت آن نسبت به شعر اول بيشتر گرديده است.

به اين ترتيب مي  بينيم كه ذوق شاعر در تشخيص زيبا از نازيبا كارامدي بسيار بالا و حساسي دارد.

اما نسبت به مخاطب بايد اذعان كرد كه درعين اين كه ذوق در بازشناسي صوري شعر و تأثير پذيري رواني ازآن، نقش بنيادي دارد، درفهم شعر هم از پتانسيل قوي برخوردار مي باشد؛ زيرا هر اثري بدون مطالبة نفس امكان حضور در خاطر را ندارد و تا توجه حاصل نگردد، فهم آن نيز مشكل خواهد بود. لذا وقتي بيدل مي گويد:

هواي پختگي داري كلاه فقر برسر نه

كه ازتاج سرافرازان خيال خام مي خيزد

خواننده  پس از رغبت  حاصله از لطيف طبعي  شاعر، براين صدد مي شود تا رابطة كلاه فقر و تاج سرافرازان را دريابد. بعداز اين كه علقة تضاد ميان آن دو را شناخت، رابطة پختگي وخيال خام را نيز به آساني كشف مي كند و از اين منظر بربرج  بلند

فهم شعر دست مي يازد.

منبع :

http://jafarimahmood.blogfa.com/post-75.aspx


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۳۴ ] [ مشاوره مديريت ]


نويسنده: عمرو خالد
 ترجمه: سميه اسكندري‌فر
 
اكنون مي‌خواهيم درباره‌ي خصلتي صحبت كنيم كه قبول آن به عنوان يك خصلت اسلامي مشكل شده است، بلكه باعث تعجب مي‌شود اگر گفته شود اين خصلت از خصلت‌هاي اسلامي است. مثلاً در مورد ايثار يقين داشتي كه اسلامي است، گرچه كه معنايش را نمي‌دانستي، ولي در مورد خصلت ذوق و سليقه بر عكس است.
 

تو آن را به خوبي مي‌شناسي و خود را به اين خصلت آراسته‌اي ولي نمي‌داني كه خصلتي اسلامي است. به همين دليل اگر برايت از ذوق، ادب، بزرگواري و خوش رفتاري با مردم صحبت كنم خواهي گفت: اين چه ربطي به اسلام دارد؟
 
بسياري از ما گمان مي‌كنيم كه اين خصلت هيچ ارتباطي با اسلام ندارد، به همين دليل هدف اصلي خود را رسيدن به اصالت و اسلامي بودن اين خصلت قرار مي‌دهيم.
 
واقعاً كه اشتباهات زيادي نياز به تصحيح دارد!
 
بشتاب و نيتت را تجديد كن.
 


منظور از ذوق و سليقه چيست؟!
 


در وهله‌ي نخست مقصود از ذوق، ادبيات رفتار با مردم، دانستن ارزش زيبايي، روح زيبا، نفس لطيف، نظم، پاكيزگي، احساس لطيف و نفس شفاف و بي آلايشي است كه متوجه اشتباه مي‌شود و با يك نگاه و يك لبخند به آن پي مي‌برد.
 
اين چند لحظه را با سخنان زيبايي كه احساسات را پاك و قلب‌ها را صيقل مي‌دهد سپري كرديم. اين‌ها همه مترادف كلمه‌ي ذوق هستند.
 
ولي به نظر من شيرين ترين و زيباترين عبارتي را كه چند لحظه پيش خوانديم اين جمله است: «نفس شفاف و بي آلايشي كه متوجه اشتباه مي‌شود و با يك نگاه و يك لبخند به آن پي مي‌برد».
 
خدايا! اين چه احساس لطيفي است؟! خدايا! ما را نيز از چنين افرادي بگردان.
 
آيا تو از آن‌ها هستي؟!
 
واي از دست تو كه حال و هواي به اين خوبي را كه احساسات را به پرواز در مي‌آورد رها كرده‌اي و بر موضع خود اصرار ورزيده و مي‌گويي: اين چه ربطي به اسلام دارد؟
 
به قطع حيا شاخه‌اي از ايمان است و كسي كه با يك نگاه و يك لبخند به اشتباهش پي مي‌برد با حيا نيست؟!
 


هنوز بينش كاملاً واضح و آشكار نشده است!
 


با وجود اين هنوز احساس مي‌كني كه خصلت ذوق و سليقه فاصله‌ي زيادي با اسلام دارد، بلكه قناعتت بيشتر شده و مي‌گويي: ادب، احساس لطيف، روح زيبا، فرهنگ، نزاكت و رفتار با مردم، همه‌ي اين‌ها در دانشگاه‌هاي بين المللي به ديپلمات‌ها تدريس مي‌شود و چون آن‌ها به اين خصلت نياز دارند چنين خلقي را مي‌آموزند.
 
اين خلق در مدارس خارجي براي دانش آموزان تدريس مي‌شود، چون آن‌ها به تدريس چنين آدابي اهميت مي‌دهند.
 
به همين سبب اين پرسش به طور مداوم درونت تكرار مي‌شود: چه ارتباطي ميان اين خصلت و اسلام وجود دارد؟
 
برادر گراميم! آيا در قلبت اين جمله را حك نكردي؟!
 
«ذوق و سليقه خصلتي كاملاً اسلامي است».
 
اگر اين كار را نكرده‌اي هنوز وقت زياد است، زود باش تا ياد بگيري، چرا كه يادگيري در كودكي بسان نقش بر سنگ است.
 


چهار گروه!
 


در ارتباط با ذوق و سليقه به طور كلي پيامم را متوجه چهار گروه موجود در جوامع اسلامي مي‌سازم، چون آنان مخاطبين اين موضوع مي‌باشند.
 
برادر عزيزم! بدان كه تو يكي از اين چهار گروه هستي.
 
پس آماده شو تا اين پيام را دريافت كني. بديهي است كه بدون تمبر پيام و نامه نخواهد رسيد. پس خدايا تمبر اخلاص بر نامه‌ي ما بزن.
 


گروه اوّل
 


اوّلين گروه، كساني هستند كه معتقدند ذوق، سليقه، ادب، اخلاق نيكو، نزاكت و فرهنگ ارزش‌هاي غربي‌اند و ما آن‌ها را از طريق مكاتب خارجي آموخته‌ايم.
 
بنا بر اين پدر مي‌گويد: مي‌خواهم پسرم خيلي مؤدب و خوش ذوق باشد، به همين دليل او را به مدرسه‌ي خارجي مي‌فرستم!
 
اين اوّلين گروهي است كه مي‌خواهم اين پيام را برايشان بفرستم؛ اي كساني كه فكر مي‌كنيد ادب ، ذوق، سليقه و نزاكت از ارزش‌هاي فرهنگ و تمدن غرب است و ما آن‌ها را از غربي‌ها گرفته‌ايم، الآن به اشتباه بودن اين اعتقاد پي خواهيد برد و اين موضوع برايتان روشن خواهد شد. خواهيد فهميد كه ذوق و سليقه كاملاً اسلامي است.
 


گروه دوم
 


دومين گروه عده‌اي هستند كه با ادب، نزاكت، نظافت، ذوق و سليقه تربيت شده‌اند و گمان مي‌كنند كه اسلام دقيقاً نقطه‌ي عكس اين موضوع مي‌باشد، بنا بر اين وقتي كلمه‌ي «ديندار» را مي‌شنوند مترادف آن را بي لياقتي، بي نظافتي و بي انضباطي مي‌پندارند.
 
پس ذوق و سليقه مانعي ميان آن‌ها و دين داري گشته است.
 
اين گروه در جامعه عده‌ي كمي را تشكيل نمي‌دهند و شايد معذور باشند.
 
آن‌ها نمي‌دانند و پيام ما به موقع به اين گروه خواهد رسيد.
 
مانع از ميان برداشته خواهد شد و هنگامي كه بدانند اصل و منبع ذوق و سليقه دين ماست آن‌ها نيز دين دار خواهند گشت.
 


گروه سوم
 


سومين گروه بر اين اعتقادند كه دين فقط مربوط به داخل مسجد است و بس و شعارشان اين است: «آن‌چه به خدا تعلق دارد به خدا واگذار كن و آنچه به قيصر (پادشاه) تعلق دارد به او واگذار كن» بنا بر اين ادب، نزاكت، فرهنگ، تمدن و به‌طور كلي اداره‌ي زندگي هيچ ربطي به دين ندارد.
 
پيام ويژه‌اي از قلبم براي اين گروه مي‌فرستم و مي‌گويم: «آن‌چه به خدا تعلق دارد از آنِ خدا است و آن‌چه به قيصر (پادشاه) تعلق دارد نيز از آنِ خداست».
 
خواهيد دانست كه اصل و ريشه‌ي ادب، نزاكت، ذوق، سليقه، تمدن و فرهنگ در دين ماست، پس اگر اين چيزهاي ساده ريشه در دين دارد آيا ساير امور زندگي از دين نشأت نمي‌گيرد؟ اسلام براي تنظيم و اداره‌ي زندگي آمده است.
 


گروه چهارم
 


آخرين گروه، عده‌اي از جوانان متدين هستند كه فكر مي‌كنند اسلام فقط عبادت است، نماز، روزه، ذكر، تسبيح و خشوع است. آنان بر انجام عبادات و كسب رضايت الهي پايبندند ولي نفهميده اند كه ذوق و سليقه جزو اخلاق اسلامي و از جمله‌ي ارزش‌هايي است كه پيامبر اكرم(ص) با خود آورده است، پس با تندي و بي‌سليقگي با مردم رفتار مي‌كنند و در نتيجه باعث در فتنه افتادن سه گروه پيش شده و دينداريشان باعث دوري اين گروه‌ها از اسلام مي‌گردد و پدر و مادرشان مي‌گويند: از وقتي كه پايبند دين شده تند خو، بد اخلاق و شلخته شده است. به ريختش نگاه كن! بويش را ببين!
 
براي اين عده پيامي دارم كه اشك از آن مي‌چكد. به آن‌ها مي‌گويم: خواهش مي‌كنم اسلام را به درستي بفهميد، چون اسلام كامل و غير قابل تجزيه است، اسلام را چنان كه پيامبر گرامي اسلام(ص) آورده بفهميد و بدانيد كه ذوق يكي از ارزش‌هاي مهم اسلامي است.
 


هدف ما از اين خصلت اخلاقي
 


من بر اين باورم كه ذوق و سليقه يكي از مهمترين خصلت‌هاي اخلاقي است، مثل راست گويي، صبر و امانت داري.
 
هدفم اين است كه پس از يقين به اين كه ذوق و سليقه يك خصلت كاملاً اسلامي است اين موضوع را با عبارت «سپاس خداي را بر نعمت اسلام» به پايان رسانم.
 
خدا را شكر كه ما به اين دين بزرگ منتسبيم.
 
عزيزان گراميم! هدف و مقصود ما از اين خصلت اين است كه به مسلمان بودنمان افتخار كنيم، چه طور افتخار نكنيم در حالي كه اين دين، دين رحمت، صلح، سعادت، ادب، نزاكت، ذوق و سليقه است؟
 
عزيزانم! ما از هر كسي به پاي بندي به اين خلق و خصلت سزاوارتريم، منبع ذوق و سليقه اسلام است.
 


مرجع ذوق و سليقه اسلام است
 


وقتي گفتم: تو يكي از چهار گروه مذكور هستي، منظورم نفي ذوق و سليقه از تو نبود، نه به خدا قسم، چرا كه يقين دارم كه با چنين اخلاقي تربيت شده‌اي، ولي با اين تفاوت كه تربيت تو به عنوان يك خلق و خصلت اسلامي نبوده است.
 
بله، بسياري از ما خوش ذوق، خوش سليقه، با ادب و با نزاكتيم، ولي نه به خاطر اين كه اسلام گفته است، بلكه به اين دليل كه جزو اصول و مبادي است، اما ما الآن خواهيم دانست كه مرجع و اساس ذوق و سليقه اسلام است.
 
خدا را به خاطر چنين فهم و دركي شكر مي‌كنم، اين آغاز صفا و صميميت است.
 


شيوه‌ي ما در اين خصلت اخلاقي
 


ما از خلال تطبيق‌هاي عملي اين خلق را بررسي مي‌كنيم، به اين معنا كه آن‌را به موضوع‌هاي زيادي تقسيم مي‌كنيم، هر موضوع به گوشه‌اي از جزئيات زندگي عملي ما مي‌پردازد، سپس از خلال سيره‌ي پيامبر اكرم(ص)، رفتار صحابه و ادب تابعين به ملاحظه‌ي برخورد اسلام با آن مي‌پردازيم تا ذوق و سليقه را از آن‌ها ياد گرفته و بر آن تربيت شويم.
 
بشتاب برادر گراميم تا ذوق و سليقه را از منابع اصليش بياموزي و بدان كه منابع اسلام خشك نمي‌شود، ولي كجاست كسي كه جستجو كند؟!
 


رعايت ادب با خلق خدا
 


در واقع وقتي خواستم ادب ذوق و سليقه را كه اسلام به آن پرداخته، بررسي كنم به مسايل بزرگي برخوردم كه از حوصله‌ي اين چند صفحه خارج است، اما صلاح ديدم آن‌ها را مرتب كنم. به خواست خدا موضوع را با ادب ذوق و سليقه از داخل خانه شروع مي‌كنيم.
 


ذوق و سليقه با پدر و مادر
 


اولين كساني كه در خانه با ذوق و سليقه با آن‌ها رفتار مي‌كنيم پدر و مادرند. براي اين كه موضوعات با هم مخلوط نشود بايد اعلام كنم ما قصد نداريم از نيكي به والدين صحبت كنيم، فقط چند مثال از ذوق و سليقه با پدر و مادر بيان مي‌نماييم، چون نمي‌توانيم همه‌ي جنبه‌هاي ذوقي را ذكر كنيم ، با اين مثال شروع مي‌كنيم:
 
شخصي با غذاي مورد علاقه‌اش وارد خانه مي‌شود، او دوست ندارد كسي در خوردن اين غذا شريكش شود لذا آن را مخفي مي‌كند تا پدر و مادرش آن را نبينند يا خودش را راحت كرده و قبل از ورود به منزل آن را مي‌خورد.
 
تبسمي كه چهره‌ات را در بر گرفته احساس مي‌كنم! آيا براي تو چنين اتفاقي افتاده است؟!
 
اي كسي كه اين كار را مي‌كني، اين قصه را بخوان:

يكي از اصحاب پيامبر در بستر مرگ بود، برادران پيرامونش را گرفته بودند و شهادتين را به او تلقين مي‌نمودند، ولي او نمي‌توانست چيزي بگويد، زبانش بند آمده بود. نزد رسول خدا(ص) رفتند (موضوع جدي است) و اين مسأله را برايش بازگو نمودند. پيامبر سراغ پدر و مادرش را گرفت، گفتند: فقط مادر دارد. پيامبر نزد مادرش رفت و احوال پسرش را از وي جويا شد. مادر او را ستود و افزود كه او مطيع اوامر خدا بود، شب زنده دار بود و روزها روزه مي‌گرفت. ولي پيامبر اكرم(ص) مي‌خواست رفتارش را با مادرش بداند، نه با خدا. پس از مادر پرسيد:
 
«رفتار او با تو چه طور بود؟»[1].
 
مادر سكوت كرد سپس گفت: او براي همسر و فرزندانش ميوه مي‌آورد و آن را از من پنها ن مي‌نمود.
 
خداي من! به همين خاطر زبانش بند آمده بود و نمي‌توانست شهادتين را بگويد. به خاطر بي‌سليقگي با مادرش. پيامبر خواست تا قلب مادر را نسبت به فرزندش نرم كند، چون مسأله خيلي خطرناك بود، لذا فرمان داد تا اصحابش آتشي روشن كنند، چون آتش دنيا راحت‌تر از آتش آخرت است، در اين جا قلب مادر شروع به تپيدن كرد و گفت: او را بخشيدم اي رسول خدا! در اين هنگام گره از زبان صحابي باز شد و شهادتين را بر زبان جاري ساخت.
 
نظرت در‌باره‌ي اين دين كه به رعايت ادب با مادر اهميت مي‌دهد چيست؟
 
اين يك مثال ساده است، خوب فكر كن و ببين با پدر و مادرت چه رفتاري داري؟
 


مبادا مثل «جريج» باشي
 
يكي از آداب رفتار با والدين، پاسخ دادن به اولين نداي آن‌ها است. حالا اين را ملاحظه مي‌كنيم: تو واقعاً مشغول هستي و مادرت تو را صدا مي‌زند، تو جوابش را نمي‌دهي (اين اتفاق افتاده، اين طور نيست؟!)
 
رسول خدا(ص) يك حديث طولاني تعريف مي‌فرمايد كه مفهومش از اين قرار است:
 
در زمان‌هاي قديم مرد عابدي بود به نام جريج، او بسيار نماز مي‌خواند، روزي مشغول نماز در محرابش بود كه مادرش آمد و گفت: اي جريج (او را صدا زد).
 
او با خود گفت: خدايا! مادرم يا نمازم؟
 
پس نمازش را ادامه داد و مادر رفت.
 
روز بعد مادر آمد و صدا زد: جريج!
 
او گفت: خدايا! مادرم يا نمازم؟
 
و نمازش را ادامه داد و مادر رفت.
 
روز سوم مادر آمد و صدا زد: جريج!
 
او گفت: خدايا! مادرم يا نمازم؟
 
در اين هنگام مادر خشمگين شد و نفرينش كرد و گفت: خدايا! او را نميران تا چهره‌ي ( ... ) را ببيند (كلمه‌اي گفت كه معنايش زنان فاحشه است).
 
پس زني بدكاره كه حامله بود بر او تسلط يافت، وقتي كه فرزند را به دينا آورد گفت: اين بچه‌ي جريج است (البته اين تهمت بود) آن‌ها شروع كردند به زدن و اذيت كردن جريج و خراب نمودن صومعه‌اش، سپس خدا توبه‌اش را پذيرفت و سرانجام او را نجات داد.[2]

مطلبي كه مي‌خواهيم هر كسي از اين حديث به آن برسد ذوق و سليقه‌ي بسيار ساده‌ايست كه عبارت است از جواب دادن به نداي مادر كه تو را صدا مي‌زند و منتظر جواب است.
 
اين قصه را تقديم مي‌كنم به جواني كه براي اداي نماز جمعه به مسجد رفته است، پدر و مادرش يكي دو ساعت منتظرش هستند تا بيايد و همه‌ي افراد خانواده جمع شوند و دور هم ناهار بخورند.
 
هم چنين اين داستان را به دختري هديه مي‌كنم كه مدت‌ها با دوستانش مي‌نشيند و از نشستن با مادرش براي نيم ساعت دريغ مي‌ورزد.
 
اتفاقي كه براي جريج افتاد به خاطر عدم پاسخ گويي به نداي مادرش بود، با وجود اين كه او در حال عبادت بود، پس واي به حال تو اي پسر و دختر جوان؟!
 
حالا ادب اسلام و ذوق و سليقه را در برخورد با مادر مشاهده نمودي؟

به خدا كه اين قطره‌اي از اقيانوس است.
 


عجب ديني!

به اين ذوق و سليلقه‌ي والا در اجازه گرفتن براي ورود بر پدر و مادر نگاه كن، آيه‌اي در قرآن است كه در باره‌ي آداب و زمان ورود بر والدين صحبت كرده و آن را به تصوير مي‌كشد.

دين ما ادب را در قرآن زنده و جاويد مي‌سازد به گونه‌اي كه تا قيامت تلاوت مي‌شود:
 
«يا أيها الذين ءامنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء» (النور/58)
 
(اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بايد بردگان شما و هم‌چنين كودكانتان كه به حد بلوغ نرسيده اند در سه وقت از شما اجازه بگيرند: پيش از نماز صبح و در نيم روز هنگامي كه لباس‌هاي خود را در مي‌آوريد و بعد از نماز عشا).
 
سبحان الله! اين آيه قاعده‌اي از قواعد ذوق را پايه ريزي مي‌كند.
 
آيا بعد از اين بگوييم: اسلام زندگي را فقط در محدوده‌ي مسجد تنظيم مي‌بخشد يا اين كه تمام زندگي را منظم مي‌كند؟
 
اسلام زندگي را در داخل اتاق خواب نيز تنظيم مي‌كند!
 
به منزلت ادب و ذوق و سليقه در دين بزرگمان بنگر و ببين تا كجا رسيده است؟!
 
چه دين با عظمتي!
 


انتقال بزرگ
 مردي نزد رسول خدا(ص) آمد و پرسيد: يا رسول الله! آيا براي ورود بر مادرم اجازه بگيرم؟
 
پيامبر فرمود: «بله».
 
مرد دوباره پرسيد: يا رسول الله آيا براي ورود بر مادرم اجازه بگيرم؟
 
پيامبر فرمود: «بله».
 
بار سوم مرد پرسيد: آيا براي ورود بر مادرم اجازه بگيرم؟
 
پيامبر(ص) فرمود: «آيا دوست داري او را لخت و عريان ببيني؟»
 
گفت: نه يا رسول الله!
 
پيامبر(ص) فرمود: «پس براي ورود بر مادرت اجازه بگير»[3].
 
مي‌بينم كه اين حديث شما را به تعجب انداخته است! حق داريد، چون شما بر اساس منهج اسلام تربيت شده‌ايد. البته تو حق داري كه از سؤال اين مرد شگفت زده شوي، ولي عرب‌ها در گذشته عادت داشتند كه بدون اجازه بر مادرشان وارد شوند، نه تنها عرب‌ها بلكه تمام دنيا قبل از اسلام به اين مسايل ذوق و سليقه‌اي اهميتي نمي‌دادند.
 
پيامبر اكرم(ص) اسلام را آورد و به وسيله‌ي آن بشريت را نجات داد و موجب انتقال بزرگش شد، انتقال از توحش و بربريت به نظم و انظباط و از بي اعتنايي و عدم مراعات احساسات ديگران به احساس ادب و ذوق و سليقه‌ي والا.
 
نسل‌هاي مسلمان نيز در همه جا انتشار يافته و به دنيا مسايل ذوقي و سليقه‌اي و آداب اسلامي را آموخت. اينك براي ورود بر پدر و مادرشان اجازه مي‌گيرند. اينك همه خود را به آداب اسلامي مي‌آرايند.
 
اما غربي‌ها اين رفتار‌ها را به خود و تمدن خود نسبت مي‌دهند.
 


ذوق و سليقه با همسر
 
از رعايت ذوق و سليقه با والدين بم» (بقره/223).
 
(زنان شما كشتزار شما هستند. پس هر گونه كه خواستيد به كشتزارتان در آييد و پيشاپيش خودتان را آماده سازيد).
 
معناي «قدموا لأنفسكم» چيست؟
 
معني را از حديث رسول الله(ص) بگير كه مي‌فرمايد:
 
«لايقع أحدكم علي زوجته كما تقع بهيمة علي بهيمة ولكن يبدأ بالملاطفة والمداعبة»[8].

(هيچ كس از شما مثل چهار پايي كه بر روي چهار پاي ديگر مي‌افتد روي همسرش نيفتد، بلكه بايد با نرمي، محبت و بازي شروع كند).
 
خداوندا! اين دين ريز و درشت پديده‌هاي زندگي را با كمال ذوق، سليقه، عفت، ظرافت و زيبايي مورد بحث و بررسي قرار مي‌دهد.
 
به خدا قسم كه اين دين چيزي جز افرادي كه با آن به صورت زنده حركت كنند، كم ندارد. آن وقت است كه صلح، امنيت، عشق، محبت، پاكي، تمدن، ظرافت و پيشرفت را خواهي ديد.
 

عجب ذوق وسليقه‌اي!
 


از جمله خوش سليقگي‌هاي اسلامي كه پيامبر اكرم(ص) به ما آموخته آن است كه قبل از زنگ زدن وارد خانه ات نشوي، حتي اگر كليد داشتي. چند لحظه صبر مي‌كني سپس در را باز كرده و وارد مي‌شوي. يا الهي، عجب ذوق، سليقه و ادبي!
 
مي‌ترسم كه بگويي اين بيشتر از حد لزوم آرماني است. نه به خدا خيلي ساده است، ولي تو به آن عادت نكرده‌اي.
 
ولي حكمت از انجام چنين عملي چيست؟
 
اول اين كه به همسرت وقت كافي بدهي تا خودش را براي رويارويي با تو آمده سازد تا از ديدنش خوشحال شوي و آرام بگيري. اين طوري او را در تطبيق حديث «إذا نظر اليها سرته»[9] (هنگامي كه به او بنگرد خوشحالش مي‌سازد) ياري مي‌دهي.
 
تصور كن، اگر تو فرصت كافي را به او ندهي تا سر و وضعش را مرتب كرده و خود را خوشبو سازد، به جاي اين كه «خوشحالش كند» شوكه اش مي‌كند!
 
دوم اين كه طبيعت بعضي از مردها خاين شمردن همسرانشان است، پيامبر اكرم(ص) مي‌خواهد تا اين مرض را از قلبت پاك كند، چرا كه درست نيست شوهر با همسرش اين گونه برخورد كند، او بايد هميشه احساس امنيت كند.
 
بله، عشق و محبت بكاريد تا عشق و محبت درو كنيد.
 

 


ارجاعات:
 
[1] - به روايت امام احمد، ج4، ص381.
 
[2] - بخاري، حديث3436 و 2482؛ مسلم، حديث6456 و امام احمد، ج4، ص301.

[3] - السنن الكبري، بيهقي، ج 7، ص97.
 
[4] - به روايت بخاري، حديث 56، مسلم، حديث 4185، ابو داوود، حديث 2864، ترمذي، حديث 2116 و نسائي، حديث 2708.
 
[5] - مسلم، حديث14؛ ابو داوود، حديث259؛ نسائي، حديث29 و70 و ابن ماجه، حديث643.
 
[6] - بخاري، حديث5189 و مسلم، حديث مفصل6255.
 
[7] - بخاري، حديث143؛ مسلم، حديث6318 و امام احمد، ج 1، ص266.
 
[8] - مختصر تاريخ دمشق، ابن عساكر، ج2، ص52 واتحاف السادة المتقين، زبيدي ، ج5، ص372.
 
[9] - ابو داوود، حديث طولاني1664 و ابن ماجه، حديث طولاني1853.

منبع :

http://www.islahweb.org/html/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=3255&mode=thread&order=0&thold=0


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۳۳ ] [ مشاوره مديريت ]

همانطور كه استحضار داريد بحث ما به مطالب زيبايي در رابطه با مرگ و حيات رسيد مخصوصاً‌ زيبايي‌هاي بحث ما از آنجا شروع شد كه آن را گره زديم با انديشه‌هاي والاي حكيم عمرخيام. استاد همانطور كه استحضار داريد بحث به اينجا رسيد در جلسه پيش كه حكيم عمرخيام موت و حيات را يك نردبان تكاملي انسان مي‌داند و براي آنكه انسان خوب از اين فضا استفاده بكند بايد كاملاً آن فرآيند ديالكتيك توحيدي كه شما تعبير كرديد بشناسد ، آن غايت‌انگاري را كاملاً لحاظ بكند در واقع آن چيزي كه جوهر اين حركت در اين فرآيند تكاملي هست ذوق هست نكته اين است كه اين ذوق را ما از ناحيه معشوق يعني خداوند دريافت مي‌كنيم و براي اينكه بهتر اين ذوق را دريافت كنيم بايد از مرز ذهن عبور كنيم به مناجات انديشه برسيم و آن حيرتي كه ما در عرفان يكي از مقامات مي‌دانيم ايشان اين را مناجات انديشه مي‌داند مي‌گويد اين فضا انسان را قادر مي‌كند كه پيام ارجعي را بشوند يا به تعبير حكيم سبزواري كه همه ما در ميدان فراخواني خداوند هستيم ، يعني خداوند به ما مي‌گويد بياييد. ارجعي الي ربك، تا اينجا بحث به اينجا رسيد حالا يك مقدار اينجا مفهوم معاد براي ما روشن مي‌شود يعني درواقع معاد ضرورت اين فرآيند تكاملي هست يا نيست ، يعني انسان قهراً به اينجا منجر مي‌شود يا نه؟ دكتر ابراهيمي ديناني: در طرح سوالي كه فرموديد دو سه نكته است كه اجازه بدهيد اول اينها را باز كنيم بعد بشود درباره‌اش صحبت كرد. يكي اينكه از ذوق فرموديد كه انسان با ذوق بايد بعضي از مسائل را درك بكند و بعد فرموديد كه ذوق فراي ذهن است و بعد فرموديد كه با انديشه مناجات اينها شايد در ظاهر ناسازگار باشد ، انديشه ذهن است و تا شما از انديشه صحبت كرديد مسئله ذهن مطرح مي‌شود آن وقت اگر رابطه انديشه را با ذهن فهميديد بعد كم‌كم مي‌فهميم معني ذوق يعني چه؟ اين ذوقي كه گفته مي‌شود در آثار عرفا زياد به كار رفته حتي حكماي متعله يا اصلا ذوق كه معناي لغوي‌اش چشيدن است ، آدم چي را مي‌چشد؟ خوب مسئله بسيار عميقي را شما مطرح كرديد كه ما بايد يك قدري درنگ كنيم و محل حاجت هم هست چون اين كلمات به طور مكرر در زبان مردم جاري است همه مردم از ذوق صحبت مي‌كنند ولي بپرسيد ذوق چيست شايد خيلي نتوانند توضيح بدهد و شايد بگويد من نمي‌خواهم توضيح بدهم من ذوق را دارم و نمي‌خواهم توضيح بدهم ، غالباً هم اينطوري مي‌گويند ، ولي من فكر مي‌كنم نيازمند توضيح است ، انديشه در هرحال آن كه متبادر به ذهن است از معني انديشه با ذهن سروكار دارد منتها صحنه ذهن يا عالم انديشه كه به ذهن انساني مربوط است ، عالم انديشه يك عالم خيلي پهناوري است وسعت عالم انديشه خيلي بيكران است منتها اين عالم انديشه مراتب دارد و جلوه‌ها دارد ، اصلاً‌ انديشه از كجا شروع مي‌شود؟ از حس شروع مي‌شود به خيال و وهم و عقل مي‌رسد ، حالا تا عقل را مي‌توانيم بشماريم، حس و خيال و وهم و عقل، كه اينها هركدام تعريفي دارد خيلي جايش اينجا نيست كه وارد تعريف بشوم، عالم خيال درك صور است. يعني شكل دارد آنكه در مدرك شما واقع مي‌شود صورت دارد ، اگرچه مواجه شما لازم نيست ، شما همانطور در رختخواب كه خوابيديد در تاريكي هم هستيد مي‌توانيد تخيل كنيد ، اشكال و صور گوناگون را مي‌توانيد خيال كنيد و اين عالم خيلي وسيع است ، در حس مواجه شرط هست ، در خيال مواجه شرط نيست ، اما عالم ، عالم صور است ، عالم وهم كه ما فكر مي‌كنيم عالم وحي يعني عالم غلط كه اين درست نيست ، عالم وهم خودش يك عالم است ، آن عالم صور نيست ، عالم معاني است ، فرق بين وهم و خيال اين است ، خيال درك صورت‌هاست ، يعني آنچه كه شكل دارد ، طول و عرض دارد اين خيال است ، آنچه كه شكل ندارد از جنس معني است اين وهم است اما در صورتي كه جزئي باشد ، وهم درك معاني جزئي است ، مثلا فرض كنيد دشمني فلان‌ شخص يا محبت فلان شخص، شما فلان شخص را محبتش را در دل داريد اين محبت شكل كه ندارد، حالا ممكن است به صورت مجاز به صورت تبديل كنيد اما خود محبت شكل ندارد ، دشمني هم شكل ندارد اما شما محبت و عداوت را درك مي‌كنيد منتها يك وقت كلي درك مي‌كنيد كل معني عداوت يا معناي كلي عداوت آن عقل است يك وقت مي‌گويد محبت اين شخص، اين وهم است ، اين اصطلاحاتي كه مي‌گويم اصطلاحات حكماست وگرنه مردم وقتي كه مي‌گويند دچار وهم شده يعني چيز غلط، پس حس روبرو شدن است با يك شيء مرئي و ملموس ، مواجه مادي است ، خيال درك صور و اشكال بدون مواجهه وهم درك معاني است اما جزئي و عقل درك معناي كلي است ، تمام مدركات ما كه عالم انديشه ما را تشكيل مي‌دهد در اين چهار صورت خلاصه مي‌شود يا محسوسات است ، يا متخيلات است ، يا وهميات است به اين معني كه من عرض كردم يعني معاني جزئيات و يا معقولات است كه عالم مرسلات به آن مي‌گويند يعني كلي است يعني وقتي كه مي‌گويي انسان ديگر شرقي و غربي و زن و مرد ندارد ، از ازل تا ابد هر فردي كه بيايد به هر شكلي كه بيايد در معني انسان كلي جا دارد و شما انسان كلي را درك كرديد هيچ شكلي ندارد ، اين معني كلي است. اين صحنه عالم انديشه است. مجري: پس اينكه جناب مولوي مي‌گويد بي‌حس و بي‌گوش و بي‌فكرت شوي/ تا پيام ارجعي را بشنوي چيست؟ دكتر ابراهيمي ديناني: به اين مي‌رسيم اين مسئله بسيار حساس است و مهم است سرنوشت‌ساز است اين مسئله كه ما طرح كرديم كه عرفا و حتي بعضي حكماي متعله از عالم ماوراء عقل سخن مي‌گويند كه طوري وراي طور عقل يعني بالاتر از عقل ، حالا سخن است كه اين بالاتر از عقل كجاست ، بالاتر از عقل حس و خيال و وهم نيست چون عقل خودش از همه اينها بالاتر است ، حالا بالاتر از عقل كجاست؟ بالاتر از عقل همانجاست كه درباره‌اش چيزي نمي‌توانيم بگوييم، تعريف ماهوي از آن نداريم ، جنس و فصل ندارد، شكل و مقدار ندارد، هندسه نيست كه اندازه‌اش بگيريم، قابل گزارش نيست اما شما مي‌دانيد كه وراي عقل عالمي هست ، يك چيزي هست حالا كلمه عالم را هم رويش نگذاريم، حالا همين درك ماوراء عالم عقل من از شما مي‌خواهم بپرسم چه كسي مي‌گويد كه ماوراء عالم عقل عالمي هست؟ خود عقل. اگر عقل نباشد حكم ماوراء عقل نيست ، اين را عقل مي‌گويد اين حكم حكم عقلي است ، البته ممكن است كساني بگويند از ماوراء ديگر چيزي نيست اما ما نمي‌دانيم ماوراء حكم مي‌توانيم بكنيم حكم فقط اين است كه چيزي هست اما آن چيست؟ چه تعريفي دارد؟ چه جنسي؟‌چه شكلي؟ ديگر قابل اندازه‌گيري نيست، و آنجاست كه فقط بايد اعتراف كنيم كه هست تمام حرفهايي كه عرفا و حكما گفتند يعني عقل به ماوراء خود حكم مي‌كند كه چيزي هست اما اين حكم به ماوراء حكم يك معني ديگري دارد كه اين خيلي دقيق است درواقع عقل مي‌گويد من ديگر حدم تا اينجاست اينجا همانجايي است كه عقل به حد خودش پي مي‌برد و تنها موجودي است كه حد خودش را مي‌شناسد و شايد اگر عقل نبود هيچ موجودي حد خودش را نمي‌شناخت و شايد اولين سخن تواضع‌گونه‌اي است كه يك موجودي گفته، شايد اگر عقل نبود تواضع در عالم معني نداشت من اصلا تواضع را مولود عقل مي‌دانم عجيب اين است كه بسياري از مردم عقل را متكبر مي‌دانند اين ناداني است ، عقل متكبر نيست، عقل نادان نيست ، تكبر علامت ناداني است ، عقل با تلاش خود مي‌رسد به مرحله‌اي كه ديگر مي‌گويد ماوراء من ، من چگونه تصور كنم، چگونه ادراك كنم ، درمي‌ماند يعني به عجز خود اعتراف مي‌كند و اين همان چيزي است كه حتي انبياء آنجا كه حضرت ختمي مرتبت (ص) در مقام مناجات با پروردگار خودش مي‌گويد ماعرفناكَ حقَّ معرفتِكْ نتوانستم آنچنان كه شايسته است تو را بشناسم، اين معنايش اين است كه خدا مقام بالاتر است ، من ديگر نمي‌توانم به تصور دربياورم ، در شكل ديگر نمي‌گنجد، ديگر قالب ندارد، چون عقل چيزي را درك مي‌كند كه ماهيت دارد، خيال چيزي را درك مي‌كند كه شكل دارد، وهم آن چيزي را درك مي‌كند كه يك معني حسي است ، حس آن چيزي را مي‌كند كه محسوس است يعني جسماني است ، اما ماوراء عقل كه اينها را ندارد ماهيت ندارد اساساً، هرآنچه كه مدرك به ادراك عقل نيست، ماهيت دارد ، حالا ما شايد در يك فرصتي وارد معني ماهيت بشويم كه بعضي‌ها معني ماهيت را به درستي درك نكردند اصلا وقتي كه مي‌گوييم ماهيت كه جواب همان ماهو است وقتي كه چيزي را مي‌پرسيد آن چيست؟ ماهو؟ ما هو را اعلال كردند يعني تخفيفش دادند ماهيت از آن ساختند، ماهيت تخفيف شده ماهو است ، يعني آنجا كه سوال به ماهو مي‌كنيم، ما هو در زبان عربي يعني آن چيست؟ شما كي مي‌پرسيد آن چيست، وقتي كه اجمالاً يك چيز بدانيد ، تفصيلاً ندانيد آن كه مي‌گوييد مي‌پرسيد ماهو آن چيست؟ آن وقت يك پاسخي بايد به شما داده بشود، يا خودت به خودت پاسخ بدهيد كه آن چيز اين چيز است ، اين جنس و فصل و ذات و عرضش هست، حالا پس هرآنچه كه در دايره عقل مي‌گنجد ماهيت دارد اين است كه حكماي ما يك جلمه‌ عميقي گفتندكه به نظر من از عميق‌ترين جمله‌هاي حكمي است كه در تاريخ فلسفه ضبط شده مي‌گويند كه الادراك للماهيات و بالماهيات، ادراك آدمي در اوج انديشه حتي اوج انديشه حكمي فلسفي هميشه به واسطه ماهيت است و ماهيت را درك مي‌كند، يعني عدل صيدش ، توري كه در درياي هستي مي‌اندازد ماهيات را به چنگ مي‌اندازد، يعني يك محدوده‌هايي از هستي، ماهيت يعني هستي يك محدوده دارد، محدوده‌هايي از هستي را به تور ادراكش مي‌آورد يعني صيدش را مي‌اندازد در اين درياي بي‌كرانه هستي يك چيزهايي ادراك مي‌كند آنها ماهيات هستند ، حالا آن چيزي كه به درك من مي‌آيد ماهيت دارد يعني محدوده دارد اما آنجا كه محدوده نيست يعني ماهيت نيست من چگونه ادراك بكنم؟ اينجا اظهار عجز و ناتواني است ولي در عين حال درك عظمت است ، توجه كنيد اين نكته مهم است، من عظمت ماوراء عقل را درك مي‌كنم ، اندازه‌اش را نمي‌دانم،‌ ماهيتش را نمي‌دانم با يك عظمتي روبرو مي‌شوم كه خيره‌كننده است، يعني نه چشم سرم را خيره مي‌كند، چشم عقلم را خيره مي‌كند، خيره كردن چشم عقل يعني حيراني، اين حيرتي كه شما در جلسه قبل هم اشاره كرديد، حيرت آنجاست كه من با يك عظمتي روبرو مي‌شوم كه توانايي ندارم قالببندي كنم آن عظمت را و به اطرافش ، به جنس و فصلش ، به ذاتيات و عرضياتش و به محدوده‌اش احاطه پيدا كنم، فقط عظمت را درك مي‌كنم ، بدون اينكه اندازه‌اش را بدانم و بدانم چگونه آن را فرا مي‌گيرم اين درك عظمت موجب حيرت مي‌شود و گاهي حتي ترس، منتها ترس دوجور است ، ترس آدمي اينكه بعضي‌ها مي‌ترسند از خداوند يك وقت ترس خوف عافيت است، يعني من مي‌ترسم به من ضرر بخورد، مي‌ترسم من را بكشند، همه مي‌ترسند ، حيوانات هم ترس دارد، اين ترس كمالي نيست مي‌ترسد كه آسيبي‌ به او برسد ، اين ترس چندان ارزشي ندارد و حتي ترس از جهنم ، خوب ترس دارد نمي‌گويم بد است ، خوب است ، وقتي كه آدم بترسد خيلي كارها را نمي‌كند اما يك ترس ديگري هست كه خيلي عظيم‌تر از اين ترس است و شايد ترس عافيت چندان ارزشي نداشته باشد، آن ترسي است كه از عظمت ناشي مي‌شود ، درك جلال است يعني آنچنان به جلالي روبرو هستند ، آنچنان با عظمتي روبرو مي‌شوند كه سهمناك است من به لرزه درمي‌آيم ، اصلا يك رعشه و لرزه به اندام عقل من مي‌افتد نه بدن من ، اين ترس خيلي بالا است ، اگر انبيا و اوليا گاهي مي‌ترسند اين ترس است اگر اميرالمومنين مي‌ترسد اين ترس است ، ترس اولياي بزرگ خداوند از اين ترس عظمت است و به دنبالش حيراني است اينجا كه حضرت ختمي مرتبت در آن عبارتي كه ازشان خلق شده مي‌فرمايند: پروردگارا، حيرت بر حيرت من بيافزا ، يعني حيرت من را افزون كن اين چه حيرتي است اين غير از حيرت اين است كه من از اين راه بروم يا از آن راه بروم، اين حيرت چندان ارزشي ندارد، اين حيرت را همه مي‌توانند پيدا كنند ، سر دوراه مانده حالا يا مشورت مي‌كند يا استخاره يك راهي مي‌رود اما حيرتي كه در مقابل عظمت لايتنهاي قرار گرفتيد اين حيرت عظمت است ، بزرگان در اين حيرت هستند و اين حيرت ، نكته‌اي كه من مي‌خواهم نتيجه بگيرم، خود نتيجه عقل است ، يعني اگر عقل نباشد شخص غير عاقل نمي‌تواند به اين حيرت برسد و نبايد اشخاص اين را وسيله و بهانه قرار بدهند كه با اين حيرت عقل را بكوبند و بگويند ما به مقام حيرت و ذوق رسيديم ديگر عقل به درد نمي‌خورد اين كار غلطي است خود اين نتيجه پايان عقل است ، عقل وقتي كه به پايان خودش رسيد و قصور خودش را تشخيص دادكه اين تنها كار عقل است ، از خيال بپرسيد تو كجا ناتوان هستي مي‌گويد من ناتوان نيستم، مي‌گويم آقاي تخيل محدوده شما كجاست مي‌گويد من همه چيز را مي‌توانم تخيل كنم. اصلا به ناتواني خودش واقف نيست. اما از عقل بپرسيد كه ناتواني تو كجاست ، عقل متواضعانه تشخيص مي‌دهدكه سيرش تاكجاست، همانطور كه عرض كردم مي‌گويد كه الادراك للماهيات و بالماهيات ، آنچه ماهوي است هرچه بزرگ باشد ملك باشد يا ملكوت من مي‌توانم درك كنم ، ماهيات و ذاتيات و عرضيات آنها را ، مي‌گويد اينجا را مي‌توانم اما يك جاهايي مي‌رسد كه مي‌گويد اينجا كار من نيست ، آقاي عقل غيرمتناهي چيست؟ مي‌گويد غيرمتناهي چيست اما نمي‌توانم تعريف از آن كنم. غيرمتناهي را ، غيرمحدود را چگونه تعريف كنم، مي‌گويد حد ندارد كه من بگويم، مي‌فهمد عظمت را اما قالب به آن نمي‌تواند بدهد اينجا عجز عقل است ، ذوق از همينجا شروع مي‌شود ، من ذوق را اين مي‌دانم ذوق را من در مقابل عقل نمي‌دانم اين اشتباه گذشتگان است كه فكر كنند ذوق ضد عقل است ، اين يك خرافه‌اي بيش نيست ، ذوق ضد عقل نيست ، ذوق عساره عقلانيت است و آنجا است كه عقل مي‌گويد من نمي‌دانم حالا مي‌چشم ، آن چشيدن هم همين است آن عظمت را عقل مي‌چشد اما تعريف نمي‌دهد. مجري: حكيم سبزواري هم در دفاع از حكيم عمرخيام ، كُنه خردم در خور اثبات تو نيست انديشه من به جز مناجات تو نيست، اين كلمه خيلي آدم را جذب مي‌كند ايشان مي‌گويد مناجات همان مقام حيرت و دريافت ارجعي از سوي خداست ، اصلا اين كلمات را آدم از زبان فيلسوفان مي‌شنود خودش حيرت است . دكتر ابراهيمي ديناني: من همينجا اجازه بدهيد وقتي من مي‌گويم درك عظمت مي‌كنيم و اظهار عجز مي‌كند يعني مناجات ، مگر مناجات يعني چه؟ مناجات يعني درك عظمتي كه نمي‌توانم آن عظمت را در آغوش بگيرم ، من در اين مورد يك مقاله‌اي 35 سال پيش نوشتم اسمش هست نيايش فيلسوف، اين به صورت يك كتاب درآمده. مجري: استاد بحث به جاي زيبايي رسيد كه ما داريم از تجربيات عرفاني و آن رياضت‌هاي طولاني حكيم عمرخيام استفاده مي‌كنيم براي بيان بعضي از مفاهيم حكمي و عرفاني ، بحث همين بود كه ايشان مي‌فرمايد كه هيچكس به كنه خدا نمي‌تواند واقف بشود ، كنه خردم در خور اثبات نيست انديشه من به جز مناجات تو نيست ، يعني آن چيزي كه باز به رقص مي‌آيد در محضر رب‌العالمين دچار حيرت مي‌شود به ذوق مي‌آيد ، حركت مي‌كند، دريافت مي‌كند، همانطوري كه شما فرموديد عظمت كبريايي را ادراك مي‌كند باز همه چيز عقل است ، يعني بازيگر اين عرصه چيزي جز عقل نيست ، اين حرف بسيار زيبايي است اين بزرگوار هم دارد همين را نقل مي‌كند منتها مي‌خواهد آن قيد و بندي كه در حافظه كلام و فلسفه به دست و پاي عقل بستيم آزاد بكند مناجات اين روحيه را به انسان مي‌دهد ، لذا دوست دارم كه اين نكته را عرض بكنم از حكيم ملاصدرا ايشان با استفاده از همين كه انسان وقتي به ذوق مي‌آيد همان بحث چشيدن است كه هيچ مغايرتي با عقل ندارد ايشان مي‌فرمايد آن موجود شريفي كه خدا فرستاد و مي‌خواند همين عقل است ، بعد در ذيل آيه آن كسي كه مشتري جان و مال مومنين است و دائماً‌ من را داد و ستد دعوت مي‌كند اين خداوند است ايشان مي‌گويد دريافت اينكه خدا فريادمي‌زند بيا در بازار من ، با من داد و ستد كن همان ذوق است كه باز شنيدن كه اينجا خود سمع باز يكبار بحث كرديم همين نكته است كه به‌هرحال عقل در اين مقام در حيرت نمي‌ماند يعني يك نيرويي مي‌آيد دست او را مي‌گيرد او همان خداوند متعال است ما مي‌خواهيم همان نكته حافظ را تكرار بكنيم كه خداوند آن چيزي را كه در ازل به ما داده است همان را مطالبه مي‌كند، اين فرآيندي كه با موت و حيات تعبير مي‌شود شما تبيين كنيد كه چگونه به ساحت حيات منجر مي‌شود؟ دكتر ابراهيمي ديناني: عرض كنم كه باز به دنبال عرايض قبلم آنجا كه عقل به ناتواني خود مي‌رسد كه البته اين درك هم كار خودش است هيچ‌كس ديگر نمي‌تواند به عقل بگويد تو ناتوان هستي، عقل مي‌رسد به جايي كه مي‌گويد من ديگر بيشتر از اين نمي‌روم، اين را خود عقل درك مي‌كند ، يعني كس ديگر به عقل نمي‌گويد تو ناتواني ، خيال به عقل نمي‌تواند بگويد كه تو ناتواني، وهم و حس هم نمي‌تواند بگويد، خودش مي‌رسد به جايي كه به عظمت لايتناهي مي‌رسد، وقتي كه عظمت لايتناهي است و محدوده ندارد صيد نمي‌شود ، چون در واقع عقل صيد دارد مي‌كند ، صياد معلومات است ، يعني حقايق را صيد مي‌كند ، رصد مي‌كند حالا فرق نمي‌كند يا رصد مي‌كند رصد كردن يعني اندازه مي‌گيرد و جايش را معين مي‌كند، رصد كردن هم اندازه گرفتن است هم جايش را معين كردن است ، فلان ستاره در كجاست، فلان كهكشان در كجاست ، جا را معين مي‌كند با رصد. صيد كردن در درياي هستي معلومات را مي‌گيرد يعني دريافت مي‌كند، كشف حقايق يعني دريافت، اما يك جايي مي‌رسد كه ديگر محدوده ندارد ، وقتي كه محدوده ندارد يعني مي‌فهمد كه اين ديگر به تور نمي‌آيد ، يك دامي است كه تور نمي‌تواند آن را بگيرد ، تور عقل ناتوان است از صيد كردن آن، اينجا دچار حيرت است و اين همان حيرت مطلوب است كه عرض كردم كه حديثش هم خواندم ، آن وقت چشيدن همينجاست ، خود همين عظمت را عقل مي‌چشد ، آن ديگر مفهوم نيست ، يعني همانجاست كه از مقام مفهوم به ماوراء مفهوم مي‌رسد و همانجاست كه طور وراء طور عقل مي‌رسد عرفا مي‌گويند طور وراء طور عقل و اين كلمه را از قرآن كريم گرفتند حالا اين اطوار را حكما اطوار عقل مي‌دانند ، عقل طوري وراء طوري است تا آنجايي كه ديگر مي‌بينند كه به حضور مي‌رسد ، به لايتناهي مي‌رسد، آنجا ديگر مقام عالم و معلوم يكي مي‌شود يك وحدتي حاكم است حالا اين مقام حيرت هم هست كه شايد ما بتوانيم كم‌كم بگوييم اگر خيام از حيرت گاهي دم مي‌زند مي‌خواهد به اين حيرت برسد و اما اين لقد خلقَ كُمْ اطوارا اجازه بدهيد استفاده ديگري هم از آيه بكنم كه مربوط به بحث شما هم مي‌شود اين هم عقل ما اطوار دارد ، اطوار عقل يعني حد ندارد شما ديگر نمي‌توانيد به يك جايي برسيد بگوييد ديگر بس است ، خوب اين تنبلي است ، تو به هركجا كه برسيد از اين بالاتر هست ، باز هم برو، هرچه مي‌تواني برو تا آنجايي كه به غيرمتناهي برسيد ، اما اين اطوار در ظاهر هم هست ، انسان هم در عقلش متحول است ، هم در زندگي اطوار دارد مگر ما در زندگي اطوار نداريم، اطوار يعني طوري وراي طور ، يعني همان تحولي كه شما در اول بحث مطرح كرديد، اطوار يعني تحولات، خوب ما هر لحظه در تحول هستيم ، و اين عالمي كه در آن زندگي مي‌كنيم در تحول است و خيام در اين تحول گرفتار است ، يعني تأمل دارد مي‌كند هم زندگي عالم هم عقلاني، اينها را صيد كرده شما وقتي كه در جلسه گذشته گفتيم از كتاب الكون و التكليف به‌ رباعيات مي‌آيد از فلسفه مفهومي ، از قالب برهاني به زبان شعر سخن مي‌گويد كه زبان اصلي آدمي زبان شعر است ، حكما هم گفتند زبان اصلي آدم زبان شعر بوده ، يعني همان زبان فطرت كه شما فرموديد، زبان شعر همان زبان فطرت است كه وسيع و گسترده است ، يعني قالب‌ها را مي‌شكند ، زبان فلسفه هرچه باشد قالب دارد ، زبان شعر قالب‌ها را مي‌شكند، زماني كه ما در آن زندگي مي‌كنيم متطور است شما تمام رباعيات خيام را كه بررسي بكنيد از اول تا آخر اشعار خيام مسئله دم است ، دم را غنيمت شمر و سوء تفاهم از همينجا شروع شده ، بله خيام مي‌گويد به گذشته اعتنا نكن، آينده نيست، گذشته گذشته است ، آينده هنوز نيامده است، دم را غنيمت بدان. بسياري از مردم نادان از اين غنيمت دانستن دم فكر كردند كه خيام يك آدم لاابالي است كه تعهدي به چيزي ندارد ، نه به گذشته تعهد دارد نه به آينده، لاابالي است و مي‌گويد دم غنيمت است ، يعني فرصت‌طلب است كه مي‌گويد دم را غنيمت بدان ، به گذشته فكر نكن و مسئوليتي به گذشته و آينده نداشته باش، بطور كلي اين فكر غلط است و اين يك جفايي است كه به خيام شده. وقتي خيام مي‌گويد دم را غنيمت بدان يعني چه؟ ببينيد درك ماهيت زمان كه بسيار درك پيچيده‌اي است كه يكي از معضل‌ترين مسائل پيچيده عالم هستي درك ماهيت زمان است ما زمان را ظاهراً مي‌شناسيم ولي در باطن نمي‌شناسيم، شايد هيچكس نمي‌شناسد، به قول اوگوستين قديس معروف مسيحي كه كلام معروفي دارد گفته است من وقت را خوب مي‌شناسم مي‌دانم امروز چندشنبه است ، ساعت چند است اما به مجرد اينكه از من مي‌پرسند كه وقت چيست؟ من ديگر چيزي نمي‌دانم، زمان را تقسيم‌بندي ساده كردند به سه قسمت گذشته، آينده، اكنون نيست ما منتظرش هستيم، گذشته هم كه نيست ، هرچند گذشته‌ها روزي اكنون بودند آينده‌ها هم نه‌اكنون هستند هنوز اكنون نشدند ، خيام مي‌گويد حالا اينكه من به گذشته بازگردمر و بسته ميخانه
بر اين دردي كش دردت در دار الشفا بگشا
درون درد پردردي بده كايد عذابش عذب
ببند اين ديدهٔ بدبين ما چشم صفا بگشا
از اين ناصاف آب در گذر افزود سوز جان
به سوي جويبار دل ره از عين بقا بگشا
پرافشان در هوايت طايران و مرغ دل دربند
پر و بال دلم در آن فضاي جان فزا بگشا
ز پيچ و تاب راه عشق اندر وادي حيرت
مرا افتاده مشكل ها تو اي مشگل گشا بگشا
در گنجينهٔ حق اليقين را نام تو مفتاح
به پير مسلك آموز و جوان پارسا بگشا
زغم لبريز و خون دل چون صراحي تا بكي اسرار
گشاده روچو جامم ساز و نطق بانوابگشا

حاج ملا هادي سبزواري

به عجز كوش ز نشو و نما چه مي‌جويي
به خاك ريشهٔ توست از هوا چه مي‌جويي
دل گداخته اكسير بي‌نيازي‌هاست
گداز درد طلب‌، كيميا چه مي‌جويي
سراغ قافلهٔ عمر سخت ناپيداست
ز رهگذار نفس نقش پا چه مي‌جويي
به هر چه طرف‌ كنندت رضا غنيمت دان
زكارگاه فنا و بقا چه مي‌جويي
به فكر خلق متن‌، هرزه سعي جهل مباش
محيط ناشده زين موج‌ها چه مي‌جويي
محيط شرم بقدر عرق‌ گهر دارد
هنوز آب نه‌اي از حيا چه مي‌جويي
به دام‌گاه جسد پرفشاني انفاس
اشاره‌اي‌ست كزين تنگنا چه مي‌جويي
هزار سال ره اينجا نياز يك‌قدم‌ است
زخود برآي زفكر رسا چه مي‌جويي
زبان حيرت آيينه اين نوا دارد
كه اي جنون زده خود را ز ما چه مي‌جويي
به ذوق دل نفسي طوف خويش‌ كن بيدل
تو كعبه در بغلي جابجا چه مي‌جويي

بيدل دهلوي

تن آدمي شريف است، به جان آدميت

نه همين لباس زيباست، نشان آدميت

اگر آدمي به چشم است و دهان و گوش و بيني

چه ميان نقش ديوار و ميان آدميت؟

خور و خواب و خشم و شهوت، شغب است و جهل و ظلمت

حيوان خبر ندارد ز جهان آدميت

به حقيقت آدمي باش، وگرنه مرغ باشد

كه همي سخن بگويد ، به زبان آدميت

مگر آدمي نبودي كه اسير ديو ماندي؟

كه فرشته ره ندارد، به مقام آدميت

اگر اين درنده‌خويي ز طبيعتت بميرد

همه عمر زنده باشي، به روان آدميت

رسد آدمي به جايي، كه بجز خدا نبيند

بنگر كه تا چه حد است، مكان آدميت

طيَران مرغ ديدي؟ تو ز پاي‌بند شهوت

به در آي تا ببيني، َطيَران آدميت

نه بيان فضل كردم كه نصيحت تو گفتم

هم از آدمي شنيديم، بيان آدميت

سعدي


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۸ ] [ مشاوره مديريت ]

پايه ها و پويه هاي يك سخنراني خوب

برخي بايدها و نبايدها

- هرجا ممكن است از بيان موجز و ساده براي شفافيت موضوع استفاده كنيد .

- از تماس چشمي براي به دست آوردن بازخورد از مخاطبان استفاده كنيد . زبان بدن آن ها ، واكنش هاي آن هارا به سخنراني شما ، آشكار خواهد ساخت .

- از مكث هاي مخصوص و تأكيدي ، استفاده كنيد . از مكث ها براي اجازه دادن به مخاطبان در جذب آن چه مي گوئيد ، استفاده كنيد .

- نگاه به ساعت ديواري براي كنترل زمان ، بهتر از نگاه كردن به ساعت مچي است .

- از مخاطبان به دليل فقدان تجربه صحبت كردن ، عذرخواهي نكنيد .

- از من من كردن يا تأخير ، اجتناب كنيد . اگر مطلب خودرا گم كرده ايد ، خونسرد بمانيد تا آن را دوباره پيدا كنيد .

- در انتهاي هر جمله ، صداي خودرا پائين نياوريد . اين كار به نظر مي رسد كه شما از آن چه مي گوئيد مطمئن نيستيد .

- بينش پيامي را كه مي دهيد از دست ندهيد . در غير اين صورت ، شما و هم چنين مخاطبان ، تمركز را ازدست مي دهيد .


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۶ ] [ مشاوره مديريت ]


مناقب خواني در دوره آل بويه


دكتر حسين ايزدي
مهدي زيركي


دوره آل بويه از مهم‌ترين دوره‌هاي رشد و شكوفايي تشيع است. در اين دوره شيعيان اقدام به مدح و رثاي امامان و ذكر مناقب آ‌نان در اماكن عمومي مي‌كردند كه از آن به عنوان مناقب خواني ياد شده است. اين كار فرهنگي كه با مقابله به مثل و واكنش‌هاي اهل سنت مواجه شد، كم و بيش قبل از اين دوره نيز مرسوم بود و در دوره سلجوقيان نيز به حيات خود ادامه داد. منظور از مناقب خواني معناي عام آن كه شامل سرايش شعر و نثر در مدح امامان شيعه و مثالب برخي از صحابه و نقل آن در محافل و اماكن عمومي است، مي باشد.

كليد واژه ها: آل بويه، شيعيان، اهل سنت، فرهنگ و ادب، مراسم و آيين‌هاي مذهبي، مناقب خواني، مدح و مرثيه.
 
مقدمه
قرن چهارم هجري آغاز شكوفايي و گسترش وسيع شعر و ادب بود و بازار شعر و شاعري رونق زيادي داشت. بزرگان، علما و صاحب منصبان با سرودن شعر، اين هنر ذوقي را در افواه مردم رايج و شايع كرده بودند و شاعران از جايگاه برجسته‌اي نزد حاكمان و مردم برخوردار بودند. علوم لغت و بلاغت نضج گرفته بود. شاعران فراوان گشته بودند و شعر از مفاهيم صحرا به مفاهيم تمدن گراييده بود. صاحبان قدرت با دست و دلبازي انديشمندان و شاعران را گرامي مي‌داشتند. به قول يميني، روز بازار فضل و فضايل بود و غوّاصان ادب و هنر در درياي مروّت و فتوّت ايشان درّهاي ثمين و جواهر نفيس مي‌يافتند.  در اين عصر، بزرگان، شاعران و فعالان فرهنگي هوشيار و زمان‌شناس شيعي از اين ابزار فرهنگي كه در جذب مخاطب و دلنشيني كلام تاثير فوق‌العاده‌اي دارد، بهره جستند. مورخان بارها از مناقب خواناني ياد كرده‌اند كه با نقل مديحه و مرثيه در اماكن عمومي بسياري از شهرها به خصوص بغداد، فعاليت داشتند.
بيت زير از كسائي مروزي (م 391 ﻫ)، كه اولين شاعر مذهبي پارسي‌اش مي‌دانند، مشخص مي كند كه در قرن چهارم، اصطلاح مناقب‌گويي و مناقب خواني رايج و با واكنش‌هاي شديد اهل سنت مواجه بوده است.
اي كسايي هيچ مينديش از نواصب و از عدو       تا چنين گويي مناقب، دل چرا داري حزين؟
واژه مناقب جمع منقبت، به معناي خصال نيك، سجاياي پسنديده، صفات و هنرهايي است كه موجب ستودگي و مايه مباحات و ستايش است و نقطه مقابل آن مثالب است. برخي اين واژه را به معناي معجزه نيز دانسته‌اند.  در نظر صاحب لسان العرب «نقيبه» شخص مبارك النفسي است كه در تمامي امور موفّق و چيره است. به اعتقاد او لفظ مناقب در مواقعي كه با صفتي چون جميل آورده شود به معناي اخلاق خواهد بود.
بر اين اساس مناقب خواني به معناي عام آن كه شامل انشاد و خواندن شعر و نثر است، بيان مقام عبوديت، اخلاق والا، افعال كريمانه، و نيك خواهي‌هاي امامان شيعه: است كه براي هيچ يك از مسلمانان پوشيده نبوده است. «مناقب خوان ستايشگر ائمه شيعه است كه محامد آنان را بر مي‌شمرد».
مناقب خواني به معناي عام از اقسام حماسه ديني است. حماسه نوعي از اشعار وصفي است كه مبتني بر توصيف اعمال پهلواني و مردانگي‌ها و افتخارات و بزرگي‌هاي قومي يا فردي باشد،‌ به نحوي كه شامل مظاهر مختلف زندگي آنان گردد. منظومه‌هاي حماسي به انواع مختلفي تقسيم شده است:
1. منظومه‌هاي حماسي اساطيري و پهلواني؛
2. منظومه‌هاي حماسي ـ تاريخي؛
3. منظومه‌هاي حماسي ـ ديني؛
4. منظومه‌هاي حماسي مصنوع.
حماسه ديني و مذهبي به توصيف قهرماني‌هاي بزرگان و اولياي ديني اختصاص دارد. اين نوع حماسه به بيان اوصاف پسنديده و جان‌فشاني قهرمانان و بزرگان مذهبي‌اي مي‌پردازد. كه كردار و فداكاري آنها و نيز رنج‌ها و مصايب آنان نقشي بسزا در تكوين و ريشه‌دار شدن دين و مذهب يك قوم ايفا كرده است. همين نوع حماسه يا مفاخره مذهبي است كه زمينه ساز پديد آمدن مناقب خوانان شد كه در كوچه و بازار و ميادين شهرها با صداي خوش و بلند، ابياتي در منقبت و مدح و مرثيه اهل بيت و ائمه: مي‌خواندند. اشكال عمده مناقب خواني، به مثابه حركتي فرهنگي ـ ادبي؛ عبارت بود از:
الف) مدح و مرثيه سرايي، ستايش مذهب و ائمه:؛
ب) مراسم جشن، تعزيه گرداني و عزاداري؛
ج) طعن و هجو خصم.
شيعيان در اوايل قرن چهارم و پيش از تسلط بويهيان برخلافت عباسي، در بغداد از موقعيت و نفوذ بالايي در ميان بزرگان برخوردار بودند كه در سايه آن مي‌توانستند براي شهيدان كربلا محفل ماتم و نوحه‌خواني برپا كنند. اما رونق اين محافل، حنبلي‌ها را به خشم مي‌آورد؛ لذا به مقابله با آن مي‌پرداختند. هر چه قدرت و جمعيت شيعيان بيشتر مي‌شد، اين نزاع‌ها افزايش مي‌يافت. در اين زمان كه تسلط دستگاه خلافت عباسي به امور قلمرو خويش به نهايت ضعف رسيده بود، بارها محله شيعه نشين كرخ به آتش كشيده شد. اين فتنه انگيزي‌ها چنان فضاي رعبي به وجود آورده بود، كه طبق نقل تنوخي، از ترس فتنه حنابله نوحه بر حسين كه بدون تعريض بر خلفا هم نبود، بايد در خفا انجام مي‌گرفت يا در حمايت يك سلطان بر پا مي‌شد.
در اين زمان كه ابومحمد حسن بن علي بربهاري رياست حنبليان بغداد را در دست داشت، عليه شيعيان با خشونت رفتار مي‌كرد. او نوحه‌گري و مرثيه‌خواني بر امام حسين و زيارت قبر ايشان را منع كرد و دستور آزار و غارت اموال زايران و كشتن نوحه‌گران را مي‌داد. به دستور وي زني نوحه‌گر به نام خلب به قتل رسيد.  در سال 313 ﻫ بر اثر فعاليت و اصرار آنان خليفه دستور داد تا مسجد براثا را كه مركز شيعه بود تخريب كردند.  فتنه انگيزي‌هاي وي و پيروانش چنان گسترش يافت كه موجب نگراني خلافت گرديد؛ از اين رو القاهر عباسي در سال 321 ﻫ، دستور دستگيري آنها را داد. بربهاري متواري شد و يارانش به بصره تبعيد شدند. بار ديگر كه بربهاري و يارانش به بغداد برگشتند در سال 323 ﻫ. به دستور خليفه الراضي برخي از يارانش دستگير و او باز هم فراري گشت و اجتماع بيش از دو نفر از حنابله در شهر ممنوع اعلام شد. خليفه در بيانيه‌اي خطاب به حنبلي‌ها نوشت:
امير مؤمنان كارهاي گروه شما را بررسي نمود... يكي از كارهاي بد شما... نسبت دادن شيعيان اهل بيت پيامبر6 به كفر و گمراهي، در كمين نشستن براي شكنجه و آزار ايشان در هر كوي و برزن... ديگر، بدگويي شما از زيارت كردن گور پيشوايان و سرزنش كردن زائران و بدعت‌گذار ناميدن ايشان است، و باآن همه انكار كه شما از زيارت داريد، خودتان به زيارت يك مرد عامي گرد هم مي‌آييد كه نه شرافت نسبي و نه سببي با پيامبر دارد و به زيارت كردن قبر او سفارش مي‌كنيد، خاك او را گرامي مي‌داريد، به گور او احترام مي‌گذاريد. خدا لعنت كناد آن آموزگار را كه اين ناشايست‌ها به شما آموخت كه چقدر پست بوده است، و آن شيطان فريبكار كه اينها را براي شما آرايش داد كه چقدر دغل بوده است. امير مؤمنان سوگند ياد كرده است، سوگندي كه اجرايش واجب است، كه اگر از اين بد مذهبي و كج رفتاري دست برنداريد، كار پيگرد و كوفتن و پراكندن و كشتن شما را گسترش خواهد داد. شمشير را بر گردن شما به كار خواهد برد؛ خانه و آشيانه‌هاي شما را به آتش خواهد كشيد.
آنچه در اين گزارش ارزشمند جالب توجه است تصريح خليفه عباسي به «شيعه اهل بيت پيامبر» و اطلاق آن به شيعيان است كه در همه جا رافضي خوانده مي‌شدند. او همچنين با احترام و بزرگي از امامان شيعه ياد كرده و احمد حنبل را تحقير كرده است.
جالب‌تر اين است كه مسجدي كه محل تجمع آنان بود به مسجد ضرار معروف شده بود. تنوخي مي‌نويسد:
گروهي از بغداديان مرا گفتند كه حنبليان مسجدي به نام ضرار ساختند و آن را وسيله فتنه قرار دادند.
در اين زمان شيعيان برخي از صحابه را سبّ مي‌كردند. در سال 313 ﻫ. مردي شيعه به نام كعكي كه ابن جوزي وي را رئيس روافض مي‌خواند، دستگير شد كه شيخين را سبّ مي‌كرد و در خانه وي عده‌اي را يافتند كه از وي آموزش مي‌ديدند.
ابن عقده، فقيه مبرّز شيعي، نيز از جمله مدرساني بود كه در مسجد براثا مناقب امامان مي‌گفت و به صراحت در مثالب شيخين املاي روايت مي‌كرد؛  از اين روست كه ابن جوزي مي‌گويد: در سال 331 ﻫ . كه جمعيت روافض در بغداد زياد شده بود، به سبب تهديد آنان و شايد جسارت يافتن اهل سنت و در سركوب شيعيان، خليفه المتقي اخطار داده بود كه خليفه ذمّة خود را از هر كه صحابه را به بدي ياد كند برداشته است.


گسترش مناقب خواني در دوره بويهي
با روي كارآمدن آل بويه و تسلط آنان بر بغداد به سال 333 ﻫ . آداب و آيين‌هاي شيعي گسترش چشمگيري يافت. برگزار كردن مجالس سوگواري و عزاداري و جشن عيد غدير ـ كه به طور مفصل بدانها خواهيم پرداخت ـ در اين زمان آغاز گشت، به طوري كه بعد از آنها نيز از اين رسوم در بين شيعيان ماندگار شد و در قرون بعد نيز استمرار يافت. مشاهد متبركه توسعه يافت و سنّت زيارت احيا شد. در سال 336 ﻫ. به فرمان معزّالدوله بر مزار امام كاظم و امام جواد8 ضريح جداگانه‌اي ساختند و در كنار ضريح، كاخي باشكوه بنا كردند.  عضدالدوله نيز بر مرقد امام حسين در كربلا و حضرت علي در نجف بناي باشكوهي ساخت.  وي در هر منزلگاه براي زايران آبشخور ساخت. چاه‌ها و چشمه‌ها‌ي متعددي ايجاد كرد  و خواروبار ايشان را از راه دريا و خشكي تأمين نمود.  آل بويه از همان ابتدا اعتقاد خود را در ارادت به امامان و انزجار از دشمنان اماميه بروز دادند. آنان چون بر كرمان تسلط يافتند لعن بر معاويه را بر منبرها رايج كردند.  شروع كار  شيعي معزّالدوله در بغداد در سال 351 ﻫ. با لعن نامه‌اي بود كه در همه مساجد نصب كردند:
خداوند معاويه را لعنت كند و لعنت كند كسي كه فدك را كه حق فاطمه بود غضب كرد و لعنت كند كسي كه مانع از دفن امام حسن در كنار قبر جدش شد و كسي كه ابوذر را تبعيد كرد و كسي كه عباس را داخل در شورا نكرد.
مناقب خواني به اشكال مختلفش از مدح و مرثيه در مراسم‌ها و مناسبت‌ها رونق بيشتري گرفت. سبّ صحابه و انتساب برخي امور به آنها بسيار شايع گشت. به ادعاي ابن حجر، اين حكايت‌ها و افتراها كه در قرن‌هاي دوم و سوم هجري نبود.  موجب خروج برخي علماي سنّي از بغداد گرديد. همان گونه كه عمر بن الحسين خرقي (م 334 ﻫ) فقيه حنبلي به دمشق رفت.
بهترين و غني‌ترين منبعي كه از مناقب خوانان و اخبار آنها به طور جدي گزارش نقل كرده كتاب النقض عبدالجليل قزويني رازي است كه در قرن ششم مي‌زيست. اما از غالب گزارش‌هاي نفيس وي بر مي‌آيد كه ناظر بر زمان حيات خود او هستند و تنها در برخي موارد با اشاره به زمان و قدمت مسئله‌اي معلوم كرده است كه در قرون قبل نيز جريان داشته است؛ از اين رو از وضعيت مناقب خوانان در دوره بويهي كم‌تر اطلاعي در دست داريم و آنچه هست بيشتر از حوادث تاريخي قابل استخراج است.
مناقب خوانان كه اغلب دوره گرد بودند، در كوچه‌ها، خيابان‌ها، بازار و مراكز پرجمعيت و محافل ديني و مساجد به نقل مناقب پيشوايان معصوم: مي‌پرداختند. همچنان كه از سخن عبدالجليل رازي نيز بر مي‌آيد، مناقبيان بدون واهمه  و مانعي در مراكزي شهري مناقب آل رسول6 مي‌گفتند:
پنداري نديده است و نشنيده است كه مناقب خوانان در قطب روده و برشته نرصه و سر بليسان و مسجد عتيق همان خوانند كه به دَرِ زادمهران و مصلحگاه،  و بحمدالله هيچ مسلمان، منقبت و مدح آل رسول را منكر و جاحد نباشد.
در اين زمان از نوحه‌گران و مناقبياني چون ابن اصدق و احمد المزوق و زني به نام سكينة نائحة  گزارش نقل شده است. از شخصي به نام اَشناسي (م 439 ﻫ) نيز ياد شده است كه در خانه خود در محله كرخ مجلس به پا مي‌كرد و طعن بر صحابة مي‌نمود. خطيب بغدادي درباره‌ وي گفته است: روايت او صحيح است، اما رافضي بد مذهبي است».  آنچه در اين گزارش‌ها جالب است نوحه‌گري زنان در ملأ عام است؛ چنان كه از نوحه‌گري سكينه در موارد متعددي گزارش نقل شده است.  تنوخي نيز با نقل اشعاري كه خلب نائحه در مجالس مي‌خواند، مي‌گويد ما اين اشعار را در خانه بعضي از رؤسا شنيديم.
براساس برخي از گزارش‌ها عده‌اي از اين گويندگان شيعي حتي در مراكز و مساجدي كه عمدتاً محل تجمع اهل سنّت بوده است به نقل مناقب اهل بيت مي‌پرداختند. چنان كه مهيار ديلمي (م 428 ﻫ) روزهاي جمعه در مسجد جامع منصوري بغداد و در حضور بزرگان ادب، سروده‌هايي خود را درباره اهل بيت انشاد مي‌كرد. نيز علي بن احمد القادسي (م 447 ﻫ) در همان جا سخن مي‌گفت؛ اما وي را از آنجا باز داشتند. پس به مسجد براثا مي‌رفت و مردم به دورش حلقه مي‌زدند. ذهبي و سمعاني به نقل از خطيب بغدادي گويند: علت اين كه مانع از خطابه او در جامع منصور شدند نقل روايات ضعيف و بدون سند بوده است.
گروهي ديگر از شيعيان نيز خود را به ديوانگي مي‌زدند؛ لباس‌هاي مندرس به تن مي‌كردند و ريش مي‌تراشيدند كه در آن زمان معمول نبوده است و در كوچه و بازار هر چه مي‌توانستند در مناقب اهل بيت و مثالب مخالفان مي‌گفتند و اهل سنت، به حساب ديوانگي آنها، كمتر متعرضشان مي‌شدند.
همچنين مناقب خوانان اين دوره كه از آزادي عمل بيشتري برخوردار بودند، به مسافرت در شهرهاي مختلف مي‌پرداختند و در اجتماعات منقبت‌گويي مي‌كردند. ناشي صغير (م 365 ﻫ) از جمله اين شعرا بود. وي ساكن مصر بود و به عراق مي‌آمد و در مسجد جامع كوفه شعرهايي را كه در مداح اهل بيت انشاد كرده بود مي‌خواند و بسياري از شيعيان آنها را مي‌نگاشتند.  محمود كشاجم (م 360 يا 350 ﻫ) نيز در حلب اقامت داشت و بين حلب و قدس و دمشق و بغداد رفت و آمد مي‌كرد و منقبت مي‌گفت.
منقبتيان هر از گاهي در ايجاد موجي تازه و جنبشي سياسي نيز موثر بودند. به سال 420 ﻫ در مسجد براثا شخصي از شيعيان به منقبت گويي از حضرت علي پرداخت. ابن اثير با لحني آكنده از تحقير چنين گفته است:
انساني در سخنان خود گفت: پس از صلوات بر پيامبر و برادرش علي، امير مؤمنان كه با جمجمه سخن گفت و زنده‌اش كرد؛ انساني الهي كه با جوانان كهف سخن گفت.
و ديگر غلوّهاي بدعت آميز.
با رسيدن خبر اين سخنان به خليفه، وي خطيبي را بر آن مسجد گماشت. اما شيعيان كه جسارت يافته بودند او را آماج سنگ قرار دادند و نماز جمعه را قطع كردند. با اين اتفاق، خليفه تا مدتي مانع برگزاري نماز جمعه در آن مسجد شد تا اين كه بزرگان محله و شريف مرتضي با بيان اين كه اغتشاش را سفهاء به راه انداختند از خليفه عذر خواهي كردند و مسئله فيصله يافت.  گزارش فوق حاكي از اين است كه با وجود تسلط امراي بويهي، خليفه همچنان از آن قدرت و نفوذي برخوردار بود كه خطيب جمعه نصب مي‌كرد و در مواقع لزوم وارد عمل مي‌گرديد و به نفع اعتقادات خود فرمان مي‌راند.

مراسم و آيين‌ها
1. نوحه‌گري و عزاداري، جشن و سرور
غالب‌ترين شكل مناقب‌خواني، مرثيه‌سرايي در ايام محرم و جشن و سرور در عيد غدير بود. كامل شيبي معتقد است دسته‌هاي عزاداري نخستين بار در سال 352 ﻫ به وجود آمدند.  معزّالدوله در عاشوراي اين سال عزاي عمومي اعلام كرد، مغازه‌ها بسته شد و خريد و فروش ممنوع گرديد، قصّابان چهارپايي ذبح نكردند، آشپزها غذا نپختند و سقّاها از كار بازداشته شدند. از مردم خواسته شد كه با پوشيدن جامه سياه، اندوه خود را در شهادت سالار شهيدان نشان دهند. زنان با حالتي پريشان و چهره‌اي سياه كرده از خانه‌هايشان خارج شدند و بر سر و صورت مي‌كوفتند و جامعه بر تن مي‌دريدند و در عزاي امام حسين مي‌گريستند.  مجالس نوحه‌خواني و ماتم برگزار گرديد. شيعيان به صورت دسته جمعي به سر و روي خويش كاه و خاكستر مي‌پاشيدند و به سر و سينه مي‌زدند و در حالي كه اشعاري در عزاي امام حسين مي‌خواندند در خيابان‌ها مي‌گشتند.
شيعيان در اين روزها با آويختن پلاس (پارچه‌هاي كهنه و سياه) اعلام عزا مي‌كردند. در عاشورا مردم و حتي برخي علماي حنفي، چون خواجه علي غزنوي، آشكارا معاويه و سفيانيان را لعن مي‌كردند. علما دستار از سر باز كردند و نوحه مي‌خواندند و خاك بر سر مي‌افشاندند؛ چنان كه امام نجم الدين بلعماني حنفي چنين مي‌كرده است.
عزاداري در غير از ماه محرم نيز صورت مي‌گرفت. مردم در مساجد و منازل اجتماع مي‌كردند و شخصي به نوحه‌گري مي‌پرداخت. آورده‌اند كه احمد المزوق نوحه‌گر در مسجد بغداد مرثيه‌سرايي مي‌كرد. روزي مردي وارد مجلس او شد و سراغش را گرفت. چون او را كه در بالاي جمعيت نشسته بود به وي نشان دادند، بدو گفت: ديشب در عالم رويا حضرت فاطمه زهرا3 به من فرمود تا به تو بگويم در رثاي فرزندم شعر ناشي صغير را نوحه كن كه گفته است:
بني احمد قلبي لكم يتقطّع  بمثل مصابي فيكم ليس يُسمع
فما بقعة في الأرض شرقا و مغرباً و ليس لكن فيها قتيل و متصرّع
ظلمتم و قتلتم و قُسّم فيئكم مغرباً و ضاقت بكم أرض فلم يحم موضع
جسوم علي البوغاء ترمي و أرؤس علي أرؤس اللدن الذوابل تُرفع
ناشي كه در آن مجلس حضور داشت، سيلي محكمي بر صورت خود نواخت و به دنبال او احمد مزوق و ديگران همه لطمه بر صورت نواختند و گريه را سر دادند. پس حاضران با اين قصيده نوحه‌سرايي كردند تا ظهر شد و مجلس از هم پاشيد.  قضيه مفصل ديگري شبيه اين جريان را تنوخي درباره ابن اصدق نوحه‌گر آورده است.
برپا داشتن مراسم جشن غدير نيز از سال 352 ﻫ . مرسوم شد و در سال‌هاي بعد ادامه يافت.  گرديزي كه در قرن پنجم مي‌زيست اين روز را جزو روزهاي بزرگ اسلامي و اعياد شيعيان شمرده است.  در اين زمان در شب‌هاي عيد غدير شهرها و محلات آنچنان به زيبايي آذين بسته مي‌شد و اماكن چهره عوض مي‌كرد و سرور و شادي آنسان مردم را فرا مي‌گرفت كه زيبايي و ايام خوش در مغازلات شاعرانه به آن تشبيه شده است. تميم بن معزّ (م 374 ﻫ .) در قصيده‌اي چنين سروده است:
تروح علينا بأحدقها   حسان حكتهنّ من نشرهّنه
...............................  .......................................
...............................  .......................................
به گردش مي‌آورند پياله‌هاي شراب را براي ما زيبا روياني كه بوي خوش آنان مانند پياله‌هاست.
زيبا هستند مانند زيبايي شب‌هاي غدير و هنگام آمدن، زيبايي و خوشي ايام غدير را با خود مي‌آورند.
برپا داشتن جشن در عيد غدير در اشعار منقبت سرايان نيز بازتاب يافته است. ابونجيب جزري (م 401 ﻫ) گفته است:
عَيّدَ في يومِ الغديرِ المسلمُ  و أنكرَ العيدَ عليه المجرمُ
ابن حماد عبدي بصري (م قرن چهارم هجري) نيز براي سرور و جشن در روز غدير چنين به وجد مي‌آيد:
يا عيدَ يومِ الغديرِ    عُد بالهنا و السرور
معزّالدوله در سال 352 ﻫ به مردم فرمان داد كه در اين روز شهر را آذين بندي كنند و به جشن و شادماني بپردازند. مغازه‌ها تا صبح باز بودند. شهر با پارچه‌هاي نفيس و رنگ‌هاي شاد آزين‌بندي شد و چادرها برافراشته گشت. مردم با زينت بيرون آمدند و طبل و شيپور به نشانه شادي نواخته شد. شبانگاه در مجلس شرطه (پليس) جشن آتش افروزي برپا گشت و مردم به آتش بازي و سرور پرداختند. صبحگاهان به زيارت مشاهد ائمه رفتند و در آنجا نماز عيد به جا آوردند.  به سال 389 ﻫ . بعد از زيارت، شتري قرباني كردند.  برخي روشن كردن آتش را بيانگر نفوذ آداب و رسوم كهن ايراني در مراسم و مواسم شيعه اماميه در عهد آل بويه دانسته‌اند.
در اين دوره، گسترش برگزاري اين مراسم موجب برانگيخته شدن حساسيت و مقابله اهل سنّت گرديد كه وقوع درگيري‌هاي متعددي را در طي سال‌ها باعث شد. هر چه حكومت آل بويه به پايان عمر خود نزديك مي‌شد و ضعف و فتور در آن راه مي‌يافت، به تبع نزاع ميان شيعه و سني نيز افزون‌تر مي‌شد. سلاطين آل بويه نيز مي‌كوشيدند براي جلوگيري از اين درگيريها، از برگزاري اين مراسم جلوگيري كنند؛ اما پافشاري شيعيان براي برگزاري ادامه يافت.

2. نمايش‌هاي مذهبي
با رواج هر چه بيشتر مراسم و گسترش آن در شهرهاي ديگر، شيعيان به تدريج شكل‌هاي جديد و ابزار متنوعي براي پرورش دادن و افزايش تأثير عزا و جشن به كار مي‌گرفتند. در دسته‌هاي عزاداري از آلت موسيقيايي چون طبل و در جشن‌هاي غدير از طبل و شيپور استفاده شد. نيز برپا كردن خيمه كه به احتمال زياد براي شبيه‌سازي دشت كربلا و خيمه‌هاي سپاه امام حسين در روز عاشورا بود، از جمله اين موارد بود. ابن كثير در اين باره مي‌گويد:
رافضيان در دولت بويهي در سال 400 و قبل و بعد آن در عزاداري حسين اسراف و زياده روي مي‌كردند. در بغداد و ساير شهرها در روز عاشورا در بازارها و خيابان‌ها طبل مي‌زدند و در كوچه‌ها و خيابان‌ها كاه و خاكستر مي‌پاشيدند و بر سكوها كرباس مي‌آويختند و مي‌گريستند و بسياري از آنها به چهت همدردي با حسين آب نمي‌نوشيدند. زنان  صورت‌هايشان را باز مي‌كردند و مي‌گريستند و به صورت و سينه خود مي‌زدند و پابرهنه در بازار مي‌رفتند.
 ذهبي نيز گفته است: «در عاشورا شيعيان در خيابان‌ها خيمه‌ها مي‌افراشتند و بر آنها پلاس‌هاي پاره آويزان مي‌كردند».  استفاده از اين خيمه‌ها كه قاعدتاً به همراه نمادهاي ديگري نيز بود، آغازين گام‌هاي هنر  شبيه خواني و تعزيه گرداني است. جالب‌تر از همه، گزارش ابن‌جوزي از به كار بردن موكبي است كه از آن به نام منجنيق ياد شده است. طبق اين نقل شيعيان محله كرخ، منجنيق‌هايي را هنگام رفتن به زيارت كربلا در نيمه شعبان با خود حركت مي‌دادند. همچنين در سال 449 ﻫ . هنگام حمله به خانه ابوجعفر شيخ طوسي سه عدد از اين منجيق‌ها كه سفيد رنگ بودند سوزانده شد.  به احتمال قوي اين منجنيق‌ها تختي‌هايي محمل مانند بوده‌اند كه آنها را با تشريفات خاصي حركت مي‌داده‌اند.  شايد اين محمل‌ها همان كجاوه يا سريرهايي باشند كه در بعضي از شهرها در مناسبت‌هاي مذهبي به كار مي‌رود و درون آنها افرادي مي‌نشينند و نقش شبيه شخصيت‌هاي بزرگ را ايفا مي‌كنند؛ همانند مراسم ديرينه سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه سلام الله عليها در قم.  همان طور از سخن عبدالجيل «خوانندگان را بر مربّعات اسواق مُمَكَّن كردند».  بر مي‌آيد آنان بر سكوهايي كه مخصوص اين كار بوده است قرار مي‌گرفتند تا مردم به راحتي بتوانند آنان را ببينند و خود بر جمعيت احاطه داشته باشند.

واكنش‌هاي اهل سنّت
غالب فرقه‌هاي اهل سنّت با برگزاري مراسم مذهبي به خصوص عزاي امام حسين مخالفتي نداشتند. بلكه عمدتاً حنابله افراطي بودند كه از ديرباز با ديگر مسلمانان اختلاف و درگيري داشتند. آنها در اين دوره هم كم و بيش به مخالفت با عزاداري و جشن شيعيان ادامه دادند؛ امّا با توجه به كثرت شافعيان و حنفيان، به خصوص در ايران ـ كه با اين مراسم مخالفتي نداشتند ـ مخالفت حنابله نمي‌توانست مانعي براي برگزاري مراسم عاشورا يا غدير باشد.
در هر صورت، مخالفت‌ها و واكنش‌هاي اهل سنّت، با تكفير، تفسيق و بدعت و «شعار جاهلي»  خواندن اعمال و آيين‌هاي شيعيان شروع مي‌شود و با اقداماتي كه غالباً به صورت مقابله به مثل و نوعي تقليد از فعاليت‌هاي شيعيان بود، ادامه پيدا مي‌كند. آنها در مقابله به مثل، رواياتي را از پيامبر اكرم6 در نهي سب صحابه ذكر مي‌كردند خطيب بغدادي (م 467 ﻫ) حديثي را از آن حضرت چنين نقل مي‌كند:
قال رسول الله6:
إنّ الناس يكثرون و أصحابي يقلون، و لا تسبّوا أصحابي، لعن الله من سبِّ أصحابي؛ پيامبر خدا6 فرمود: همانا مردم زياد شوند و اصحاب من كم گردند. اصحاب مرا سبّ نكنيد؛ لعنت كند خداوند هر كسي را كه اصحاب مرا سبّ كند.
همو در سندي تعجب برانگيز به نقل از علي بن احمد مقري آورده است:
حدثنا محمد بن الحسن بن حنيفة، حدثنا الفقيه جعفر بن محمد عن أبيه عن جده عن الحسين بن علي بن علي رضي الله عنه قال: قال رسول الله6 من سبّ نبياً فاقتلوه، و من سبِّ صحابيّا فاضربوه؛ محمد بن حسن بن حنيفة از جعفر بن محمد فقيه [امام صادق] از پدرش و او از جدش حسين بن علي حديث كرده است كه رسول خدا فرمود: هر كس پيامبري را دشنام داد بكشيدش و هر كه صحابي را دشنام داد بزنيدش.
نكته‌اي كه اشاره بدان حايز اهميت است و دليل خاصي نمي‌توان بر آن جست، برپا نشدن عزا براي ديگر ائمه شيعه به خصوص حضرت علي در اين دوره است و گزارش‌هاي مختلف تاريخي مراسم عزايي غير از عزاي امام حسين را نشان نمي‌دهد؛ از اين رو برخي از مورخان اهل سنّت بر اين نكته انگشت گذاشته و به وسيله آن به انتقاد از عزاداري شيعيان براي امام حسين پرداخته‌اند. ابن كثير كه در جاي جاي تاريخ خود اين مراسم را شنيع و بدعت مي‌خواند، در حالي كه عزاداري شيعيان بر امام حسين را به قصد طعنه بر امويان مي‌داند مي‌نويسد:
بر هر مسلماني است كه قتل حسين (رضي الله عنه) او را محزون كند... اما آنچه كه شيعه انجام مي‌دهد كه شايد تصنّّعي و براي رياست صحيح نيست؛ چرا كه پدر حسين كه افضل از اوست كشته شده است، اما آنان روز قتل وي را روز ماتم و عزا نمي‌شمارند، در حالي كه او در روز جمعه و در نماز صبح به قتل رسيده است... .
ديگر اقدامات اهل سنت را در موارد زير مي‌توان دسته‌بندي كرد:

الف: فضايل خواني
فضايل خواني كه به تقليد از مناقب خواني شيعيان صورت مي‌گرفت عبارت بود از ذكر فضايل براي خلفاي سه گانه. از فعاليت رسمي اين گروه عبدالجليل رازي در النقض سخن رانده است؛ لذا احتمال دارد رواج اطلاق اين اسم بر آنان در همان زمان بوده باشد و قبل از آن گرچه اهل سنّت در مقام معارضه با شيعيان رد مي‌آمدند اما بدين نام خوانده نمي‌شده‌اند.
در اين زمان شعراي اهل سنّت نيز به مقابله با شاعران شيعه پرداختند. علي بن عيسي فارسي (م 413 ﻫ) در مدح صحابه اشعار زيادي داشت و با شعراي شيعه مناقضه مي‌كرد؛ لذا به «شاعر السُّنة» ملقب گشت.  همچنان كه بديع الزمان همداني چكامه‌اي در مدح صحابه دارد و در جواب، خوارزمي شعري در طعن بر آنان سروده است.  از فعاليت اين گروه در دوره آل بويه گزارشي نقل نشده است.

ب) نماد سازي تقليدي
از آنجا كه شيعيان در مراسم مختلف و نيز گرامي‌داشت برخي روزهاي خاص، شعايري را برپا مي‌كردند، اهل سنّت نيز به تقليد از آنان، تلاش كردند دست به چنين نماد سازي‌هايي بزنند. اين نمادها عبارت بود از:
1. يوم الغار: اهل سنّت در برابر جشن‌هاي روز غدير، روزي را روز غار ناميدند و در آن روز به جشن و شادماني پرداختند.  مراد آنان اشاره به روزي بود كه در جريان هجرت به مدينه، ابوبكر بن ابي قحافه همراه پيامبر6 به غار ثور رفت؛ سم عاشورا را آزاد اعلام كرد؛  ولي در سال 406 ﻫ . بار ديگر به دليل وقوع درگيري، سيد رضي نقيب، شيعيان را از برگزاري مراسم عاشورا و جشن غدير منع كرد كه اصرار شيعيان به برگزاري آن باعث نزاع آنها با ساكنان محله باب الشعير شد و تعداد زيادي در اين نزاع كشته شدند.  اما ديگر تقريباً از اين زمان سيطره فرهنگي ـ سياسي شيعه كاهش يافت و آنان به عقب گام بر مي‌داشتند.
در ربيع‌الاول سال 422 در دوره جلال الدوله كه تسلط آل بويه بر اوضاع خلافت كم‌رنگ شده بود، شخصي ملقّب به «مذكور» عزم جهاد كرد و خليفه، القائم، نيز منشور و پرچمي به وي داد. گروه بسياري گرد او جمع شدند و فرياد ابي‌بكر و عمر برآوردند و گفتند: اين روز، روز معاويه است، بدين سان ميان آنان و مردم كرخ فتنه به پا خاست و كوي يهوديان، كه مي‌گفتند اهالي كرخ را ياري كرده بودند، غارت شد. فرداي همان روز نيز همراه با تركان، كرخ را به آتش كشيدند و چون اوضاع وخيم گشت و در نقاط ديگر شهر نيز درگيري به وجود آمد، خليفه رخصت دادن خود به مذكور را انكار كرد و سوزانيدن علامت خود را كه با جنگ‌جويان همراه كرده بود به آنها نسبت داد. در اين جريان گروهي از مردم كرخ و نيز كلالكي، عالم سنّي، كشته شد. كوبيدن طبل و كوس در اوقات نماز متوقف گرديد. اين  وضع تا عيد فطر دوام پيدا كرد، و در اين مدت،نه سرنايي نواخته و نه طبلي به هنگام اذان زده شد.  در همين سال ساكنان باب البصره گروهي از زائران قم را كه مي‌خواستند به زيارت كربلا و نجف بروند مانع شدند و سه تن از آنان را كشتند و از زيارت مشهد امام كاظم نيز جلوگيري كردند.
ابن حماد عدوي عبدي گويد:
نزوركم سعياً و قلَّ لحقّكمْ  لوَ انّا علي أحداقنا لكم زُرنا
و لو بُضَّعت أجسادُنا في هواكُم   إذن لم نحلْ عنه بحال ولا زلنا
از دل و جان سوي مزارتان روانيم، و اگر با سر و چشم به زيارت آييم، حق شما را ادا نكرده‌ايم.
اگر در راه شما پاره پاره شويم، دل از مهر شما باز نگيريم.
آنچه در اين سال‌ها باعث تعجب و شادي همگان گرديد اين بود كه به گزارش‌ ذهبي به سال 442 ﻫ. بين شيعه و سنّي به دليل اتفاقشان بر خروج ابن نسوي  از بغداد صلح برقرار شد و به دنبال آن كرخيان در محلة باب القلائين سنّيان نماز گزاردند و همگي باهم در حالي كه پرچم‌هاي خود را پيشاپيش جمعيت حركت مي‌دادند و به زيارت مشاهد رفتند و كرخيان در جماعات خود بر صحابه رحمت فرستادند. در ذي حجه همان سال طرفين با سرور و زينت به زيارت مشهد امام حسين رفتند. اهل سنّت در مساجد خود «الصلاه خير من النوم» گفتند و شيعيان «حي علي خيرالعمل».  اما اين دوستي ديري نپاييد و سال بعد يكي از سخت‌ترين درگيري‌ها در بغداد پيش آمد. در اين سال مردم كرخ بر برج‌هايي نوشتند: « محمد و علي خير البشر»؛ اما سنّيان ادعا كردند نوشته شده است؛ «فمن رضي فقد شكر و من ابي فقد كفر». با دخالت خليفه القائم و تفحص نقيب و وزير گفته كرخيان  تصديق شد لكن سنّيان كوتاه نيامدند و درگيري ادامه پيدا كرد. ابن المذهب قاضي و زهيري از اصحاب عبدالصمد حنبلي، سنّيان را بر گسترش فتنه برانگيختند. آب بر روي كرخيان بسته شد. آنان مجبور گشتند جمله «خير البشر» را پاك كنند و به جاي آن جمله «عليهما السلام» نوشتند. باز سنّيان خواستند تا در اذان از گفتن «حي علي خيرالعمل» ممانعت شود. پس جنگ و ستيز تا سه روز ميانشان دوام يافت و عده‌اي تلف شدند. اهل سنّت به غارت مشهد مطهر امامين كاظمين8 و سپس آتش زدن رواق‌ها و ضريح دو امام اقدام كردند. مدافن پادشاهان بني بويه، معزالدوله و جلال الدوله، و قبور وزيران و رؤسا و قبر جعفر بن ابي جعفر منصور و تعدادي از علما و شعرا كه در اطراف حرم بودند سوزانده شدند.  اين حادثه هولناك كه زخمي عميق بر پيكر تشيّع شمرده مي‌شد در اشعار شاعران بازتاب پيدا كرد. شاعر اسماعيلي مذهب، المؤيد في الدين (م 470 ﻫ)، اين واقعه را اين چنين به تظلم نشسته است:
ليومٍ ببغدادَ ملا مثلُهُ   عبوسّ يراه امرؤٌ قمطريرُ
و قد قام دجّالُها أعورٌ   يحفُّ به من بني الزورِ عورُ
فلا حَدبٌ منه لاينسلون   ولا بقعةٌ ليس فيها نفيرُ
يرومون آلَ نبي الهدي  ليردي الصغير و يفني الكبيرُ
لِتُنهبَ أنفسُ أحيائِهمْ    و تُنبشَ للميّتين القبورُ
و من نجلِ صادقِ آل العبا  ينالُ الذي لم ينلهُ الكفورُ
فموسي يُشقُّ له قبرُهُ   و لمّا أتي حشرُهُ و النشورُ
و يُسعر بالنارِِ منه حريمٌ   حرامٌ علي زائريه السعيرُ
و تُقتل شيعةُ آلِ الرسولِ   عتوّا و تُهتَكُ منهم سترُ
فوا حسرتا لنفوسٍ تسيلُ   و يا غمّتا لرؤوس تطير
آن روز كريه و شوم كه در بغداد گذشت. روزي بدان شومي و نحوست در جهان چهره نگشود.
دجال خويي يك چشم به پا خاست، كوران ديگر بر گرد او حمله آوردند.
يأجوج صفت از در و بام فرو ريختند، به هر كوي و بر زن نفيري برانگيختند.
تا رهبران هدايت را پي سپر سازند، كودك و پيرشان را در خاك نهان سازند.
جان زندگان به يغما برند، مردگان را از گور برآرند.
بر زاده صادق آل محمد آن روا دارند كه كافران روا ندارند.
تربت «موسي» درهم شكافتند. محشر كبرا به پا كردند.
در حريم طورش آتش كين برافروختند، آنجا كه آتش دوزخ بر زايرانش حرام گردد.
شيعه آل پيامبر كشته شدند و حريمشان هتك گرديد.
وا حسرت بر خون‌هايي كه ريخته شد واندوه بر سرهايي كه بريده گشت.
اين نزاع در سال 445 ﻫ. دوباره در بغداد در گرفت. طوايفي از ترك‌ها نيز در آن شركت كردند؛ چنانكه كار به دخالت مقام خلافت كشيد. در اين احوال تركان آتش در كرخ زدند.
نزاع‌هايي شيعه و سني در عراق محدود به بغداد نبود، بلكه در برخي از شهرهاي ايران نيز كمابيش درگيري رخ مي‌داد. در سال 345 ﻫ. ميان سنّيان اصفهان و شيعيان قمي حاضر در آن شهر به دليل اين كه مردمي قمي برخي از صحابه را دشنام داده بود درگيري بزرگي رخ داد. مردم اصفهان، اموال تاجران قمي را غارت كردند. ركن الدوله بويهي بر ضد سنّيان مداخله كرد و بر آنان جريمه بست.  در شهر واسط عراق نيز همين درگيري‌ها جريان داشت. در سال 407 ﻫ. درگيري سختي در اين شهر رخ داد كه سنّيان بر شيعيان غلبه كردند و رهبران شيعه به علي بن مزيد اسدي پناه بردند.  اين درگيري‌ها براي سال‌هاي بعد نيز ادامه داشت.

نتيجه
1. مناقب خواني به معناي عام، در وهله اول ابزار تبليغ و ترويج مذهب بود تا به وسيله آن فضايل و مناقب اهل بيت نبوت كه گاه در اثر جهالت و عوام زدگي مردم و در بسياري از موارد از روي عمد يا در پي دسيسه‌هاي سفياني و مرواني و عباسي به فراموشي سپرده شد بود بار ديگر به گوش مردمان رسانده شود سپس جفاهايي كه در حق آنان روا گشته بود به تظلم وا گويه گردد تا آشكار شود كه در اثر اين نسيان و ظلم چه سيه‌روزي‌هايي گريبانگير مسلمانان و عالم اسلام شده است.
2. مناقب خواني در وهله دوم به عنوان سلاحي قدرتمند در مبارزه‌اي بي‌امان ـ كه همه تاريخ اسلام را فرا مي‌گرفت ـ براي بقا و گسترش فرهنگ تشيّع شكل گرفت و توسعه يافت. آنان تلاش كردند با ذكر نام و ياد و فضايل اهل بيت و برتري آنان در تمامي شئون ديني و انساني بر ديگران، آشكار سازند كه آنان تنها افراد شايسته براي امارت بر جهان اسلام هستند.
3. گرچه در دوره آل بويه با رويكرد شيعي سلاطين، مجال وسيعي براي فعاليت شيعيان پيدا شد، اما اين سلاطين نيز براساس مصالح خود گاه از اجراي آيين‌هاي شيعي جلوگيري مي‌كردند اين دليل محكمي است كه مذهب تشيّع در رشد و سازمان دادن به مكتب و پيروان خود و نيز چذب پيروان جديد، بر حكومت و حمايت شمشير و قلم دولتمردان متكي نبوده است.
4. توجه به موقعيت‌ براي انتخاب روش و ابزار تبليغ و نيز بهره بردن از وضعيت محيط و فضاي فرهنگي حاكم در برگزيدن ابزار فعاليت بسيار مهم و نقش آفرين است.
5. پايه‌هاي اوليه تعزيه خواني و شبيه گرداني در اين دوره بنا نهاده شد. نيز مراسم «كين سياوشان» كه در ايران باستان برپا مي‌شد نه زمينه‌اي براي پيدايش عزا و مرثيه براي ائمه بود و نه مرثيه بر ائمه جايگزيني براي آن در دوره ايران اسلامي؛ بلكه هر يك از آن دو، جايگاه خاصّ خود را در جامعه ايران داشته‌اند.
6. ادامه فعاليت‌ مناقبيان كه به تدريج گسترده‌تر و پيشرفته گشت و تا كنون كه در اشكال مختلف از قبيل مداّحي و نوحه‌گري، پرده‌خواني، حمله خواني و شبيه خواني، منقبت خواني و تعزيه گرداني برگزار مي‌گردد، گوياي خاستگاه و جايگاه مطلوب مردمي اين نهاد مذهبي است. اگر چه هم در قرون چهارم و پنجم و هم در زمان حاضر از آسيب‌هاي جدي، هم در محتوا و هم در روش، مصون نبوده است.

منبع :

http://www.bou.ac.ir/


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۵ ] [ مشاوره مديريت ]

با هوشنگ جاويد ، درباره موسيقي مذهبي مردم ايران‌
شادي هاي فراموش شده رمضان‌
جام جم آنلاين: هفته گذشته، شبانگاه يكي از روزهاي ماه مبارك رمضان اين فرصت دست داد تا پاي صحبت‌هاي هوشنگ جاويد، پژوهشگر موسيقي ايراني بنشينيم. مقصد، شهرك فرهنگيان منطقه طرقبه مشهد بود كه از چند سال پيش، سكونتگاه اين محقق و نويسنده پركار است.

هوشنگ جاويد در هياتي سفيد به استقبالمان آمد. موي سر و ريش او در ابتداي دهه ششم زندگي‌اش كمتر از رنگ سياه نشاني داشت كه با پوشاك سفيدي كه بر تن كرده بود، كاملا هماهنگ شده بود.
قصد اصلي از گفتگو با او موسيقي رمضان و پيشينه فرهنگي مردم اين زاد و بوم در استقبال از اين ماه پر بركت و اين ضيافت الهي بود. بحث از تعريف موسيقي مذهبي و ديني آغاز شد و با موسيقي رمضان و ويژگي‌هاي آن ادامه يافت. پايان‌بخش گفتگوي ما موسيقي محرم و سنت مرثيه‌خواني و نوحه‌خواني بود كه اگر چه بحث گسترد‌ه‌اي است، اما به دليل تنگناي فضاي صفحه، به صورت خلاصه و مختصر به آن پرداخته‌ايم.
با هوشنگ جاويد از هر دري سخن گفتيم كه هر بخش از آن مي‌تواند موضوع گفتگوي مستقلي شود؛ اما در حال حاضر آنچه پيش روي شماست، خلاصه‌اي است از آنچه او درباره موسيقي مذهبي و بويژه آواها و نواهاي ماه رمضان گفت.
گفتگو را با تعريف شما از موسيقي ديني و مذهبي شروع كنيم. چندي پيش در مقاله‌اي بين اين 2 نوع موسيقي تفاوت قائل شديد. در اين باره بگوييد.
وقتي كه مي‌گوييم موسيقي ديني، هدف و منظورمان مجموعه نغمه‌هايي است كه كلام خداوند را به شكلي زيبا در روان و جان مخاطب رسوخ مي‌دهد. از اين منظ به صورت جمعي و گروهي داشته‌ايم كه متاسفانه در حال حاضر فقط 2 نوع آن را مي‌شناسيم. شناسايي اين هنرها، وظيفه محققان و حمايت براي همگاني‌ شدن آنها به عهده مسوولان فرهنگي است؛ اما در اين سال‌ها ديده‌نشده كه حمايتي در اين زمينه صورت بگيرد.
منظور شما چگونه حمايتي است؟
همان‌گونه كه براي عرصه‌هايي چون كتاب، سينما، هنرهاي جديد و... بودجه‌هايي اختصاص مي‌يابد، بايد براي موسيقي مذهبي هم كه در معرض فراموشي است، برنامه‌هاي جدي و بودجه خاص انديشيده و تعيين شود.

آيا اين پيشينه موسيقايي در ماه رمضان مي‌تواند منبع الهام موسيقي امروز ما هم باشد و از آن بهره‌هاي نو گرفت؟
موسيقي رمضان مي‌تواند بندگان را در اين ماه پربركت به معنويت نزديك كند. متاسفانه در عرصه موسيقي امروز كشور ما، هيچ اثر مخصوص سرسحر و افطار تاكنون ساخته نشده است. در حالي كه با رجوع به فرهنگ گذشته خودمان، مي‌توانيم كارهاي بزرگي در اين زمينه انجام دهيم. در گذشته عده‌اي به عنوان چاوش راه مي‌افتادند و مراسم ماه رمضان را در قالب موسيقي اجرا مي‌كردند. آنان با نقاره‌زني، طبل و شيپور هلال ماه را به مردم خبر مي‌دادند و با ذكر و مناجات آهنگين به رمضان خوشامد مي‌گفتند، اما امروز رسانه‌هاي ما هيچ آهنگ و آواز مخصوصي را براي اين اوقات و ايام پخش نمي‌كنند. در واقع هنرمندان ما به دليل ناآشنايي با موسيقي رمضان و البته عدم پشتيباني از سوي نهادها و سازمان‌هاي فرهنگي، در اين حوزه وارد نشده‌اند و اثري متناسب و شايسته اوقات افطار، سحر يا شروع و پايان ماه رمضان نساخته‌اند.

شما اولين كسي بوديد كه در قالب يك‌پژوهش مفصل به موسيقي رمضان پرداختيد. چه عواملي باعث شد براي موسيقي اين ماه با گونه‌هاي ديگر موسيقي مذهبي، تفاوت قائل شويد و به‌طور مستقل به آن بپردازيد؟
نغمه‌هايي مخصوص اين ماه اجرا مي‌شده‌اند كه در ديگر ماه‌ها و مناسبت‌ها كاربرد نداشته‌اند. حتي ادوات و سازهايي در رمضان به كار گرفته مي‌شده‌اند كه خاص اين ماه بوده‌اند، بنابراين موسيقي رمضان هويت مستقلي از موسيقي مذهبي داشته تا من بتوانم با گردآوري ويژگي‌هاي آن، كتابي با عنوان موسيقي رمضان بنويسم.
در مورد اين ويژگي‌ها بيشتر توضيح دهيد.
مهم‌ترين ويژگي موسيقي رمضان، پررنگ بودن ذكرخواني در آن است. ذكرخواني در ماه رمضان، نوع و شكل اجراهاي متفاوتي داشته كه البته هدف همه آنها تقويت نيروي نهفته معنوي و سوق دادن آن به سمت نيكي و نيكويي بوده است.
نياكان ما با نغمه‌هاي آهنگين و ادوات موسيقي، ذكرهاي مخصوص ماه رمضان را براي جوانان اجرا مي‌كردند تا آنها را با واژگان و جملات مقدس و روحاني به سمت صلاح و پاكي سوق دهند.
چه سازهايي اين ذكرخواني‌ها را همراهي مي‌كرده است؟
در مناطق مختلف كشور، از سازهاي متفاوت و گوناگون استفاده مي‌شده است. براي مثال آيين ذكرخواني در جنوب خراسان و همچنين در ميان تركمن‌ها با دوتار و در كرمانشاه با تنبور اجرا مي‌شده، ولي در خانقاه‌ها با دف همراه بوده است. در مجموع اگرچه ذكرخواني در همه اديان سفارش شده، اما ايرانيان آن را به بهترين شكل به كار مي‌گرفته‌اند كه متاسفانه امروزه اين آيين كمرنگ شده و در بسياري از شهرها از بين رفته است.
چرا ديگر مردم، اين گونه ذكر نمي‌گويند؟
اين را بايد مسوولان فرهنگي كشور جواب دهند كه چرا اهميتي براي اين دعاها و ذكرهاي زيبا قائل نيستند. در گذشته‌هاي نه چندان دور، همان اندازه كه ذكرخواني اهميت داشته، ذاكران هم مورد احترام بوده‌اند.

متاسفانه امروزه از10 يا 11 ذكرخواني كه در مناطق مختلف ايران باقي مانده‌اند، ياد نمي‌شود و ما با از دست دادن آنان، بخش مهمي از گنجينه غني موسيقي ايران را از دست مي‌دهيم. حمايت از اين هنر و هنرمندان، به عهده مديران فرهنگي كشور است.
از ذكرخواني در رمضان گفتيد. آيا مناقب‌خواني ويژه اين ماه هم داشته‌ايم؟
بله و بسيار هم بوده‌اند. در ماه رمضان 2 مناسبت ويژه داريم. ابتدا تولد امام حسن (ع)‌ است و در شب‌هاي 19 تا 21 هم عزاداري‌هاي ضربت خوردن و شهادت حضرت علي (ع)‌ برقرار مي‌شود. براي هر دوي اين مناسبت‌ها، در رثاي اين دو امام معصوم، آوازها و ذكرهاي خاصي اجرا مي‌شده است.
موسيقي ويژه اوقات افطار و سحر به چه شكل بوده است.
در اول ماه رمضان، نقاره‌زن‌ها رويت هلال ماه را خبر مي‌دادند و در سحر و افطار هم نقاره‌زن‌ها اشعار سروده شده در وصف رمضان را اجرا مي‌كردند. اين اشعار را رمضانيه مي‌گفتند كه با آواز بلند اجرا مي‌شد.

آيا موسيقي رمضان حزين و غمگنانه بوده است؟
بجز بخشي از آن، موسيقي رمضان را بايد شادي‌آور به شمار آورد.
از ماه رمضان بهتر چه ماهي است؟ رمضان ماهي است كه همه به مهماني خدا مي‌روند. آيا كسي دوست دارد كه مهمانش غمگين باشد. قديمي‌ها با آوازهاي شاد و نواختن نقاره به رمضان خوشامد مي‌گفتند و به استقبال آن مي‌رفتند. هفته آخر رمضان هم، مردم با وداع‌خواني‌هاي خود با اين ماه خداحافظي مي‌كردند كه البته با توجه به محتواي آن، كمي حزين بوده است.
البته در ايام ضربت خوردن و شهادت حضرت امير، آوازهايي كه خوانده مي‌شدند كاملا سوگوارانه بوده‌اند و در غم از دست دادن آن امام بزرگوار اجرا مي‌شده‌اند.
از كم‌كاري فرهنگي در حوزه موسيقي رمضان گفتيد. چگونه مي‌توان اين غفلت را جبران كرد.

سازمان‌ها و نهادهاي فرهنگي مي‌توانند با گردآوري رمضانيه‌ها و ملودي‌هاي موسيقي ويژه اين ماه، آنها را به موسيقيدان‌ها و آهنگسازها ارائه كنند تا قطعات فاخر جديدي براساس آنها ساخته شوند.
همچنين مديران فرهنگي بايد با حمايت ازاندك افراد باقيمانده كه در عرصه موسيقي رمضان فعال بوده و اينك‌
 پا به سن گذاشته‌اند، اطلاعات و تجربه‌هاي آنان را اخذ كنند و به جوان‌ترها انتقال دهند.
از سوي ديگر بايد به پژوهش در اين عرصه همت گماشت و نغمه‌ها، اشعار و ملودي‌هاي به جا مانده از  موسيقي رمضان را ضبط و منتشر كرد. از همين رو بود كه من بر خود لازم دانستم انواع موسيقي رمضان مثل سحرخواني، گلدسته‌خواني، شعرهاي پندآموز، حكمت‌ها و مرثيه‌خواني‌ها را جمع‌آوري كنم و در كتاب موسيقي رمضان در قالب پژوهشي ميداني و كتابخانه‌اي در اختيار علاقه‌مندان قرار دهم.
البته چندي پيش، پيشنهاد برپايي يك جشنواره را هم با عنوان عيدفطر در همين ارتباط داديد.

البته پيشنهاد من درباره برپايي جشنواره ادبي عيد فطر بود كه حالا چون شما اشاره كرديد به آن مي‌پردازم. پيشنهادم اين بود كه جشنواره ادبي با نام عيد فطر برگزار شود تا شاعران و نويسندگان در آن آثار خود را در توصيف رمضان، سحر و افطار ارائه كنند. ادبيات رمضان در زمان معاصر كمرنگ‌تر از گذشته شده است. دستگاه‌هاي فرهنگي با يك برنامه‌ريزي مدون و هماهنگ مي‌توانند شاعران و نويسندگان را در اين مسير هدايت و حمايت كنند.
در چند سال گذشته، شما هم همراه با بسياري ديگر از كارشناسان مذهبي و هنري، نسبت به بيراهه رفتن موسيقي مذهبي در ايام محرم و صفر هشدار داده‌ايد. بيشتر انتقادها هم متوجه شيوه‌هاي جديد مرثيه‌خواني و نوحه‌خواني است. در اين باره بگوييد.
متاسفانه در حال حاضر تنها در برخي شهرستان‌ها از الحان موسيقي اصيل در نوحه‌خواني بهره گرفته مي‌شود و تعداد اندكي از مرثيه‌خوانان در شهرهاي بزرگ بر شيوه درست قدما مانده‌اند. مابقي نوحه‌خوان‌ها با كمال تاسف از موسيقي هندي، تركي و غربي تقليد مي‌كنند كه بسيار مخرب است.
اين در حالي است كه پيش از اين گفتيد موسيقي ما درواقع وامدار پيشينه مذهبي خود است. با اين وضع، علاوه بر منظر ديني و مذهبي، از دريچه هنر هم بايد اين بيراهه ‌رفتن را نقد كرد.

در گذشته، مرثيه خوانان و نوحه‌خوانان ما سعي مي‌كردند از هنرهاي آوازي كشورمان براي رساندن پيام عاشورا به مردم به بهترين شكل بهره ببرند. در اين راه، كار به جايي مي‌رسد كه در موسيقي كشور برخي دسته‌بندي‌ها پديد مي‌آيد كه در رسالات مختلف موسيقي به آن اشاره شده است.
اما متاسفانه در حال حاضر، هر كسي با اين عنوان كه صداي خوبي دارد، اسمش را نوحه‌خوان مي‌گذارد و هرچه دلش مي‌خواهد مي‌خواند. با اين‌كه براي اشخاص فرهنگي و روحانيون هم مشخص شده كه اين شكل نوحه‌خواني و مرثيه‌خواني، آسيب‌زننده است، باز هم اين جريان غلط ادامه پيدا مي‌كند.
چگونه مي‌شود اين جريان را دوباره در مسير درست قرار داد و آن را اصلاح كرد.
باز هم تكرار مي‌كنم اينجا هم، حركت و كار پژوهشي و آموزشي بسيار مورد نياز است. علاوه بر آن، سازمان ميراث فرهنگي و البته مراكز مذهبي بايد نسبت به حفظ پيشينه غني مرثيه‌خواني و نوحه‌خواني در ايران همت گمارند. زماني كه همه نسبت به حفظ ميراث معنوي ما در حوزه موسيقي مذهبي اينقدر حساسيت دارند، تمام نهادها و ارگان‌هاي مرتبط بايد خود را موظف بدانند تا آن را پاس دارند.
در مداحي آيا دغدغه‌هاي شما محدود به موسيقي اين آثار است؟
اين‌كه گفتم، تنها دغدغه‌هاي من نيست، بلكه همه نسبت به آن حساس هستند. در زمينه و حوزه مداحي و مرثيه‌خواني، البته تنها موسيقي مطرح نيست، بلكه بار كلامي آن هم اهميت دارد و هردو را بايد در نظر گرفت. قديم‌ترها، كساني اشعار نوحه‌ها و مرثيه‌ها را مي‌سرودند كه شاعر بودند. شما براي نمونه به ترجيع‌بند محتشم كاشاني توجه كنيد. حال اگر هركسي فكر كند كه شاعر است و حتي تنها از سر ارادت شعري بگويد كه ضعيف باشد، خواندن آن نتيجه منفي خواهد داشت. اگر به اين شكل باشد، خود كلام هم به سمت انحراف مي‌رود و بدتر مي‌شود.
براي آن‌كه موسيقي پربار مذهبي ما همچون گذشته در كمال پاكي از نظر محتوايي و اجرايي و غني از نظر هنري به زندگي خود ادامه دهد، چه بايد بكنيم؟
ما كه در اندازه توانمان داريم تلاش مي‌كنيم. محققان و پژوهشگران بدون آن‌كه بخوبي حمايت شوند در اين زمينه كارهايي انجام داده‌اند؛ اما بايد اين كارها و فعاليت‌ها گسترش يابد و عمق بيشتري پيدا كند. پيش از هر چيز فكر مي‌كنم موسيقي مذهبي بايد متولي داشته باشد. در اين زمينه‌ نهادهاي مذهبي و فرهنگي مي‌توانند كنار هم دست به سياستگذاري و مديريت بزنند. نبايد بگذاريم موسيقي مذهبي ما به حال خودش رها و خداي‌ناكرده در طول زمان دچار انحراف شود. اول از همه بايد سيماي اين موسيقي را از بدعت‌ها و كژي‌ها زدود و نگذاريم آنچه به عنوان مدرنيسم به خورد ما مي‌دهند، باعث انحراف اين موسيقي شود. اگر بگذاريم به اسم موسيقي پاپ، هر نوا و آواي بيگانه و بي‌ريشه وارد مداحي و مرثيه‌خواني ما شود، چند وقت ديگر شنونده آن الحان و دستگاه‌هاي معنوي ايراني نخواهيم بود.
پژوهشگر فرهنگ موسيقي مردم ايران‌
مي‌گويد متولد سال 1336 در خراسان است، ولي 2 سال ديرتر برايش شناسنامه‌ گرفته‌اند. ديپلمش را در مشهد گرفته و دانش آموخته فيلمسازي از دانشكده صدا و سيماست. هوشنگ جاويد كه 51 سال دارد، 27 سال از عمرش را در تهران ساكن بوده و اينك در منطقه طرقبه مشهد اقامت دارد.
آشنايي جاويد با استاد انجوي شيرازي باعث شد او در زندگي‌اش راه پژوهش و مطالعه را در فرهنگ مردم برگزيند. انجوي شيرازي كه بنيانگذار مركز مردم‌شناسي صداوسيما بود، به شاگرد جوان خود آموخت تا در هر عرصه‌اي كه پاي مي‌گذارد، حرف تازه‌اي براي گفتن داشته باشد. همين نكته استاد باعث شد هوشنگ جاويد بعدها به عنوان پايه‌گذار پژوهش در عرصه فرهنگ موسيقي سنتي، محلي و مذهبي شناخته شود.

كتاب‌هاي آشنايي با موسيقي نواحي ايران، موسيقي  رسانه، موسيقي قدسي، مذهبي و آييني ايران، آواهاي روح‌نواز، هنر صلوات‌خواني در ايران، موسيقي آييني تركمن و موسيقي رمضان از جمله آثار اين پژوهشگر در حوزه موسيقي ايراني است.
هوشنگ جاويد علاوه بر چاپ كتاب، با ساخت فيلم و انتشار مجموعه‌هاي صوتي نيز در راه حفظ و اشاعه موسيقي ايراني حركت كرد.
همچنين او مبدع و پايه‌گذار جشنواره‌هاي متعدد فرهنگي در حوزه موسيقي است؛ جشنواره پژوهشي ني‌نوازان، جشنواره موسيقي آييني كشور، جشنواره موسيقي زنان مناطق و نواحي ايران و همايش منقبت‌خواني از جمله اين فعاليت‌هاست. پس از اقامت دوباره اين پژوهشگر در مشهد، چند سالي است كه او جشنواره نعت‌خواني حضرت رسول را در اين شهر راه‌اندازي كرده و توانسته اين سنت ديرپاي موسيقايي را به جامعه فرهنگي كشور معرفي كند.

منبع :

 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۲ ] [ مشاوره مديريت ]

قصه‌گويي، سنت فراموش‌شده يلدا


برخي براين باورند كه امروز با وجود ماهواره و اينترنت و بازي‌هاي رايانه‌اي، ديگر كسي حوصله شنيدن قصه ندارد اين در حالي است كه قصه‌ها، همواره جايگاه خاص خود را دارند. از اين رو متوليان فرهنگي بايد به جاذبه قصه پي برده و از ابزارهاي مدرن براي به‌روز كردن آن بهره جويند نه اين‌كه به اشتباه تصور كنند، روزگار قصه‌گويي به‌سر آمده است.
 
يلدا
خبرگزاري ميراث فرهنگي- گروه فرهنگ و هنر- آدمي، قصه را دوست دارد. با قصه زيسته و همچنان با آن زندگي مي‌كند. قصه، همچون خواب ديدن است؛ با زندگي، پيوستگي و شباهت دارد اما خود زندگي نيست. تلخي‌ها و ناملايمات آن را هم ندارد. قصه را جاذبه‌اي است كه در همه دوره‌هاي عمر از كودكي تا پيري، آدمي را به‌سوي خود مي‌كشد.
 
بشر، پيوسته با قصه سروكار دارد و آن را كليد گنجينه رازها و رمزهاي كهن مي‌داند. آدميزاد، همان‌طور كه نمي‌تواند از سايه خود جدا شود، از شنيدن قصه هم نمي‌تواند چشم بپوشد. انساني كه مي‌خواهد از سرگذشت تلخ و شيرين نياكان و همنوعانش باخبر شود.
 
مژگان شيخي، كه مجموعه «365 قصه، 365 شب» را گردآوري و منتشر كرده، «قصه را نوشته‌اي تخيلي و سرگرم‌كننده مي‌داند كه روان، آموزش‌دهنده، جذاب و هيجان‌انگيز است و تخيل انسان را تقويت مي‌كند.چراكه در قالب تمثيل به بيان ارزوها مي‌پردازد و اين مساله موجب مي‌شود خواننده يا شنونده قصه به پديده‌ها و مسايل گوناگون فكر كند و همين فكر كردن، تخيل او را برمي‌انگيزد.»
 
اما به گفته محمد ميركياني، «در متون كهن ما قصه، حكايت، افسانه، رويداد، واقعه، داستان و... با يكديگر مترادف و به معني مجموعه حوادثي هستند كه از پي هم مي آيند.به همين خاطر وقتي مي خواستند سرگذشت كسي را بپرسند به او مي گفتند: « قصه آنچه بر تو گذشته را بگو.»
 
نويسنده و گردآورنده مجموعه«قصه ما مثل شد»، قصه و داستان را هم معني با يكديگر مي داند و به تفاوت اين دو اعتقادي ندارد و براين باور است كه « پس از مشروطه ،بعضي صاحب‌نظران به تقسيم‌بندي غلطي دست زدند و گفتند هر آنچه پيش از مشروطه بوده قصه و آن چيزي كه پس از اين تاريخ شكل گرفته، داستان نام دارد و اين مرزبندي به باور من از پايه و اساس اشتباه است چون ملا احمدنراقي در بيتي گفته:«بشنويد اي دوستان اين داستان / تا بگويم داستان راستان» پس در آن روزگار هم،داستان وجود داشته و براي مثال نظامي گنجوي از بزرگ‌ترين شاعران داستان‌پرداز است.»
 
اما مژگان شيخي، قصه و داستان را متفاوت با يكديگر مي‌داند و براين باور است كه « قصه از فرم قديمي‌تري پيروي مي‌كند و قهرمانان آن، تيپ هستند تا افراد انساني؛ تيپ‌هايي كه تغيير و تحول پيدا نمي‌كنند و يا خوب‌اند يا بد. در حالي‌كه يكي از عناصر مهم داستان‌نويسي، شخصيت‌پردازي است؛ شخصيت‌هايي كه دچار دگرگوني مي‌شوند. از سوي ديگر ماجراها در قصه، پشت سر هم مي‌آيند در صورتي‌كه در داستان، حوادث علي و معلولي است.»
 
ميركياني در ارتباط با قهزمانان قصه، به‌گونه‌اي ديگر فكر مي‌كند، «خوانندگان قصه دوست دارند اين گونه باشد. يعني قهرمانان قصه يا سپيدند يا سياه و حد وسطي هم وجود ندارد چراكه آدم‌ها علاقه‌مند به پيروزي خوبي بر بدي هستند.دلشان مي‌خواهد روشني بر تاريكي چيره شود.اين يك نياز فطري و طبيعي است و قصه‌گويان به دنبال پاسخ دادن به نياز فطري و طبيعي انسان‌ها بوده‌اند.»
 
برخي براين باورند كه امروز با وجود ماهواره و اينترنت و بازي‌هاي رايانه‌اي، ديگر كسي حوصله شنيدن قصه ندارد. اما به باور مژگان شيخي، «همواره قصه، جايگاه خاص خود را دارد به شرط اين‌كه خوب و پركشش باشد. امروز قصه گفتن و قصه نوشتن، مشكل‌تر شده و كساني موفق‌اند كه طرح نو داشته باشند و به نوشتن داستان‌هايي جذاب بپردازند.»
 
به گفته شيخي،« قصه نوشتن، متفاوت با قصه گفتن است. وقتي قصه مي‌گويي بايد بتواني همه حالات و احساسات خود را از راه كلام و حالات صورت به شنونده خود منتقل كني و هيچ رسانه‌اي نمي‌تواند اين ارتباط زنده و حسي را با مخاطب خود برقرار كند از اين‌روست كه قصه، هميشه مي‌ماند و كهنه نمي‌شود.»
 
اما قصه‌هاي امروز بايد بازنويسي و بازآفريني شوند و  بازنويسي و بازآفريني، آن‌گونه كه ميركياني مي‌گويد به امروز و ديروز برنمي‌گردد.بسياري از قصه‌هاي مثنوي، حكايت كساني بوده كه پيش از او زندگي مي‌كرده‌اند و يا فردوسي در شاهنامه به روايت كردن داستان‌هايي پرداخته كه دهقان‌هاي پيش از او روايت مي‌كرده‌اند. اما در دنياي امروز بايد از ابزار مدرن براي بازنويسي و بازآفريني قصه‌ها استفاده كرد.»

منبع :

http://www.chn.ir/news/?section=2&id=52005


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۱ ] [ مشاوره مديريت ]


فرهنگ شفاهي نقش گذشته را ندارد
 
اگر چه نقش فرهنگي شفاهي در مقايسه با گذشته كمتر شده، اما اين فرهنگ از بين نرفته است: «تنها به دليل پررنگ تر شدن فرهنگ مكتوب است كه افرادي عنوان نابودي بر اين روند مي گذارند»
 
از نظر بسياري از علاقه منداني كه به همه مظاهر سنت وابسته و علاقه‌مند هستند، فرهنگ شفاهي نيز همچون بسياري از نمودهاي سنت رو به نابودي است.
 
همه گير شدن رسانه‌هاي مكتوب، از بين رفتن آيين هايي مثل تعزيه و نقالي، فراموش شدن لالايي ها و قصه گويي و حتي كم شدن ارتباط كلامي اعضاي خانواده ها را از مستندات اين ادعا عنوان مي‌كنند.
 
اگرچه رسانه‌ها و به ويژه از نوع مكتوب، نخستين مقصر براي كمرنگ شدن نقش فرهنگ شفاهي به نظر مي‌آيند، اما حتي اگر به از بين رفتن فرهنگ شفاهي نيز معتقد باشيم، باز هم نمي‌توان شيفته تكنولوژي ماند و تاثير رسانه ها را آنچنان قوي پنداشت كه فرهنگ شفاهي را از بين ببرد؛ فرهنگي كه براي قرن هاي متمادي دوام داشته است، نقش هايي همچون جامعه پذيري گرفته تا انتقال ميراث فرهنگي .
 
به اعتقاد مردم شناساني مثل"علي بلوك باشي"، بايد كمرنگ شدن نقش فرهنگ شفاهي را در كاركردهايي جستجو كرد كه ديگر توسط اين فرهنگي برآورده نمي‌شود و فرهنگ مكتوب برآورده كردن اين نيازها را بر عهده گرفته است.
 
در زمينه فرهنگي شفاهي با بلوك باشي كه مدير گروه مردم شناسي دايره المعارف بزرگ اسلامي نيز هست گفت و گو كرده ايم.
 

چه تعريفي از فرهنگ شفاهي مي‌توان ارائه داد؟
فرهنگ شفاهي يا گفتاري در برابر فرهنگ مكتوب يا نوشتاري قرار مي‌گيرد. اين فرهنگ مجموعه اندوخته‌هاي ذهني و الگوهاي رفتاري را شامل مي‌شود كه به صورت نانوشته انتقال مي يابد.
 
زماني در جامعه‌هايي با فرهنگ شفاهي زندگي مي‌كردند، زماني كه انسان هنوز به خط دست پيدا نكرده بود، همه داشته‌هاي خود را به صورت شفاهي منتقل مي‌كرد. يعني آموزش دانش ها و تجربيات به صورت كلام، گفتار و ايما و اشاره منتقل مي‌شد تا اينكه خط اختراع شد. اين دستيابي موجب شد بسياري از وظايف گفتار به نوشتار واگذار شد.
پس ما پيش از اين يك جامعه شفاهي داشتيم. نه ديوار نوشته‌ وجود نداشت، نه سفال نگاره و نه علامتي. البته اين به آن معنا نيست كه آن زمان مردم فرهنگ نداشتند، بلكه فرهنگ تقليدي و شفاهي بود . با رواج فرهنگ مكتوب، فرهنگ شفاهي از بين نرفت و همچنان راه خود را ادامه داد.
از طرف ديگر مي‌توان فرهنگ را به دو بخش مجزا تقسيم كرد. يكي فرهنگ رسمي و مَدرسي كه داراي صورتي مكتوب است و ديگري فرهنگ غيررسمي يا فرهنگ عامه كه شكل شفاهي دارد. در جوامعي كه سنتي‌تر هستند بيشتر فرهنگ شفاهي نقش و تأثير دارد و در اين جوامع انتقال ميراث معنوي، بسيار پررنگ است .
 
گفتيد كه فرهنگ مكتوب با اختراع خط رواج پيدا كرد. نمي‌توان رواج فرهنگ مكتوب را كمي نزديك تر ديد،يعني زماني كه استفاده از كتاب و بعد روزنامه‌ها رواج يافت و همه گيرتر شد ؟
منظورم از اين گفته‌ها ذكر پيدايي و فرهنگ مكتوب است ،فرهنگي كه با پديده خط نوشته آغاز شد. اما در زمان هايي خانه‌ها منتقل مي شد، چطور؟
بله. آنچه از فرهنگ كه در بيرون از خانواده منتقل مي شد بيشتر مردانه بود، اما در آن دوران زندگي ما بيشتردر درون خانواده ها مي گذشت. از اين‌ها گذشته قهوه‌خانه يك پديده شهري است و در ميان جامعه هاي عشاير و روستا اين چيزها نبود. آنها يا در مزرعه بودند يا به دنبال دام و بعد هم در خانه جمع مي‌شدند و تمام مسايل اساسي در خانه‌ها رخ مي داد. به طور كلي نقش زنان در اين فرهنگ شفاهي زياد و قدرتمند بود .
 
به نظر مي‌آيد در خارج از كشور يك نوع بازگشت به فرهنگ شفاهي در شيوه‌هاي آموزشي رخ داده. مثل تاكيد بر برقراري ارتباط چهره به چهره كه يكي از ملزومات فرهنگ شفاهي است، شما اين طور احساس نمي‌كنيد؟
همين طور است. در جوامع شفاهي و سنتي فرهنگ بيشتر از راه ارتباطات چهره به چهره انتقال مي يافته است امروز هم در جامعه ما اين نوع ارتباط اهميت دارد. به هرحال نمي توان به فرهنگ شفاهي و نتايج مثبت آن در جامعه امروز بي اعتنا بود. مطلبي بگويم. قبل از انقلاب درباره عشاير و روستائيان تحقيق ميداني مي كردم. آن زمان سپاهيان دانش و ترويج به روستاها مي‌رفتند. يك روز درزمستان در روستايي كه تحقيق مي كردم ديدم، يكي از همين سپاهيان ترويج كه كارش آموزش مردم روستايي بود در آفتاب نشسته و مشغول خواندن رمان است. از او پرسيدم كه چرا به دنبال انجام كارهايش نيست؟ گفت در اينجا نيازي به من ندارند، چون اين‌ مردم نيازها و روش‌هاي رفع نيازهاي كشاورزي خودشان را بهتر از ما مي دانند. الگوهاي آموزش فنون كشاورزي ما همه كتابي است و براي اين شيوه زندگي تجربي كاربرد ندارد.
 
منظورم اين است كه در غرب به نظر مي‌رسد كه يك نوع بازگشت به فرهنگ شفاهي و آگاهي نسبت به نكات مثبت آن رخ داده بدون اينكه فرهنگ مكتوب كنار گذاشته شود، اما هنوز در كشور ما آگاهي نسبت به فرهنگ شفاهي و كاركردهاي مثبت آن وجود ندارد.
درست است كه غربي ها رجعتي به فرهنگ شفاهي داشته اند و دريافته اند كه مي توان از آن و عناصر سازنده آن در سر و سامان دادن به جامعه امروزشان بهره بگيرند. در ايران نيز برخي از كارگزاران دولتي و مردم به ارزش و اعتبار فرهنگ شفاهي و نقش سودمند آن پي برده اند و در تلاشند تا عناصر كارآمد آن را احيا كنند. اين را هم بگويم كه در هر جامعه‌اي برخي از عناصر فرهنگي سودمند برخي هم غيرسودمند هستند كه خود جامعه متوجه مي‌شود و زماني كه عنصري غيرسودمند باشد و كاركرد اجتماعي نداشته باشد خود به خود كنار مي گذارد. در مقابل عنصر فرهنگي مفيد را حفظ و دوباره رواج مي دهد. بسياري از عناصر فرهنگ شفاهي را كه كارآمد نبودند خود مردم گذاشتند. كنار و برخي را كه سودمند بود را به كار گرفتند.
 
 
طاهره رحيمي
منبع: خبرگزاري ميراث فرهنگي
 


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۴:۱۱:۲۰ ] [ مشاوره مديريت ]
[ ۱ ][ ۲ ][ ۳ ][ ۴ ][ ۵ ][ ۶ ][ ۷ ][ ۸ ][ ۹ ][ ۱۰ ][ ۱۱ ][ ۱۲ ][ ۱۳ ][ ۱۴ ][ ۱۵ ][ ۱۶ ][ ۱۷ ][ ۱۸ ][ ۱۹ ][ ۲۰ ][ ۲۱ ][ ۲۲ ][ ۲۳ ][ ۲۴ ][ ۲۵ ][ ۲۶ ][ ۲۷ ][ ۲۸ ][ ۲۹ ][ ۳۰ ][ ۳۱ ][ ۳۲ ][ ۳۳ ][ ۳۴ ][ ۳۵ ][ ۳۶ ][ ۳۷ ][ ۳۸ ][ ۳۹ ][ ۴۰ ][ ۴۱ ][ ۴۲ ][ ۴۳ ][ ۴۴ ][ ۴۵ ][ ۴۶ ][ ۴۷ ][ ۴۸ ][ ۴۹ ][ ۵۰ ][ ۵۱ ][ ۵۲ ][ ۵۳ ][ ۵۴ ][ ۵۵ ][ ۵۶ ][ ۵۷ ][ ۵۸ ][ ۵۹ ][ ۶۰ ][ ۶۱ ][ ۶۲ ][ ۶۳ ][ ۶۴ ][ ۶۵ ][ ۶۶ ][ ۶۷ ][ ۶۸ ][ ۶۹ ][ ۷۰ ][ ۷۱ ][ ۷۲ ][ ۷۳ ][ ۷۴ ][ ۷۵ ][ ۷۶ ][ ۷۷ ][ ۷۸ ][ ۷۹ ][ ۸۰ ][ ۸۱ ][ ۸۲ ][ ۸۳ ][ ۸۴ ][ ۸۵ ][ ۸۶ ][ ۸۷ ][ ۸۸ ][ ۸۹ ][ ۹۰ ][ ۹۱ ][ ۹۲ ][ ۹۳ ][ ۹۴ ][ ۹۵ ][ ۹۶ ][ ۹۷ ][ ۹۸ ][ ۹۹ ][ ۱۰۰ ][ ۱۰۱ ][ ۱۰۲ ][ ۱۰۳ ][ ۱۰۴ ][ ۱۰۵ ][ ۱۰۶ ][ ۱۰۷ ][ ۱۰۸ ][ ۱۰۹ ][ ۱۱۰ ][ ۱۱۱ ][ ۱۱۲ ][ ۱۱۳ ][ ۱۱۴ ][ ۱۱۵ ][ ۱۱۶ ][ ۱۱۷ ][ ۱۱۸ ][ ۱۱۹ ][ ۱۲۰ ][ ۱۲۱ ][ ۱۲۲ ][ ۱۲۳ ][ ۱۲۴ ][ ۱۲۵ ][ ۱۲۶ ][ ۱۲۷ ][ ۱۲۸ ][ ۱۲۹ ][ ۱۳۰ ][ ۱۳۱ ][ ۱۳۲ ][ ۱۳۳ ][ ۱۳۴ ][ ۱۳۵ ][ ۱۳۶ ][ ۱۳۷ ][ ۱۳۸ ][ ۱۳۹ ][ ۱۴۰ ][ ۱۴۱ ][ ۱۴۲ ][ ۱۴۳ ][ ۱۴۴ ][ ۱۴۵ ][ ۱۴۶ ][ ۱۴۷ ][ ۱۴۸ ][ ۱۴۹ ][ ۱۵۰ ][ ۱۵۱ ][ ۱۵۲ ][ ۱۵۳ ][ ۱۵۴ ][ ۱۵۵ ][ ۱۵۶ ][ ۱۵۷ ][ ۱۵۸ ][ ۱۵۹ ][ ۱۶۰ ][ ۱۶۱ ][ ۱۶۲ ][ ۱۶۳ ][ ۱۶۴ ][ ۱۶۵ ][ ۱۶۶ ][ ۱۶۷ ][ ۱۶۸ ][ ۱۶۹ ][ ۱۷۰ ][ ۱۷۱ ][ ۱۷۲ ][ ۱۷۳ ][ ۱۷۴ ][ ۱۷۵ ][ ۱۷۶ ][ ۱۷۷ ][ ۱۷۸ ][ ۱۷۹ ][ ۱۸۰ ][ ۱۸۱ ][ ۱۸۲ ][ ۱۸۳ ][ ۱۸۴ ][ ۱۸۵ ][ ۱۸۶ ][ ۱۸۷ ][ ۱۸۸ ][ ۱۸۹ ][ ۱۹۰ ][ ۱۹۱ ][ ۱۹۲ ][ ۱۹۳ ][ ۱۹۴ ][ ۱۹۵ ][ ۱۹۶ ][ ۱۹۷ ][ ۱۹۸ ][ ۱۹۹ ][ ۲۰۰ ][ ۲۰۱ ][ ۲۰۲ ][ ۲۰۳ ][ ۲۰۴ ][ ۲۰۵ ][ ۲۰۶ ][ ۲۰۷ ][ ۲۰۸ ][ ۲۰۹ ][ ۲۱۰ ][ ۲۱۱ ][ ۲۱۲ ][ ۲۱۳ ][ ۲۱۴ ][ ۲۱۵ ][ ۲۱۶ ][ ۲۱۷ ][ ۲۱۸ ][ ۲۱۹ ][ ۲۲۰ ][ ۲۲۱ ][ ۲۲۲ ][ ۲۲۳ ][ ۲۲۴ ][ ۲۲۵ ][ ۲۲۶ ][ ۲۲۷ ][ ۲۲۸ ][ ۲۲۹ ][ ۲۳۰ ][ ۲۳۱ ][ ۲۳۲ ][ ۲۳۳ ][ ۲۳۴ ][ ۲۳۵ ][ ۲۳۶ ][ ۲۳۷ ][ ۲۳۸ ][ ۲۳۹ ][ ۲۴۰ ][ ۲۴۱ ][ ۲۴۲ ][ ۲۴۳ ][ ۲۴۴ ][ ۲۴۵ ][ ۲۴۶ ][ ۲۴۷ ][ ۲۴۸ ][ ۲۴۹ ][ ۲۵۰ ][ ۲۵۱ ][ ۲۵۲ ][ ۲۵۳ ][ ۲۵۴ ][ ۲۵۵ ][ ۲۵۶ ][ ۲۵۷ ][ ۲۵۸ ][ ۲۵۹ ][ ۲۶۰ ][ ۲۶۱ ][ ۲۶۲ ][ ۲۶۳ ][ ۲۶۴ ][ ۲۶۵ ][ ۲۶۶ ][ ۲۶۷ ][ ۲۶۸ ][ ۲۶۹ ][ ۲۷۰ ][ ۲۷۱ ][ ۲۷۲ ][ ۲۷۳ ][ ۲۷۴ ][ ۲۷۵ ][ ۲۷۶ ][ ۲۷۷ ][ ۲۷۸ ][ ۲۷۹ ][ ۲۸۰ ][ ۲۸۱ ][ ۲۸۲ ][ ۲۸۳ ][ ۲۸۴ ][ ۲۸۵ ][ ۲۸۶ ][ ۲۸۷ ][ ۲۸۸ ][ ۲۸۹ ][ ۲۹۰ ][ ۲۹۱ ][ ۲۹۲ ][ ۲۹۳ ][ ۲۹۴ ][ ۲۹۵ ][ ۲۹۶ ][ ۲۹۷ ][ ۲۹۸ ][ ۲۹۹ ][ ۳۰۰ ][ ۳۰۱ ][ ۳۰۲ ][ ۳۰۳ ][ ۳۰۴ ][ ۳۰۵ ][ ۳۰۶ ][ ۳۰۷ ][ ۳۰۸ ][ ۳۰۹ ][ ۳۱۰ ][ ۳۱۱ ][ ۳۱۲ ][ ۳۱۳ ][ ۳۱۴ ][ ۳۱۵ ][ ۳۱۶ ][ ۳۱۷ ][ ۳۱۸ ][ ۳۱۹ ][ ۳۲۰ ][ ۳۲۱ ][ ۳۲۲ ][ ۳۲۳ ][ ۳۲۴ ][ ۳۲۵ ][ ۳۲۶ ][ ۳۲۷ ][ ۳۲۸ ][ ۳۲۹ ][ ۳۳۰ ][ ۳۳۱ ][ ۳۳۲ ][ ۳۳۳ ][ ۳۳۴ ][ ۳۳۵ ][ ۳۳۶ ][ ۳۳۷ ][ ۳۳۸ ][ ۳۳۹ ][ ۳۴۰ ][ ۳۴۱ ][ ۳۴۲ ][ ۳۴۳ ][ ۳۴۴ ][ ۳۴۵ ][ ۳۴۶ ][ ۳۴۷ ][ ۳۴۸ ][ ۳۴۹ ][ ۳۵۰ ][ ۳۵۱ ][ ۳۵۲ ][ ۳۵۳ ][ ۳۵۴ ][ ۳۵۵ ][ ۳۵۶ ][ ۳۵۷ ][ ۳۵۸ ][ ۳۵۹ ][ ۳۶۰ ][ ۳۶۱ ][ ۳۶۲ ][ ۳۶۳ ][ ۳۶۴ ][ ۳۶۵ ][ ۳۶۶ ][ ۳۶۷ ][ ۳۶۸ ][ ۳۶۹ ][ ۳۷۰ ][ ۳۷۱ ][ ۳۷۲ ][ ۳۷۳ ][ ۳۷۴ ][ ۳۷۵ ][ ۳۷۶ ][ ۳۷۷ ][ ۳۷۸ ][ ۳۷۹ ][ ۳۸۰ ][ ۳۸۱ ][ ۳۸۲ ][ ۳۸۳ ][ ۳۸۴ ][ ۳۸۵ ][ ۳۸۶ ][ ۳۸۷ ][ ۳۸۸ ][ ۳۸۹ ][ ۳۹۰ ][ ۳۹۱ ][ ۳۹۲ ][ ۳۹۳ ][ ۳۹۴ ][ ۳۹۵ ][ ۳۹۶ ][ ۳۹۷ ][ ۳۹۸ ][ ۳۹۹ ][ ۴۰۰ ][ ۴۰۱ ][ ۴۰۲ ][ ۴۰۳ ][ ۴۰۴ ][ ۴۰۵ ][ ۴۰۶ ][ ۴۰۷ ][ ۴۰۸ ][ ۴۰۹ ][ ۴۱۰ ][ ۴۱۱ ][ ۴۱۲ ][ ۴۱۳ ][ ۴۱۴ ][ ۴۱۵ ][ ۴۱۶ ][ ۴۱۷ ][ ۴۱۸ ][ ۴۱۹ ][ ۴۲۰ ][ ۴۲۱ ][ ۴۲۲ ][ ۴۲۳ ][ ۴۲۴ ][ ۴۲۵ ][ ۴۲۶ ][ ۴۲۷ ][ ۴۲۸ ][ ۴۲۹ ][ ۴۳۰ ][ ۴۳۱ ][ ۴۳۲ ][ ۴۳۳ ][ ۴۳۴ ][ ۴۳۵ ][ ۴۳۶ ][ ۴۳۷ ][ ۴۳۸ ][ ۴۳۹ ][ ۴۴۰ ][ ۴۴۱ ][ ۴۴۲ ][ ۴۴۳ ][ ۴۴۴ ][ ۴۴۵ ][ ۴۴۶ ][ ۴۴۷ ][ ۴۴۸ ][ ۴۴۹ ][ ۴۵۰ ][ ۴۵۱ ][ ۴۵۲ ][ ۴۵۳ ][ ۴۵۴ ][ ۴۵۵ ][ ۴۵۶ ][ ۴۵۷ ][ ۴۵۸ ][ ۴۵۹ ][ ۴۶۰ ][ ۴۶۱ ][ ۴۶۲ ][ ۴۶۳ ][ ۴۶۴ ][ ۴۶۵ ][ ۴۶۶ ][ ۴۶۷ ][ ۴۶۸ ][ ۴۶۹ ][ ۴۷۰ ][ ۴۷۱ ][ ۴۷۲ ][ ۴۷۳ ][ ۴۷۴ ][ ۴۷۵ ][ ۴۷۶ ][ ۴۷۷ ][ ۴۷۸ ][ ۴۷۹ ][ ۴۸۰ ][ ۴۸۱ ][ ۴۸۲ ][ ۴۸۳ ][ ۴۸۴ ][ ۴۸۵ ][ ۴۸۶ ][ ۴۸۷ ][ ۴۸۸ ][ ۴۸۹ ][ ۴۹۰ ][ ۴۹۱ ][ ۴۹۲ ][ ۴۹۳ ][ ۴۹۴ ][ ۴۹۵ ][ ۴۹۶ ][ ۴۹۷ ][ ۴۹۸ ][ ۴۹۹ ][ ۵۰۰ ][ ۵۰۱ ][ ۵۰۲ ][ ۵۰۳ ][ ۵۰۴ ][ ۵۰۵ ][ ۵۰۶ ][ ۵۰۷ ][ ۵۰۸ ][ ۵۰۹ ][ ۵۱۰ ][ ۵۱۱ ][ ۵۱۲ ][ ۵۱۳ ][ ۵۱۴ ][ ۵۱۵ ][ ۵۱۶ ][ ۵۱۷ ][ ۵۱۸ ][ ۵۱۹ ][ ۵۲۰ ][ ۵۲۱ ][ ۵۲۲ ][ ۵۲۳ ][ ۵۲۴ ][ ۵۲۵ ][ ۵۲۶ ][ ۵۲۷ ][ ۵۲۸ ][ ۵۲۹ ][ ۵۳۰ ][ ۵۳۱ ][ ۵۳۲ ][ ۵۳۳ ][ ۵۳۴ ][ ۵۳۵ ][ ۵۳۶ ][ ۵۳۷ ][ ۵۳۸ ][ ۵۳۹ ][ ۵۴۰ ][ ۵۴۱ ][ ۵۴۲ ][ ۵۴۳ ][ ۵۴۴ ][ ۵۴۵ ][ ۵۴۶ ][ ۵۴۷ ][ ۵۴۸ ][ ۵۴۹ ][ ۵۵۰ ][ ۵۵۱ ][ ۵۵۲ ][ ۵۵۳ ][ ۵۵۴ ][ ۵۵۵ ][ ۵۵۶ ][ ۵۵۷ ][ ۵۵۸ ][ ۵۵۹ ][ ۵۶۰ ][ ۵۶۱ ][ ۵۶۲ ][ ۵۶۳ ][ ۵۶۴ ][ ۵۶۵ ][ ۵۶۶ ][ ۵۶۷ ][ ۵۶۸ ][ ۵۶۹ ][ ۵۷۰ ][ ۵۷۱ ][ ۵۷۲ ][ ۵۷۳ ][ ۵۷۴ ][ ۵۷۵ ][ ۵۷۶ ][ ۵۷۷ ][ ۵۷۸ ][ ۵۷۹ ][ ۵۸۰ ][ ۵۸۱ ][ ۵۸۲ ][ ۵۸۳ ][ ۵۸۴ ][ ۵۸۵ ][ ۵۸۶ ][ ۵۸۷ ][ ۵۸۸ ][ ۵۸۹ ][ ۵۹۰ ][ ۵۹۱ ][ ۵۹۲ ][ ۵۹۳ ][ ۵۹۴ ][ ۵۹۵ ][ ۵۹۶ ][ ۵۹۷ ][ ۵۹۸ ][ ۵۹۹ ][ ۶۰۰ ][ ۶۰۱ ][ ۶۰۲ ][ ۶۰۳ ][ ۶۰۴ ][ ۶۰۵ ][ ۶۰۶ ][ ۶۰۷ ][ ۶۰۸ ][ ۶۰۹ ][ ۶۱۰ ][ ۶۱۱ ][ ۶۱۲ ][ ۶۱۳ ][ ۶۱۴ ][ ۶۱۵ ][ ۶۱۶ ][ ۶۱۷ ][ ۶۱۸ ][ ۶۱۹ ][ ۶۲۰ ][ ۶۲۱ ][ ۶۲۲ ][ ۶۲۳ ][ ۶۲۴ ][ ۶۲۵ ][ ۶۲۶ ][ ۶۲۷ ][ ۶۲۸ ][ ۶۲۹ ][ ۶۳۰ ][ ۶۳۱ ][ ۶۳۲ ][ ۶۳۳ ][ ۶۳۴ ][ ۶۳۵ ][ ۶۳۶ ][ ۶۳۷ ][ ۶۳۸ ][ ۶۳۹ ][ ۶۴۰ ][ ۶۴۱ ][ ۶۴۲ ][ ۶۴۳ ][ ۶۴۴ ][ ۶۴۵ ][ ۶۴۶ ][ ۶۴۷ ][ ۶۴۸ ][ ۶۴۹ ][ ۶۵۰ ][ ۶۵۱ ][ ۶۵۲ ][ ۶۵۳ ][ ۶۵۴ ][ ۶۵۵ ][ ۶۵۶ ][ ۶۵۷ ][ ۶۵۸ ][ ۶۵۹ ][ ۶۶۰ ][ ۶۶۱ ][ ۶۶۲ ][ ۶۶۳ ][ ۶۶۴ ][ ۶۶۵ ][ ۶۶۶ ][ ۶۶۷ ][ ۶۶۸ ][ ۶۶۹ ][ ۶۷۰ ][ ۶۷۱ ][ ۶۷۲ ][ ۶۷۳ ][ ۶۷۴ ][ ۶۷۵ ][ ۶۷۶ ][ ۶۷۷ ][ ۶۷۸ ][ ۶۷۹ ][ ۶۸۰ ][ ۶۸۱ ][ ۶۸۲ ][ ۶۸۳ ][ ۶۸۴ ][ ۶۸۵ ][ ۶۸۶ ][ ۶۸۷ ][ ۶۸۸ ][ ۶۸۹ ][ ۶۹۰ ][ ۶۹۱ ][ ۶۹۲ ][ ۶۹۳ ][ ۶۹۴ ][ ۶۹۵ ][ ۶۹۶ ][ ۶۹۷ ][ ۶۹۸ ][ ۶۹۹ ][ ۷۰۰ ][ ۷۰۱ ][ ۷۰۲ ][ ۷۰۳ ][ ۷۰۴ ][ ۷۰۵ ][ ۷۰۶ ][ ۷۰۷ ][ ۷۰۸ ][ ۷۰۹ ][ ۷۱۰ ][ ۷۱۱ ][ ۷۱۲ ][ ۷۱۳ ][ ۷۱۴ ][ ۷۱۵ ][ ۷۱۶ ][ ۷۱۷ ][ ۷۱۸ ][ ۷۱۹ ][ ۷۲۰ ][ ۷۲۱ ][ ۷۲۲ ][ ۷۲۳ ][ ۷۲۴ ][ ۷۲۵ ][ ۷۲۶ ][ ۷۲۷ ][ ۷۲۸ ][ ۷۲۹ ][ ۷۳۰ ][ ۷۳۱ ][ ۷۳۲ ][ ۷۳۳ ][ ۷۳۴ ][ ۷۳۵ ][ ۷۳۶ ][ ۷۳۷ ][ ۷۳۸ ][ ۷۳۹ ][ ۷۴۰ ][ ۷۴۱ ][ ۷۴۲ ][ ۷۴۳ ][ ۷۴۴ ][ ۷۴۵ ][ ۷۴۶ ][ ۷۴۷ ][ ۷۴۸ ][ ۷۴۹ ][ ۷۵۰ ][ ۷۵۱ ][ ۷۵۲ ][ ۷۵۳ ][ ۷۵۴ ][ ۷۵۵ ][ ۷۵۶ ][ ۷۵۷ ][ ۷۵۸ ][ ۷۵۹ ][ ۷۶۰ ][ ۷۶۱ ][ ۷۶۲ ][ ۷۶۳ ][ ۷۶۴ ][ ۷۶۵ ][ ۷۶۶ ][ ۷۶۷ ][ ۷۶۸ ][ ۷۶۹ ][ ۷۷۰ ][ ۷۷۱ ][ ۷۷۲ ][ ۷۷۳ ][ ۷۷۴ ][ ۷۷۵ ][ ۷۷۶ ][ ۷۷۷ ][ ۷۷۸ ][ ۷۷۹ ][ ۷۸۰ ][ ۷۸۱ ][ ۷۸۲ ][ ۷۸۳ ][ ۷۸۴ ][ ۷۸۵ ][ ۷۸۶ ][ ۷۸۷ ][ ۷۸۸ ][ ۷۸۹ ][ ۷۹۰ ][ ۷۹۱ ][ ۷۹۲ ][ ۷۹۳ ][ ۷۹۴ ][ ۷۹۵ ][ ۷۹۶ ][ ۷۹۷ ][ ۷۹۸ ][ ۷۹۹ ][ ۸۰۰ ][ ۸۰۱ ][ ۸۰۲ ][ ۸۰۳ ][ ۸۰۴ ][ ۸۰۵ ][ ۸۰۶ ][ ۸۰۷ ][ ۸۰۸ ][ ۸۰۹ ][ ۸۱۰ ][ ۸۱۱ ][ ۸۱۲ ][ ۸۱۳ ][ ۸۱۴ ][ ۸۱۵ ][ ۸۱۶ ][ ۸۱۷ ][ ۸۱۸ ][ ۸۱۹ ][ ۸۲۰ ][ ۸۲۱ ][ ۸۲۲ ][ ۸۲۳ ][ ۸۲۴ ][ ۸۲۵ ][ ۸۲۶ ][ ۸۲۷ ][ ۸۲۸ ][ ۸۲۹ ][ ۸۳۰ ][ ۸۳۱ ][ ۸۳۲ ][ ۸۳۳ ][ ۸۳۴ ][ ۸۳۵ ][ ۸۳۶ ][ ۸۳۷ ][ ۸۳۸ ][ ۸۳۹ ][ ۸۴۰ ][ ۸۴۱ ][ ۸۴۲ ][ ۸۴۳ ][ ۸۴۴ ][ ۸۴۵ ][ ۸۴۶ ][ ۸۴۷ ][ ۸۴۸ ][ ۸۴۹ ][ ۸۵۰ ][ ۸۵۱ ][ ۸۵۲ ][ ۸۵۳ ][ ۸۵۴ ][ ۸۵۵ ][ ۸۵۶ ][ ۸۵۷ ][ ۸۵۸ ][ ۸۵۹ ][ ۸۶۰ ][ ۸۶۱ ][ ۸۶۲ ][ ۸۶۳ ][ ۸۶۴ ][ ۸۶۵ ][ ۸۶۶ ][ ۸۶۷ ][ ۸۶۸ ][ ۸۶۹ ][ ۸۷۰ ][ ۸۷۱ ][ ۸۷۲ ][ ۸۷۳ ][ ۸۷۴ ][ ۸۷۵ ][ ۸۷۶ ][ ۸۷۷ ][ ۸۷۸ ][ ۸۷۹ ][ ۸۸۰ ][ ۸۸۱ ][ ۸۸۲ ][ ۸۸۳ ][ ۸۸۴ ][ ۸۸۵ ][ ۸۸۶ ][ ۸۸۷ ][ ۸۸۸ ][ ۸۸۹ ][ ۸۹۰ ][ ۸۹۱ ][ ۸۹۲ ][ ۸۹۳ ][ ۸۹۴ ][ ۸۹۵ ][ ۸۹۶ ][ ۸۹۷ ][ ۸۹۸ ][ ۸۹۹ ][ ۹۰۰ ][ ۹۰۱ ][ ۹۰۲ ][ ۹۰۳ ][ ۹۰۴ ][ ۹۰۵ ][ ۹۰۶ ][ ۹۰۷ ][ ۹۰۸ ][ ۹۰۹ ][ ۹۱۰ ][ ۹۱۱ ][ ۹۱۲ ][ ۹۱۳ ][ ۹۱۴ ][ ۹۱۵ ][ ۹۱۶ ][ ۹۱۷ ][ ۹۱۸ ][ ۹۱۹ ][ ۹۲۰ ][ ۹۲۱ ][ ۹۲۲ ][ ۹۲۳ ][ ۹۲۴ ][ ۹۲۵ ][ ۹۲۶ ][ ۹۲۷ ][ ۹۲۸ ][ ۹۲۹ ][ ۹۳۰ ][ ۹۳۱ ][ ۹۳۲ ][ ۹۳۳ ][ ۹۳۴ ][ ۹۳۵ ][ ۹۳۶ ][ ۹۳۷ ][ ۹۳۸ ][ ۹۳۹ ][ ۹۴۰ ][ ۹۴۱ ][ ۹۴۲ ][ ۹۴۳ ][ ۹۴۴ ][ ۹۴۵ ][ ۹۴۶ ][ ۹۴۷ ][ ۹۴۸ ][ ۹۴۹ ][ ۹۵۰ ][ ۹۵۱ ][ ۹۵۲ ][ ۹۵۳ ][ ۹۵۴ ][ ۹۵۵ ][ ۹۵۶ ][ ۹۵۷ ][ ۹۵۸ ][ ۹۵۹ ][ ۹۶۰ ][ ۹۶۱ ][ ۹۶۲ ][ ۹۶۳ ][ ۹۶۴ ][ ۹۶۵ ][ ۹۶۶ ][ ۹۶۷ ][ ۹۶۸ ][ ۹۶۹ ][ ۹۷۰ ][ ۹۷۱ ][ ۹۷۲ ][ ۹۷۳ ][ ۹۷۴ ][ ۹۷۵ ][ ۹۷۶ ][ ۹۷۷ ][ ۹۷۸ ][ ۹۷۹ ][ ۹۸۰ ][ ۹۸۱ ][ ۹۸۲ ][ ۹۸۳ ][ ۹۸۴ ][ ۹۸۵ ][ ۹۸۶ ][ ۹۸۷ ][ ۹۸۸ ][ ۹۸۹ ][ ۹۹۰ ][ ۹۹۱ ][ ۹۹۲ ][ ۹۹۳ ][ ۹۹۴ ][ ۹۹۵ ][ ۹۹۶ ][ ۹۹۷ ][ ۹۹۸ ][ ۹۹۹ ][ ۱۰۰۰ ][ ۱۰۰۱ ][ ۱۰۰۲ ][ ۱۰۰۳ ][ ۱۰۰۴ ][ ۱۰۰۵ ][ ۱۰۰۶ ][ ۱۰۰۷ ][ ۱۰۰۸ ][ ۱۰۰۹ ][ ۱۰۱۰ ][ ۱۰۱۱ ][ ۱۰۱۲ ][ ۱۰۱۳ ][ ۱۰۱۴ ][ ۱۰۱۵ ][ ۱۰۱۶ ][ ۱۰۱۷ ][ ۱۰۱۸ ][ ۱۰۱۹ ][ ۱۰۲۰ ][ ۱۰۲۱ ][ ۱۰۲۲ ][ ۱۰۲۳ ][ ۱۰۲۴ ][ ۱۰۲۵ ][ ۱۰۲۶ ][ ۱۰۲۷ ][ ۱۰۲۸ ][ ۱۰۲۹ ][ ۱۰۳۰ ][ ۱۰۳۱ ][ ۱۰۳۲ ][ ۱۰۳۳ ][ ۱۰۳۴ ][ ۱۰۳۵ ][ ۱۰۳۶ ][ ۱۰۳۷ ][ ۱۰۳۸ ][ ۱۰۳۹ ][ ۱۰۴۰ ][ ۱۰۴۱ ][ ۱۰۴۲ ][ ۱۰۴۳ ][ ۱۰۴۴ ][ ۱۰۴۵ ][ ۱۰۴۶ ][ ۱۰۴۷ ][ ۱۰۴۸ ][ ۱۰۴۹ ][ ۱۰۵۰ ][ ۱۰۵۱ ][ ۱۰۵۲ ][ ۱۰۵۳ ][ ۱۰۵۴ ][ ۱۰۵۵ ][ ۱۰۵۶ ][ ۱۰۵۷ ][ ۱۰۵۸ ][ ۱۰۵۹ ][ ۱۰۶۰ ][ ۱۰۶۱ ][ ۱۰۶۲ ][ ۱۰۶۳ ][ ۱۰۶۴ ][ ۱۰۶۵ ][ ۱۰۶۶ ][ ۱۰۶۷ ][ ۱۰۶۸ ][ ۱۰۶۹ ][ ۱۰۷۰ ][ ۱۰۷۱ ][ ۱۰۷۲ ][ ۱۰۷۳ ][ ۱۰۷۴ ][ ۱۰۷۵ ][ ۱۰۷۶ ][ ۱۰۷۷ ][ ۱۰۷۸ ][ ۱۰۷۹ ][ ۱۰۸۰ ][ ۱۰۸۱ ][ ۱۰۸۲ ][ ۱۰۸۳ ][ ۱۰۸۴ ][ ۱۰۸۵ ][ ۱۰۸۶ ][ ۱۰۸۷ ][ ۱۰۸۸ ][ ۱۰۸۹ ][ ۱۰۹۰ ][ ۱۰۹۱ ][ ۱۰۹۲ ][ ۱۰۹۳ ][ ۱۰۹۴ ][ ۱۰۹۵ ][ ۱۰۹۶ ][ ۱۰۹۷ ]
.: Weblog Themes By iranblag :.

درباره وبلاگ

تيم مشاوران مديريت ايران IranMCT ----------------- http://iranmct.com ---------------- Iran Management Consultants Team
پنل کاربری
نام کاربری :
پسورد :
لینک های تبادلی
فاقد لینک
تبادل لینک اتوماتیک
لینک :
خبرنامه
عضویت   لغو عضویت
امکانات وب
شمارنده
[قالب وبلاگ : فتا بلاگ] [Weblog Themes By : themzha.com] شرکت مشاوره مدیریتبازارسازی مدیریت بازاریابی. بازدید تحقیقات بازاریابیآموزش مدیریت MBAدلایل ترک تحقیقات بازاریابی تحقیقات مدیریت شرایط سخت بازارکارت امتیازی متوازنارزیابی عملک