مشاوره مديريت - آموزش مديريت - آموزش فروشندگي حرفه‌اي
 
نويسندگان
عضویت
نام کاربری :
پسورد :
تکرار پسورد:
ایمیل :
نام اصلی :
آمار
امروز : 4890
دیروز : 40915
افراد آنلاین : 46
همه : 4414639
 

آداب سخن گفتن در قرآن

خداوند متعال نعمت‌هاي زيادي را به بندگان ارزاني داشته كه هر كدام از آنها شكر مخصوص به خود دارند؛ چرا كه علاوه بر شكر زباني هر نعمتي سزاوار شكر عملي است كه عبارت‌ است از استفاده كردن هر نعمت در جايي كه خداوند فرموده است.

يكي از نعمت‌هايي كه خداوند در قرآن كريم به آن اشاره فرموده، نعمت زبان است: «أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَينَينِ. وَ لِسانًا وَ شَفَتَينِ» (بلد / ۸ ـ ۹)؛ آيا دو چشمش نداده‌ايم؟ و زباني و دو لب .
اين نعمت با آن كه حجم كوچكي نسبت به ساير اعضاي بدن دارد، اما كارايي بسيار زيادي دارد و به همين علت هم مي‌بينيم گناهان زيادي را براي اين عضو بر شمرده‌اند.
در اين مطلب در صدد آنيم كه از ديد قرآن ‌كريم برخي خصوصيات گفتار و استفاده‌هاي صحيح و ناصحيح آن را بشناسيم تا سعي كنيم استفاده ما از اين عضو بدن، قرآني باشد.
۱٫ در سخن گفتن مواظب باشيد؛ چرا كه تمام سخنانتان نوشته مي‌شود:
«وَ إِنَّ عَلَيكُمْ لَحافِظينَ. كِراماً كاتِبين» (انفطار۱۰ـ ۱۱)؛ و قطعاً بر شما نگهبانانى [گماشته شده‏] اند. [فرشتگان‏] بزرگوارى كه نويسندگان [اعمال شما] هستند.
 
۲. چه كسي از خداوند راستگوتر است؟
«... وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللهِ حَديثًا» (نساء/۸۷)؛ ... و راستگوتر از خدا در سخن كيست؟
 
۳. چه كسي گفتارش نيكو‌تر است از كسي كه به‌ سوي خدا دعوت مي‌كند؟
«وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللهِ ...» (فصلت/۳۳)؛ و كيست خوش‌گفتارتر از آن كس كه به سوى خدا دعوت نمايد.
 
۴. آدمي زير زبانش پنهان است:
«... فَلَمّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيوْمَ لَدَينا مَكينٌ أَمينٌ» (يوسف/۵۴)؛ پس چون با او سخن راند، گفت: «تو امروز نزد ما با منزلت و امين هستى.»
 
۵. قرآن سخني سنگين و با عظمت:
«إِنّا سَنُلْقي عَلَيكَ قَوْلاً ثَقيلاً» (مزمل/۵)؛ در حقيقت ما به زودى بر تو گفتارى گرانبار القا مى‏كنيم.
 
۶. پاكان، در سخن گفتن نيز به پاكي هدايت يافته‌اند:
«وَ هُدُوا إِلَى الطَّيبِ مِنَ الْقَوْلِ ...» (حج/۲۴)؛ و به گفتار پاك هدايت مى‏شوند... .
 
۷. سلام كردن، بهترين شروع براي آغاز سخن با مؤمنان:
«وَ إِذا جاءَكَ الَّذينَ يؤْمِنُونَ بِاياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيكُمْ ...» (انعام/۵۴)؛ و چون كسانى كه به آيات ما ايمان مى‏آورند نزد تو آيند، بگو: سلام بر شما ... .
 
۸. سلام، اولين سخن ملائكه هنگام قبض روح پاكان:
«الَّذينَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيبينَ يقُولُونَ سَلامٌ عَلَيكُمْ ...» (نحل/۳۲)؛ همان كسانى كه فرشتگان جان آنها را در حالى كه پاكيزه (از پليدى كفر و فسق) اند مى‏ستانند (به آنها) مى‏گويند: سلام بر شما.
 
۹. سلام، بهترين جواب ابلهان:
«... وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلامًا» (فرقان/۶۳)؛ ... و چون نادانان ايشان را طرف خطاب قرار دهند به ملايمت پاسخ مى‏دهند.
 
۱۰. كساني مورد شفاعت قرار مي‌گيرند كه گفتارشان مورد رضايت خداوند باشد:
«يوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِي لَهُ قَوْلاً» (طه/۱۰۹) ؛ در آن روز شفاعت سود ندارد مگر [شفاعت‏] كسى كه خداى رحمان به او اجازه دهد و سخن او را بپسندد.
 
۱۱. محكم و مستدل حرف بزنيد:
«يا ايهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَديدًا» (احزاب/۷۰) ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از خدا پروا كنيد و سخنى درست و استوار گوييد.
 
۱۲. در نصيحت ديگران سخن گفتن با نرمي احتمال تأثيرش بيشتر است:
«فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَينًا لَعَلَّهُ يتَذَكَّرُ أَوْ يخْشى» (طه/۴۴) ؛ و با او سخنى نرم گوييد، شايد كه پند پذيرد يا بترسد.
 
۱۳. با پدر و مادر بزرگوارانه سخن بگوييد:
«... وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريمًا» (اسراء/۲۳)؛ به آنها(والدين) [حتى‏] «اوف» مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى.
 
۱۴. با مردم به نيكي سخن بگوييد:
«... وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْنًا ... .» (بقره/۸۳)؛ ... و با مردم [به زبانِ‏] خوش سخن بگوييد ...
 
۱۵. سخنان را بشنويد، اما به بهترينش عمل كنيد:
«... فَبَشِّرْ عِبادِ، الَّذينَ يسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... » (زمر/ ۱۷ـ ۱۸) ؛ پس بندگان مرا مژده ده، آنهايى كه سخنان را گوش فرا مى‏دهند و از بهترين آنها پيروى مى‏كنند ... .
 
۱۶ـ وقتي سوار بر مركب مي‌شويد، اين آيه را بخوانيد:
«... سُبْحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنّا لَهُ مُقْرِنينَ» (زخرف/۱۳) ؛ پاك و منزه است آن كه اين را رام ما كرد و ما خود بر آن توانا نبوديم.
 
منبع:


سروش وحي، ش ۱۶، حجت‌الله رحماني،‌ با تصرف .
   


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۹ ] [ مشاوره مديريت ]

                     

 اهميت سكوت

 يكي از روشهاي تدبير و انديشه سكوت است. ما در بين سخنان بزرگانمان بسيار تأكيد به سكوت داشتيم تا حدي كه اگر در احوالات تمام علماء بنگريم خواهيم ديد كه ايشان بيشتر به سكوت و تفكر مشغول بودند. اما من بحث سكوت را از ميان يكي دو كتاب انتخاب كرده ام كه مي توانيد در ادامه مطلب بخوانيد

سكوت در آيات قرآن مجيد

در دو مورد از آيات قرآن مجيد مساله سكوت به عنوان يك ارزش والا مطرح شده‏است.


نخست در داستان حضرت مريم عليها السلام مى‏خوانيم كه در آن لحظات طوفانى كه درد سخت زائيدن به او دست داد آن گونه كه او را از آبادى به بيابان خشك و خالى كشاند، به قدرى غم و اندوه سراسر وجود او را فراگرفته بود كه حساب نداشت، مخصوصا از اين كه نوزادش متولد شود و رگبار تهمتهاى مردم بى‏ايمان متوجه او گردد تا آنجا كه تقاضاى مرگ از خدا كرد; در اين هنگام ندائى شنيد كه به او دستور مى‏دهد غمگين مباش پروردگارت از پائين پاى تو چشمه آب گوارائى جارى ساخته (و درخت‏خشكيده خرما به فرمان او به بار نشسته است) ... از آن غذاى لذيذ بخور و از آن چشمه گوارا بنوش و چشمت را (به مولود تازه) روشن دار و هرگاه انسانى را ديدى و از تو توضيح خواست‏با اشاره بگو: من براى خداى رحمان روزه گرفته‏ام و امروز با احدى سخن نمى‏گويم (فاجاءها المخاض الى جذع النخلة قالت‏يا ليتنى مت قبل هذا و كنت نسيا منسيا - فنادها من تحتها الاتحزنى قد جعل ربك تحتك سريا - و هزى اليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا - فكلى و اشربى و قرى عينا فاما ترين من البشر احدا; فقولى انى نذرت للرحمن صوما فلن اكلم اليوم انسيا)


در اين كه اين ندا كننده جبرئيل بوده است‏يا نوزاد مريم (يعنى حضرت مسيح) در ميان مفسران گفتگو است; بعضى اين پيام را مناسب مقام جبرئيل دانسته‏اند ولى به گفته علامه طباطبائى در «الميزان‏» تعبير به «من تحتها» (از پائين پاى او) تناسب با حضرت‏مسيح عليه السلام دارد، افزون بر اين ضميرهائى كه در آيه وجود دارد غالبا به حضرت‏مسيح عليه السلام بر مى‏گردد، و مناسب است كه ضمير در «نادى‏» نيز به او بر گردد، ولى به هرحال آنچه در اينجا مورد توجه ما است اين است كه دستور به نذر سكوت، يك دستور الهى بود، خواه به وسيله فرشته الهى به (جبرئيل) ابلاغ شده باشد يا به وسيله حضرت‏مسيح عليه السلام و مى‏دانيم نذر همواره به كارى تعلق مى‏گيرد كه داراى رجحان و مطلوبيت الهى باشد، بنابراين «روزه سكوت‏» - حداقل - در آن امت‏يك عمل الهى بود، و از تعبير آيه چنين بر مى‏آيد كه نذر سكوت براى مردم آن زمان يك كار شناخته شده بود; به همين دليل، هنگامى كه مريم با اشاره اظهار داشت كه روزه سكوت گرفته‏ام ظاهرا كسى بر اين كار او ايراد نگرفت.


اين احتمال نيز داده شده است كه روزه او از آب و غذا و كلام بوده نه تنها سكوت.


البته روزه‏سكوت در شريعت اسلام به خاطر تفاوت شرايط زمان و مكان تحريم شده و در حديثى از امام سجاد، على‏بن‏الحسين عليهما السلام مى‏خوانيم «وصوم الصمت‏حرام; روزه سكوت حرام است!»


همين معنى در حديث ديگرى در وصاياى پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام نيز آمده است


در حديث ديگرى نيز از امام صادق عليه السلام مى‏خوانيم: «ولاصمت‏يوما الى الليل; روزه سكوت از صبح تا به شب در اسلام وجود ندارد!»


البته يكى از آداب صوم كامل در اسلام اين است كه انسان هنگام روزه گرفتن زبان خود را از آلودگى به گناه و سخنان باطل حفظ كند همان‏گونه كه چشم و گوش را بايد از آلودگى به گناه محافظت كرد. امام صادق عليه السلام در حديثى مى‏فرمايد: «ان الصوم ليس من الطعام و الشراب وحده ان مريم قالت انى نذرت للرحمان صوما اى صمتا فاحفظوا السنتكم و غضوا ابصاركم ... ; روزه تنها از غذا و نوشيدنيها نيست (مگر نمى‏بيند كه) مريم گفت: من براى خداوند رحمان روزه‏اى نذر كرده‏ام; يعنى، سكوت را، بنابراين هنگامى كه روزه هستيد زبانهاى خود را حفظ كنيد و چشمان خود را (از گناه) ببنديد!»


به هر حال، از مجموع آيه و رواياتى كه در تفسير آن آمده اهميت‏سكوت و ارزش آن ظاهر مى‏شود.


در آيه‏10 همين سوره (مريم) اشاره ديگرى به اهميت‏سكوت ديده مى‏شود آنجا كه در داستان «زكريا» عليه السلام مى‏خوانيم: «هنگامى كه مژده تولد حضرت «يحيى‏» عليه السلام در آينده نزديك به او داده شد در حالى كه هم خودش پير و ناتوان بود و هم همسرش نازا، از خداوند تقاضاى نشانه‏اى كرد، (قال رب اجعل لى آية) و به او وحى شد كه: نشانه تو آن است كه سه شبانه روز تمام در حالى كه زبانت‏سالم است قدرت سخن گفتن با مردم را نخواهى داشت (تنها زبانت‏به ذكر خدا و مناجات با او گردش مى‏كند) (قال آيتك الا تكلم الناس ثلاث ليال سويا).


درست است كه در اين آيه تحسين يا مذمتى از سكوت نيست، ولى همين اندازه كه آن‏را به‏عنوان يك آيت الهى براى «زكريا» قرار داد دليل بر اين است كه ارزش‏الهى دارد.


همين معنى در سوره آل عمران، آيه‏41 نيز آمده است كه «زكريا» پس از شنيدن اين مژده‏بزرگ (مژده‏صاحب فرزند شدن، آن هم فرزند صالح و بسيار برجسته‏اى همچون يحيى عليه السلام) تقاضاى آيت و نشانه‏اى از پروردگارش كرد، در پاسخ به او فرمود: آيت و نشانه تو آن است كه سه روز جز با اشاره و رمز با مردم سخن نخواهى گفت (قال آيتك الا تكلم الناس ثلاثة ايام الا رمزا).


بعضى از مفسران احتمال داده‏اند كه خود دارى زكريا از سخن گفتن با مردم جنبه اختيارى داشته نه اين‏كه زبان او بى‏اختيار جز با ذكر خدا باز نمى‏شده; و به تعبير ديگر، او مامور به روزه سكوت در آن سه روز بود.


«فخر رازى‏» اين قول را از «ابومسلم‏» نقل مى‏كند و آن را تفسير زيبا و معقولى مى‏شمرد، ولى اين تفسير با محتواى آيه چندان سازگار نيست; زيرا زكريا درخواست آيه و نشانه‏اى براى آن بشارت الهى كرده بود و سكوت اختيارى نمى‏تواند دليل بر اين معنى باشد جز با تكلف.


به هر حال، اين گفتگوها درباره تفسير آيه در آنچه ما به دنبال آن هستيم يعنى ارزش سكوت از نظر قرآن تاثير چندانى ندارد; زيرا از آيات بالا بخوبى استفاده مى‏شود كه سكوت يك ارزش والا داشته كه به عنوان يك آيت الهى ارائه شده است.


سكوت در روايات اسلامى

اهميت «صمت‏» (سكوت) در روايات اسلامى بازتاب بسيار گسترده‏اى دارد، و نكته‏هاى دقيق و ظريفى درباره آن بيان شده، و آثار و ثمرات آن با تعبيرات جالبى تشريح شده است، كه به بخشى از آن ذيلا اشاره مى‏شود.


1- در زمينه تاثير سكوت در تعميق تفكر و استوارى عقل، از رسول‏خدا صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود: «اذا رايتم المؤمن صموتا فادنوا منه فانه يلقى‏الحكمة و المؤمن قليل الكلام كثير العمل و المنافق كثير الكلام قليل العمل; هنگامى كه مؤمن را خاموش ببينيد به او نزديك شويد كه دانش و حكمت‏به شما القا مى‏كند، و مؤمن كمتر سخن مى‏گويد و بسيار عمل مى‏كند، و منافق بسيار سخن مى‏گويد و كمتر عمل مى‏كند.»


2- در حديث ديگرى در همين زمينه از امام صادق عليه السلام مى‏خوانيم كه فرمود: «دليل العاقل التفكر و دليل التفكر الصمت; نشانه عاقل فكر كردن و نشانه فكر كردن، سكوت نمودن است.»


3- در حديث ديگرى از امام اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است: «اكثر صمتك يتوفر فكرك و يستنر قلبك و يسلم الناس من يدك; بسيار خاموشى برگزين تا فكرت زياد شود، و عقلت نورانى گردد، و مردم از دست (و زبان) تو سالم بمانند!»


از اين روايات بخوبى استفاده مى‏شود كه رابطه دقيق ميان بارور شدن فكر و انديشه، با سكوت وجود دارد; دليل آن هم روشن است، زيرا قسمت مهمى از نيروهاى فكرى انسان در فضول كلام و سخنان بيهوده از ميان مى‏رود; هنگامى كه انسان سكوت را پيشه مى‏كند، اين نيروها متمركز مى‏گردد، و فكر و انديشه را به كار مى‏اندازد، و ابواب حكمت را به روى انسان مى‏گشايد; به همين دليل، مردم سخن گفتن بسيار را دليل كم عقلى مى‏شمرند و افراد كم عقل سخنان بيهوده بسيار مى‏گويند.


4- از بعضى از روايات استفاده مى‏شود كه يكى از مهمترين عبادت سكوت است; از جمله، در مواعظ پيامبراكرم صلى الله عليه و آله به ابوذر مى‏خوانيم: «اربع لايصيبهن الا مؤمن، الصمت و هو اول العبادة ...; چهار چيز است كه تنها نصيب مؤمن مى‏شود، نخست‏سكوت است كه سرآغاز عبادت مى‏باشد ...»


5- از بعضى از احاديث استفاده مى‏شود كه پرگويى مايه قساوت و سنگدلى است، در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‏خوانيم: «كان المسيح عليه السلام يقول لا تكثر الكلام فى غير ذكر الله فان الذين يكثرون الكلام فى غير ذكر الله قاسية قلوبهم ولكن لا يعلمون; حضرت مسيح عليه السلام مى‏فرمود; جز به ذكر خدا سخن زياد مگوييد، زيرا كسانى كه در غير ذكر خدا سخن بسيار مى‏گويند دلهايى پر قساوت دارند ولى نمى‏دانند!»


6- در حديث ديگرى از امام على‏بن‏موسى‏الرضا عليهما السلام مى‏خوانيم: سكوت نه تنها از اسباب علم و دانش است، بلكه راهنما به سوى هرخير و نيكى است; فرمود: «ان الصمت‏باب من ابوااب الحكمة، ان الصمت‏يكسب المحبة انه دليل على كل خير; سكوت درى از درهاى دانش است، سكوت محبت مى‏آورد، و دليل و راهنماى همه خيرات است.»


اين كه مى‏فرمايد: سكوت محبت مى‏آورد به خاطر اين است كه بسيارى از رنجشها و عداوتها از نيش زبان زدن و تعبيرات نامناسب درباره اشخاص حاصل مى‏شود، و سكوت انسان را از آن نجات مى‏دهد.»


7- سكوت سبب نجات از بسيارى از گناهان مى‏شود و در نتيجه كليد ورود در بهشت است. چنان‏كه در حديثى از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله مى‏خوانيم: كه مردى نزد آن حضرت آمد (و طالب سعادت و نجات بود) پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود: آيا تو را به چيزى راهنمايى كنم كه خدا به وسيله آن تو را وارد بهشت مى‏سازد، عرض كرد آرى اى رسول‏خدا! سپس دستور به انفاق و يارى مظلوم و كمك از طريق مشورت فرمود، و بعد دستور به سكوت داد و فرمود: «فاصمت لسانك الا من خير; سكوت اختيار كن جز از نيكيها» و در پايان افزود: «هرگاه يكى از اين صفات در تو باشد، تو را به سوى بهشت مى‏برد.»


8- بى شك يكى از آثار مثبت‏سكوت، آراسته شدن به زيور و قار است. همان‏گونه كه در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‏خوانيم: «الصمت‏يكسيك الوقار، و يكفيك مئونة الاعتذار;سكوت لباس وقار برتو مى‏پوشاند و مشكل عذر خواهى را از تو بر مى‏دارد!»


شخصى كه زياد سخن مى‏گويد; اشتباهات فراوانى دارد كه هم از ابهت او مى‏كاهد، و هم او را وادار به عذر خواهى مكرر مى‏كند.


9- همين معنى به شكل گوياترى در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است، فرمود: «ان كان فى الكلام بلاغة ففى الصمت السلامة من العثار; اگر در سخن گفتن، بلاغت‏بوده باشد، در سكوت سلامت از لغزشهاست!»


از اين حديث استفاده مى‏شود كه سكوت حتى بر سخنان بليغ گاهى برترى دارد!


10- اين بحث را با حديث ديگرى از امام حسن عليه السلام پايان مى‏دهيم هرچند در اين زمينه احاديث فراوان ديگرى باقى مانده كه ذكر همه آنها ما را از روشى كه در اين مباحث داريم درو سازد; فرمود: «نعم العون الصمت فى مواطن كثيرة و ان كنت فصيحا; سكوت ياور خوبى است در بسيارى از موارد، هرچند سخن گويى فصيح باشى!»


رفع يك اشتباه

آنچه در بالا درباره اهميت‏سكوت و آثار سازنده و مثبت آن در تعميق تفكر آدمى و جلوگيرى از اشتباهات و مصون ماندن از انواع گناهان و حفظ شخصيت و ابهت و وقار، و عدم نياز به عذر خواهى‏هاى مكرر و مانند آن آمد، به اين معنى نيست كه سخن گفتن همه جا نكوهيده و مذموم باشد، و انسان از همه چيز لب فرو بندد، چرا كه اين خود آفت‏بزرگ ديگرى است.


هدف از ستايش سكوت در آيات و روايات اسلامى، باز داشتن از پرگويى و سخنان لغو و بيهوده و گفتارهاى اضافى و غير لازم است وگرنه در بسيارى از موارد، سخن گفتن، واجب و لب فرو بستن و سكوت، حرام مسلم است.


مگر نه اين است كه نعمت‏بيان به صورت بزرگترين نعمت در سوره الرحمن بعد از نعمت آفرينش انسان شمرده شده است، و يكى از بزرگترين افتخارات نوع بشر داشتن زبان گويا و قدرت بر تكلم است.


بسيارى از عبادات بزرگ مانند نماز، مراسمى از حج، تلاوت قرآن و اذكار، به‏وسيله زبان انجام مى‏شود:


امر به معروف و نهى از منكر، تعليم علوم واجبه، ارشاد جاهل، تنبيه غافل، و راهنمايى به سوى حق و عدالت، و بسيارى از شؤون تعليم و تربيت‏به وسيله زبان انجام مى‏گيرد; هيچ دانشمند و صاحب فكرى نمى‏گويد در اين گونه موارد بايد سكوت كرد. آنچه مايه بدبختى انسان و بازداشتن او از تهذيب نفس و سير و سلوك الى الله است‏سخنان اضافى و به اصطلاح «فضول‏الكلام‏» است; بنابراين، بايد از هرگونه افراط و تفريط در اين مساله شديدا پرهيز كرد.


امام سجاد على‏بن‏الحسين عليهما السلام در اين باره سخنى دارد، كه سخن آخر و قول فصل است و حق مطلب را بخوبى ادا فرموده است.


كسى از آن حضرت پرسيد: آيا سخن گفتن افضل است‏يا سكوت؟ امام عليه السلام در جواب فرمود:


«لكل واحد منهما آفات فاذا سلما من الافات فالكلام افضل من السكوت. قيل كيف ذلك يا بن رسول الله عليه السلام؟ قال: لان الله عزوجل ما بعث الانبياء و الاوصياء بالسكوت، انما بعث-هم بالكلام، و لا استحقت الجنة بالسكوت و لا استوجبت ولاية بالس-كوت و لا توقيت النار بالسكوت انما ذلك كله بالكلام، ما كنت لاعدل القمر بالشمس انك تصف فضل السكوت بالكلام و لست تصف فضل الكلام بالسكوت‏»; هركدام از اين دو آفاتى دارد، هرگاه هر دو از آفت در امان باشد، سخن گفتن از سكوت افضل است، عرض شد اى پسر رسول‏خدا چگونه است اين مطلب؟ فرمود: اين به خاطر آن است كه خداوند متعال، پيامبران و اوصياى آنها را به سكوت مبعوث و مامور نكرد، بلكه آنها را به سخن گفتن مبعوث كرد،هرگز بهشت‏با سكوت به دست نمى‏آيد، و ولايت الهى با سكوت حاصل نمى‏شود، و از آتش دوزخ با سكوت رهايى حاصل نمى‏شود، همه اينها به وسيله كلام و سخن به دست مى‏آيد، من هرگز ماه را با خورشيد يكسان نمى‏كنم، حتى هنگامى كه مى‏خواهى فضيلت‏سكوت را بگويى با كلام آن را بيان مى‏كنى و هرگز فضيلت كلام را با سكوت شرح نمى‏دهى!»


بى‏شك «سكوت‏» و «سخن گفتن‏» هر كدام جائى و مقامى دارد و هر يك از آنها داراى جنبه‏هاى مثبت و جنبه‏هاى منفى است، و بى شك جنبه‏هاى مثبت‏سخن گفتن فزونتر از جنبه‏هاى منفى آن است; ولى از آنجا كه جنبه‏هاى مثبت‏سخن گفتن هنگامى آشكار مى‏شود كه انسان در مراحل تهذيب نفس توفيق كافى يافته باشد; به همين دليل كسانى را كه در آغاز راهند بيشتر توصيه به سكوت مى‏كنند، و بعد از كسب سلطه بر هواى نفس و به اصطلاح مالك زبان شدن، مامور به سخن گفتن و هدايت مردم مى‏شوند.


در اينجا معيار روشنى داريم، هرگاه ما سخنانى را كه در شبانه روز مى‏گوييم روى يك نوار ضبط كنيم و بعد با دقت و سختگيرى و خالى از تعصب به بررسى آن بپردازيم مشاهده مى‏كنيم كه از ميان صدها يا هزاران كلمه كه در طول يك شبانه روز از ما صادر شده، مقدار كمى از آن مربوط به اهداف الهى يا حوائج زندگى و ضروريات حيات مى‏باشد و بقيه فضول كلام و سخنان اضافى است كه در لابه‏لاى آن احيانا مطالب ناروا و گناه آلود يا سخنان مشكوك و مشتبه مى‏باشد.


هدف از سكوت مبارزه با انبوه فضول كلام و سخنان اضافى و بى‏هدف، و احيانا بى‏معنى يا گناه آلود است.


اين نكته نيز شايان توجه است كه «صمت‏» و «سكوت‏» هر چند در منابع اصلى لغت تقريبا به يك معنى تفسير شده است، ولى در كلمات بعضى از علماى اخلاق تفاوتى در ميان آن دو ديده مى‏شود; به اين معنى كه، سكوت ترك كلام بطور مطلق است، ولى «صمت‏» به معنى ترك سخن گفتن در امورى است كه هدف صحيحى را تعقيب نمى‏كند (ترك ما لا يعنيه) و آنچه براى سالكان الى الله و راهيان راه خدا و علاقه‏مندان به تهذيب نفس ضرورت دارد، بيشتر «صمت‏» است نه «سكوت‏».

http://www.qoran.mihanblog.com/post/86


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۸ ] [ مشاوره مديريت ]

 

آداب سخن گفتن


در اينجا ما بحث آداب را صرفاً در دو قسمت مي آوريم. قسمت اول تحت عنوان «چه بگوييم و چه نگوييم» و قسمت دوم تحت عنوان «چگونه بگوييم و چگونه نگوييم»

قسمت اول: چه بگوييم و چه نگوييم

پيش از آنكه خطيب بر كرسي سخن مستقر گردد بايد بداند در اين مجلس چه مي خواهد بگويد و محتواي سخنش چيست؟ چه مواردي از آيات و ورايات، تواريخ و رويدادها، اشعار و امثال و ديگر مطالب را به كار خواهد برد.

شناخت هدف، خطي مشي سخنران را تعيين مي كند، به وي قدرت روحي و اطمينان خاطر مي بخشد، سلطه معنويش را افزايش مي دهد، او را از نگراني و پريشان گويي مصون مي دارد، با فكري آرام و خالي از تشويش مسير سخن را مي پيمايد، دچار پراكنده گويي نمي شود و در سخنان خويش از اين شاخه به آن شاخه نمي پرد. برعكس، سخنراني كه هدف خود را تعيين ننموده و نمي داند در مجلس چه مي خواهد بگويد و چه مواردي را به كار مي برد، فكري ناآرام و ضميري مشوش دارد، او مانند كسي است كه مي خواهد چشم بسته راه برود و در هر قدم نگران و مضطرب است. نمي داند به كجا مي رود، راهش به چه نقطه اي منتهي مي گردد و با چه لغزشهايي مواجه مي شود.

حضرت علي عليه السلام مي فرمايند:

فكرتم تكلم تسلم من الزلل

اول فكر كن آنگاه سخن بگوي تا از لغزشها سالم و محفوظ بماني

طبق اصولي كه بيان شد ما مجاز نيستيم هر سخني را بر زبان آوريم. ما در سخن گفتن محدوديت داريم يعني هر كاري كه بخواهد خوب انجام شود پر از ضابطه و قانون خواهد شد. براي طراحي يك ساختمان و ساختن آن ما ضوابط و معيارهاي زيادي در نظر مي گيريم. نساختن آن يا تخريب آن كه احتياج به ضابطه و قانون ندارد. نيك سخن گفتن نيز چون قرار است نيك سخن گفتن باشد نه بد صحبت كردن احتياج به قواعد و مقرراتي دارد كه به برخي موارد آن اشاره مي كنيم.

الف: آنچه كه حق است بگوييم و از غير حق بپرهيزيم:

نبايد زبان گشوده شود جز به حق گفتن و هر آنچه غير حق بگويد مذموم و ناپسند است و سكوت به مواقع آن صدها بار از صحبت كردن بهتر مي باشد. در اين قسمت و دو قسمت ديگر براي روشن شدن مطلب، مواردي كه سخن گفتن در مورد آن ناپسند است گفته مي شود تا با حذف آنها از كلام خود، سخنور مؤدبي در جمع باشيم.

1) دروغ گفتن

مـرد بـايد كه راست گو باشد ور بـبـارد بـلا بـر او چو تگرگ

نام مردي بر او دروغ بود كش نباشد به راست گفتن برگ

راستي را تو اعتدالي دان كه از او شاخ خشك گيرد برگ

سخن راست گو مترس كه راست نـبـرد روزي و نـيـارد مـرگ

يكي از زشت ترين صفات اخلاقي و مفاصد كلامي، دروغ مي باشد تا آنجا كه خود دروغگويان آن را نمي پسندند و از هر كس بشنوند زشت مي دانند.

قتل الخراصون 4

كشته باد دروغگويان

اين آيه نشان دهنده شدت زشتي دروغ و تنفر خداوند از دروغگويان مي باشد زيرا آنها به بدترين نحو خيانت در امانت مي كنند منظور زباني است كه به امانت به انان سپرده شده و استفاده نابجا از آن بي انصافي و ناسپاسي است. البته بايد از هر نوع دروغي چه كوچك باشد و چه بزرگ، جدي باشد يا شوخي، بپرهيزد. چون كسي كه به دروغ هاي كوچك مبتلا شود مي تواند دروغ هاي بزرگ را نيز بگويد.

 

زشتي دروغ به حدي است كه خداي متعال در كوچك و بزرگ آن با هيچ كس مسامحه نمي كند و از احدي نمي پذيرد.

2) تهمت

هر كس كه پشت سر شخصي از او چيزي بگويد كه در او نيست به او بهتان زده.

وقتي كسي مورد تهمت قرار مي گيرد، آبرويش مي رود، و تا بخواهد از خودش دفاع كند بسيار طول مي كشد در اين فاصله در جمعي كه با آنها زندگي مي كند خوار و خفيف مي شود و چه زشت و قبيح است اين گونه سخن گفتن و آزار دادن مردم.

3) دشنام و ناسزاگويي

اگر ما قبول كرده باشيم كه هدف از سخن گفتن و نيك سخن گفتن اين است كه انسانها به هم نزديك شوند و به هم احترام گذارند و فضاي رشد برايشان فراهم شود شخصيت انسان برايشان مهم باشد و انسان بودن صرف نظر از همه اوصاف آن ارزشمند باشد به راحتي قبول خواهيم كرد كه فحاشي، هتاكي، دشنام و ناسزاگويي همچون سم مهلكي است كه روابط انسانها را از بين مي برد. در قرآن بزرگترين گناه شرك است و گناهكارترين انسانها مشركين هستند اما ما حتي حق نداريم به مشركين دشنام دهيم يا فحاشي كنيم.

و لا تسبوا الذين يدعون من دون الله

به (معبود) كساني كه غير خدا را مي خوانند دشنام ندهيد

وقتي ما نسبت به دشمنان خدا حق هتاكي نداريم، حساب بقيه مشخص است و متأسفانه چقدر ما راحت حرمت انسانها را مي شكنيم فقط به خاطر اينكه مطابق ميل ما رفتار نمي كنند.

ب: آنچه كه مهم است بگوييم و به غير مهم نپردازيم:

عمدتاً انسانها زياد حرف مي زنند و ممكن است از هر ده حرفشان يك حرف آنها به جا و لازم باشد، انسان تا جايي كه ممكن است بايد از گفتن حرفهاي اضافه بپرهيزد، يكي از مواردي كه ما بين ما شايع است همين بيهوده گويي مي باشد كه به شرح آن مي پردازيم.

1. بيهوده گويي و زياده گويي:

وقت را مي توان ساعتها در خيابان هدر داد، پول را مي توان بيهوده خرج كرد و آب را مي توان بيهوده مصرف كرد. ساعتها نيز مي توان حرف زد بدون اينكه دو كلمه حرف حساب در آن باشد. اگر نگاهي به صحبتهاي خود بكنيم مي بينيم كه بيشتر حرفهاي ما انسانها بيهوده است اما چگونه مي توان تشخيص داد سخني لغو است يا خير. كافيست از خو بپرسيم آيا اين حرفهايي كه زده شد اگر گفته نمي شد تفاوتي ايجاد مي كرد؟ آيا اين سخنها معرفت جديدي را براي انسانها ايجاد كردند؟ آيا اين صحبت ها باعث بروز خيرات شدند؟ آيا اين حرفها فايده و نتيجه اي هم داشتند.

خلاصه اگر سخنان خود و ديگران را ارزيابي كنيم خواهيم ديد چقدر سخنان بيهوده روزانه از دهانمان خارج مي شود كه هيچ تأثيري ندارد.

و اذا سمعوا اللغو اعرضوا عنه و قالوا لنا اعمالنا و لكم سلام عليكم لا نبتغي الجاهلين

و هرگاه سخن لغو و بيهوده بشنوند از آن روي برمي گردانند و مي گويند اعمال ما از آن ما و اعمال شما از آن خودتان، سلام بر شما، ما خواهان جاهلان نيستيم.

اينها به سخنان بيهوده گوش فرا نمي دهند و با آنان كه نادانان و بيهوده گو هستند بيهوده مجادله نمي كنند. بدون اتلاف وقت و طعنه و استهزاء با گفتار سلام مي گذرند. كساني كه از چشمه زلال و هميشه جاري مهر و لطف الهي بهره برده اند و هرگز كار و گفتارشان بدون هدف نخواهد بود همواره نتيجه اي مفيد و مناسب در نظر دارند تمام گفته ها و حركات و سكنات ايشان نه تنها باطل و بي نتيجه نيست با تذكر و توجه به خداي متعال بسيار ارزشمند و سودرسان است و حتي از افكار پوچ و بيهوده هم پاك و پيراسته اند.8

امام علي عليه السلام مي فرمايند:

اياك ان تذكر من الكلام ما يكون مضحكاً و ان حكيت ذلك عن غيرك

از گفتن سخني كه پوچ و بيهوده است برحذر باش هر چند آن را از ديگري نقل كني.

از گوش دادن به سخنان بيهوده ، از گفتن آن و نقل قول ديگري بپرهيزيم.

ج: آنچه كه مفيد و صلاح است بگوييم و غير آن را بيان نكنيم:

1) غيبت

اگر صفتي در كسي وجود داشته باشد و مردم از آن بي اطلاع باشند در غياب شخص به ديگران گفته شد به طوري كه آن فرد ديگر و غمناك شود غيبت است. البته صفات زشت شخص كه از نظر خداوند هم قبيح مي باشد و در ملأ عام انجام گيرد اگر به قصد سوء مثل عيبجويي و سرزنش نباشد غيبت نخواهد بود. در سوره حجرات آياتي داريم كه به صراحت از زشتي غيبت سخن مي گويند:

و لا يغتب بعضكم بعضا ايحب احدكم ان يأكل لحم اخيه ميتا فكرهتموه و اتقوا الله ان الله تواب رحيم

و بعضي از شما از برخي ديگر غيبت نكند آيا يكي از شما دوست مي دارد كه گوشت برادر مرده اش را بخورد كه از آن تنفر داريد و از خدا پروا كنيد كه بي شك خداوند توبه پذير و مهربان است.

غيبت نوعي بازي با شخصيت است، بازي حيثيت و آبروي انسانهاست. انسان اشرف مخلوقات است و حفظ اعتبار و شخصيت وي از سوي ديگران از واجبات مسلم و دستورات مؤكد اسلام است، با توجه به آيه كدام يك از ما مي پسنديم كه گوشت برادر مرده خود را بخوريم؟ حتي انسانهاي پليد و ناجوانمرد هم جرأت چنين كاري را ندارند پس چرا غيبت كنيم؟

آيا صحيح است به جاي اينكه دلي را شاد كنيم، با حرفهايمان زمينه هاي اندوه آن را فراهم كنيم. علامه مجلسي در باب غيبت شرح جالبي دارد كه با هم مي خوانيم، غيبت اين است كه پشت سر كسي حرفي بزند كه اگر آن را بشنود غمگين شود، به شرطي كه مستور و آبرومند باشد، اگر اين بدگويي راست باشد غيبت و اگر دروغ باشد بهتان است. اين معني لغت غيبت است، ولي غيبت در نظر شرع منظور ياد كردن انسان معيني است به هر چيزي كه بد مي داند به او نسبت دهند با اينكه در او هست و در عرف هم نقص او محسوب مي شود. با قصد بدگويي و نكوهش او، به وسيله ي زبان باشد يا با اشاره و كنايه، تصريح كند يا گوشه دهد و اگر شخصي را معين نكند، غيبت نيست، مثل بدگويي كردن از يك نفر از هر شهر يا بلد. شيخ بهايي فرموده: اگر از يكي از دو نفر به طور نامعلوم بدگويي كند آن هم غيبت است، مثل اينكه دو نفر قاضي در شهر باشد و او بگويد يكي از آن دو نفر فاسق است.

اگر در حضور طرف بدش را بگويد غيبت نيست اگرچه حرام است از نظر آزاري كه به او رسانده، مگر به قصد پند و اندرز و اگر در مقام نهي از منكر بد كسي را بگويد، غيبت حرام نيست.

2) عيبگويي و عيبجويي

طعنه زدن يكي از مردم آزارترين آفات زبان و گفتار است. شايد كمابيش همه انسانها داراي عيوبي باشند ولي اگر تنها به عيوب آنها توجه شود و علت اظهار كردن آن از طريق ديگران لطمه زدن به شخصيت آنها باشد اين مسئله موجب دلسردي و كدورت و جدايي بين انسانها مي شود.

عيبجويان كينه ها افزون كنند سينه ها پر آتش و پر خون كنند

فردي كه تنها عيوب ديگران را مي بيند و زيباييهاي باطني و ظاهري شخص را نمي بيند مسلماً ً صاحب نظر نيست و نمي شود در امور با او مشورت كرد. او لياقت هم صحبتي را ندارد و هرگز صلاحيت مديريت را نخواهد داشت چراكه از ديدن واقعيت عاجز است.13

ويل لكل همزه لمزه

واي بر حال هر شخص بسيار عيبجو و طعنه زن

اين عمل به هر صورتي كه باشد زشت و ناپسند مي نمايد چه مي خواهد آشكار باشد يا پنهان و اشاره اي، چه در جمع باشد يا به طور تنهايي. البته اثرات سوء آن در ميان جمع بيشتر است. چون وقتي عيب كسي را در جمع بيان كردي بقيه نيز متوجه عيوب او مي شوند و نظراتشان در مورد او تغيير منفي مي كند. اينجاست كه آدم عيبجو بايد جوابگوي اثرات و آثار لطمات وارده به شخص بايد باشد.

حضرت علي عليه السلام مي فرمايند:

شر الناس من كان متتبعا لعيوب الناس عميا عن معايبه

بدترين مردم كسي است كه عيب هاي مردم را بررسي كند و جستجو نمايد در حالي كه از عيوب خويش غافل است

3) سخن چيني

از ديگر چيزهايي كه به هنگام صحبت كردن از آن بايد پرهيز كرد سعايت و نمامه گويي است، زيرا تأثيرات مستقيم اين امور ايجاد عوامل بدبيني و دشمني بين انسانها است. اعتماد و اطمينان را از بين مي برد.

مولا اميرمؤمنان علي عليه السلام مي فرمايند:

شراركم المشاؤون بالنميمه المفرقون بين الاحبه المبتغون للبراء المعايظ

بدترين شما كساني هستند كه بسيار در پي سخن چيني بوده، جدا كننده دوستان پاكدامن مي باشند

فرد سخن چين نه تنها به كسي كه از او نمامي مي كند خيانت و ستم مي كند، بلكه به كسي كه پيش او از ديگري سعايت مي كند نيز خيانت مي كند.

هر كه عيب دگران پيش تو آورد و شمرد بي گمان عيب تو پيش دگران خواهد برد

حضرت علي عليه السلام مي فرمايند:

الساعي كاذب لمن سعي اليه ظالم لمن سعي عليه

سخن چيني نسبت به كسي كه براي او سخن چيني مي كند دروغگو و نسبت به كسي كه از او به ديگري سخن چيني مي كند ستمگر است.

4) سنجيده گويي

بدحرف زدن، زشت گويي، تندي در گفتار، هتاكي و بي حرمتي از آفات كلام به شمار مي آيد. بسياري از دوستي هاي ديرين و روابط صميمي، گاهي به خاطر كلامي نسنجيده و اهانت آميز و تحقير كننده يا دل آزار، بر هم مي خورد.

اگر جواب «هاي»، «هوي» است جواب سخن مؤدبانه هم پاسخ احترام آميز است.

حضرت علي عليه السلام مي فرمايند:

اجملوا في الخطاب تسمعوا جميل الجواب 18

زيبا سخن بگوييد و خطاب كنيد تا جواب زيبا هم بشنويد.

پس بايد تمرين كرد هر حرف را نزد، تازه بعضي از حرف ها هم بي اساس و شايعه است و بازگو كردن آنها نوعي دامن زدن به شايعات دروغ است و اين گناه به شمار مي رود به آلوده شدن فضاي جامعه مي انجامد.

حضرت علي عليه السلام مي فرمايند:

لا تحدث الناس بكل ما تسمع

هر چه را مي شنوي براي مردم بازگو مكن

براي چه انسان حرفهايي بزند كه هم وقت خودش را بگيرد و هم وقت ديگران را هدر دهد. يكي از گناهان انسان، سرگرم شدن و لعب در دنيا است، لعب اين است كه انسان فقط وقت گذارني كند. بدون آنكه چيزي عايدش شود و يا به ديگران چيزي برساند. مواردي كه مفيد و صلاح نيست كه انسان آنها را بگويد توضيح داديم. چه خوبست كه همه آدمها به وقت مناسب با تقدير و تشكر از يكديگر و تعريف به جا و ابراز دوستي و دوست داشتن نسبت به يكديگر روابطشان را مستحكم تر و پايدارتر كنند.20

قسمت دوم: چگونه بگوييم و چگونه نگوييم

همانطور كه خطيب قبل از آغاز سخن لازم است موارد مورد بحث خود را در نظر بگيرد و بداند در اين مجلس چه مي خواهد بگويد، همچنين لازم است موارد به نظر گرفته را در ذهن خود تنظيم كند، بدانيد سخن را از كجا شروع كند، هر يك از موارد مورد بحث را در كجا و چگونه بكار برد و سخن را در كجا ختم نمايد و تنظيم محتويات بحث در ذهن از جمله مسائل مهم در فن سخن است.

به عبارت ديگر مطالب مورد بحث براي سخن به منزله سنگ و سيمان و آهن و ديگر مواد براي ساختمان است و تنظيم مواد سخن همانند بكار گرفتن هر يك از مصالح ساختماني در جاي خود، ساختمان متناسبي را تأسيس مي كند و خطيب توانا نيز از مواد جمع آوري شده در ذهن خطابه جالبي را به وجود مي آورد.

الف) طرق مختلف بيان يك مطلب

ما در سخن گفتن ابتدا مفهومي را در ذهن داريم سپس آن را بر زبان مي آوريم. اما براي بيان يك مفهوم طرق بسيار زيادي وجود دارد. ما يك مطلب را به دهها روش مي توانيم بازگو كنيم. مثال مشهوري كه زده مي شود تنوع بيان درامر به نشستن است. شما اگر بخواهيد به يك نفر كه ايستاده است امر به نشستن كنيد به بيانهاي مختلف مي توانيد منظور ود را بيان كنيد. به اين مثالها توجه كنيد. «بنشينيد». «خواهش مي كنم بنشينيد»، «اگر ممكن است لطف بفرمائيد و بنشينيد»، «استدعا دارم كه بفرمائيد بنشينيد»، «از اينكه شما ايستاده ايد من معذب هستم، خواهش مي كنم بفرمائيد بنشينيد». اينها هم بيانگر يك عمل فيزيكي است. گذشته از آن مي توان اين بيانها را نيز آورد: «بنشين». «چرا ايستاده اي بنشين ديگر»، «زود باش بنشين» مي بينيد كه براي القاء يك مفهوم ما مي توانيم ده نوع بيان و بلكه هم بيشتر داشته باشم. اما گذشته از اينكه نوع كلام مهم است لحن كلام و احساسي كه پشت كلام خوابيده است نيز اهميت دارد.

انسانها مشكل ارتباطي زيادي با هم دارند و بيشترين مشكلات ريشه در كيفيت و نحوه بيانشان دارد خيلي از روابط انسانها به اين دليل تيره و تار مي شود كه افراد حرفهاي صحيح و خوب را به خوبي بيان نمي كنند. خيلي ها بدون اينكه در ابتدا دشمني و كينه از هم داشته باشند چون به خوبي با هم صحبت نمي كنند از هم دور مي شوند و با هم مشكل پيدا مي كنند.

برخي روانشناسان براي خوب صحبت كردن توصيه هايي دارند كه به بيان چند مورد آن كه در باب آداب گفتگو آمده است مي پردازيم:

1) با طرف مقابل خود هماهنگ شويد: در فضاي فكري طرف مقابل قرار بگيريد، بفهميد او دقيقاً از چه چيزي ناراحت يا خوشحال است. اگر مي دانيد او فقط نياز به همدردي دارد و فعلاً مشاوره و راهنمايي كارساز نيست حرفهاي او را به گونه اي تصديق كنيد و در فرصت مناسب با احتياط اشكالات او را بگيريد. با شناخت صحيح از طرف مقابل مي توانيد بفهميد او چگونه آدمي است و از چه چيزهايي خوشحال و غمگين مي شود.

2) با علاقه گوش كنيد: به طرف مقابل اين اطمينان را بدهيد كه حرفهايش را با علاقه گوش مي دهيد. اگر طرف مقابلتان خواهر يا مادر و يا همسرتان است وقتي او حرف مي زند با تكان دادن سر و گفتن كلماتي همچون آره، راستي، عجب و... به او اين را بفهمانيد كه به حرفهايش گوش مي دهيد و اگر طرف مقابل مردي از اعضاي خانواده تان است بنابر اقتضاي سني او با سكوت و گاهي همراهي در كلام و ستايش او در انجام كارهايش و بهتر جلوه دادن او به او اين اطمينان را بدهيد كه همراه او هستيد و با علاقه به صحبتهايش گوش مي دهيد.

3) از قطع صحبت خودداي ورزيد: قطع صحبت از طرف شنونده در گوينده اين حس را ايجاد مي كند كه به حرفهايش بها داده نمي شود. با كمي سياست اين مشكل قابل حل است. گوينده خويشتنداري كند و با خود فكر كند كه شايد قطع صحبت از طرف شنونده خيلي ساده مربوط به طرز صحبت او باشد و همچنين شنونده سعي كند به انتظار پايان صحبت گوينده باشد و صبر كند.

4) سؤالات خود را ماهرانه مطرح كنيد: بعضي ها راحت ارتباط برقرار نمي كنند، صحبت با آنها كوتاه و بي نتيجه است. با طرح سؤال مناسب مي توان صحبت را با آنها ادامه داد. كسي كه جواب سؤال ها را كوتاه مي دهد بايد با سؤال ديگري كه در مورد آن نظرات خاصي دارد مورد خطاب قرار گيرد. اينجا بايد ماهرانه سؤال كرد و سؤالات چرايي را كنار گذاشت. مثلاً پدر به جاي اينكه از فرزندش- كه دير از مدرسه آمده- بپرسد؟ چرا دير آمدي؟ اگر بپرسد در مدرسه چه خبر، بهتر است و اگر جواب كوتاهي شنيد مي تواند دوباره بپرسد راستي فلان دوستت چطور است يا امروز امتحانت را چطور دادي و... در اينجا فرزند به صحبت مي آيد و ارتباط نيز بهتر مي شود.

5) سياست و نزاكت به خرج دهيد: صحبتهاي جدي را از شوخي جدا كنيد و سياستمدارانه به گفتگويتان جهت دهيد.

ب: راهنمايي قرآن در كيفيت گفتگو

قرآن كريم دستور مهمي براي كيفيت صحبت كردن مي دهد:

و قل لعبادي يقولوا التي هي احسن ان الشيطان ينزع بينهم ان الشيطان كان للانسان عدوا مبينا

اي محمد بندگانم را بگو كه هميشه سخن بهتر را (در مقام تكلم) بر زبان آريد (و هرگز حرف زشت مگوييد) كه شيطان چه بسيار (به يك كلمه زشت) ميان شما دشمني و فساد برمي انگيزد. دشمني او با آدميان واضح و آشكار است.

خداوند مي فرمايد تا مي توانيد با هم خوب صحبت كنيد. اين دستور غير از سخن خوب گفتن است، بلكه دستور به خوبي صحبت كردن است. اما چرا تا اين حد به كيفيت در لحن و اداي كلمات اهميت داده شده است. ضرب المثل معروفي است كه مي گويد: «يك سيب را اگر به هوا پرتاب كني ده ها چرخ مي زند تا به زمين برسد» مفهوم اين ضرب المثل از طرفي ممكن است اين باشد كه نمي توان پيش بيني كرد كه سيب با چه كيفيتي به زمين اصابت مي كند.

در سخن نيز ما با چنين وضعيتي روبرو هستيم. وقتي كلامي از زبان ما خارج مي شود تا به گوش شنونده برسد و او آن را دريافت بكند و تحليل كند، دهها احتمال تحليل سخن وجود دارد. ما همچنانكه با توجه به سيستم فكري خود مسائل را از ديد خود و از برداشتهاي فكري خود نگاه مي كنيم ديگران نيز همينطور هستند.

ما نمي توانيم ديگران را مجبور كنيم يا حتي از آنها بخواهيم كه دقيقاً مثل ما فكر كنند و جملات ما را آن طور كه منظورمان است تفسير كنند.

ج) هويت يافتن كلام

كلامي كه از زبان خارج مي شود ديگر تحت سلطه ما نيست، و داراي يك وجود و هويت مستقل مي شود بنابراين افراد حق دارند كه با آن رابطه برقرار كنند و از آن برداشتهاي متنوعي داشته باشند. شم ممكن است دوستتان را بخواهيد صدا بزنيد و از كلمه «آهاي» استفاده كنيد. شايد منظور شما فقط خطاب كردن او باشد اما كلمه «آهاي» را مي توان برداشتهاي متعددي كرد. دوستتان حق دارد كه با خود بگويد آيا او مي خواست مرا تحقير كند؟ چرا مرا به اسم خودم خطاب نكرد؟ آيا براي من ارزشي قائل نيست؟

اين برداشتها از كلمه «آهاي» كاملاً منطقي است و فرد گوينده نمي تواند اثبات كند كه منظوري نداشته است. اگر او منظوري نداشته است پس چرا صرفاً اسم دوستش را خطاب نكرده تا راههاي برداشتهاي متعدد و منفي را مسدود نمايد.

انسانها بيشتر از اينكه در دنياي واقعي باشند با ظن و گمان زندگي مي كنند و اين را مي شود گفت يك خصلت براي انسانهاست كه در دنياي واقعي زندگي نمي كنند و دنيا را از ظن و گمانهايشان مي شناسند ولي خودشان فكر مي كنند واقعيت ها را مي بينند و واقع بينانه زندگي مي كنند، خيلي از چيزهايي كه ما در ذهن داريم ساخته هاي ذهني خودمان است و به عبارتي ديگر دنيا را از دريچه نگاه خودمان مي بينيم. ديگران نيز همين طورند. بنابراين انتظار معقولي نيست كه ديگران همان برداشتي از صحبت ما را داشته باشند كه خودمان آن را لحاظ كرديم.

اين همان، تصور طرفين از معاني جملات است. داريم كه بيش از نيمي، افكار انسانها، افكار ظن و گمان است. اگر كسي از يك فيلم تقليد مي كند و حرف زدنش مانند آنها مي شود فكر مي كند كار صحيحي انجام مي دهد يا اگر خاني آرايش مي كند گمان مي كند زيباتر شده و بيشتر مورد توجه قرار مي گيرد. حال فكر مي كنيد اين حالتها واقعي است يا ظني و گماني؟ مسلماً ظن و گمان.

منظور از توضيح مطالب بالا اين بود كه صحبت كردن نبايد به گونه اي باشد كه باعث ظن و گمان در ديگران شود چون هر كس به گمان خود از آن برداشتي مي كند. وقتي گفتگويي رخ مي دهد شنونده بنابر ظن و گمان خود منظور گوينده را درك مي كند پس تا حد امكان انسان بايد به گونه اي صحبت كند كه احتمال برداشتهاي منفي از كلامش نباشد.

مثلاً اگر بخواهيم نظرمان را در مورد (پخت) غذاي خانم خانه بيان كنيم و ايرادهاي او را برطرف كنيم نبايد او را به طور مستقيم متوجه اين مسئله بكنيم كه غذاي خوبي نپخته. ابتدا با تعريف و تمجيد و در آخر با گفتن اين جملات كه اگر نمكش را بيشتر مي كردي بهتر مي شد يا اگر كمي آبش كمتر مي بود خوشمزه تر مي شد ايرادش را مي گيريم.24

اگر بد صحبت كردن ما اين نتيجه را در برداشت كه شنونده ناراحت شود نبايد ايراد را به او گرفت بلكه اين ايراد متوجه گوينده است. وقتي مي خواهيم حرفي بزنيم ابتدا آن را چند بار در دهانمان بچرخانيم و حلاجي كنيم سپس آن را بروز دهيم.

همه آدمها خودشان را محق مي دانند پس اين حق را به خود مي دهند كه از حرف ناپسند و نامعقولي كه به آنها زده مي شود ناراحت شوند. اينجاست كه بايد خوب صحبت كرد، واضح گفت و طوري سخن گفت كه چند پهلو نباشد يا كنايه آميز نباشد. اينجاست كه بايد هنر گفتگو داشته باشيم وگرنه با مشكلات زيادي روبرو مي شويم.

خداوند در قرآن كريم فرموده است با هم خوب صحبت كنيد. خداوند علت اين مسئله و دستور را نيز بيان داشته است كه شيطان از بد صحبت كردن انسانها سوء استفاده هاي زيادي مي كند و با القاء ظن و گمانهاي منفي در بين انسانها آن هم به واسطه همين كلماتي كه بين آنها رد و بدل مي شود بين آنها جدايي مي اندازد.

قبلاً بيان شد كه ايجاد فضاي صميميت و مهر و محبت يكي از اهداف مهم دين اسلام است. از طرفي ايجاد يك فضاي سرد و بي روح و پر از تنش و كينه ميان انسانها نيز از اهداف مهم شيطان است اما چگونه دين مي تواند به هدف خود برسد و شيطان چگونه مي تواند به هدف خود برسد. هم شيطان و هم دين از حربه سخن استفاده مي كنند، دين دستور به نيك سخن گفتن مي دهد و شيطان هم دستور به بد صحبت كردن مي دهد و اين انسان است كه انتخاب مي كند به دستورات كدام يك عمل كند.

بنابراين ما اگر سخني گفتيم كه ديگران رنجيده خاطر شدند نبايد آنها را سرزنش كنيم كه چرا ما آنقدر خوب و صميمانه سخن نگفتيم كه فرد مقابلمان منظور خودمان را متوجه شود و برداشت ديگري نكند. البته اين را بايد در نظر گرفت كه هميشه بايد حق را گفت و به واسطه ترس از مردم يا از دست دادن آنها حرفهاي بيهوده و باطل نزد.

حضرت رسول صلي الله عليه و آله مي فرمايند:

الا هل عسي رجل منك أن يتكلم بلكمه يضحك بها القوم فيسقط بها أبعد من السماء

آگاه باشد چه بسا شخصي از شما سخني مي گويد و به وسيله آن طايفه اي را مي خنداند پس به وسيله آن از مسيري كه دورتر از آسمان است سقوط مي كند

نتيجه:

انسان بايد خيلي در صحبت كردن مواظب باشد بايد زبان را به بند كشيد و آن را تحت سلطه خويش قرار دهد. مي توان با صحبت كردن خيلي رابطه ها را بر هم زد و خيلي رابطه ها را ايجاد كرد. درست است كه به وسيله زبان خيلي راحت و خيلي زياد مي توان حرف زد ولي اين بدين معنا نيست كه هر حرفي به ذهنمان رسيد بر زبان جاري شود. ما در صحبت كردن معمولاً به نتايج گفتارمان توجهي نداريم نه آنقدر متوجه هستيم چه تأثيراتي بر ديگران مي گذارد و نه آنقدر متوجه هستيم كه چه تأثيراتي بر خودمان مي گذارد. و نه توجه مي كنيم كه اين كلامها در پرونده اعمالمان ثبت مي شود. اگر هر بار كه خواستيم حرفي بر زبان جاري كنيم آن را نزد خود بررسي كنيم و فايده و ضرر آن را بسنجيم مطمئناً هيچ گاه دچار بدزباني و آفات زبان نمي شويم.

http://www.mazhabi.ir/


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۷ ] [ مشاوره مديريت ]

 

آداب كلام در كلام الهي

 آنچه در اين مقاله مد نظر است، مروري است بر آداب سخن از ديدگاه قرآن. انتخاب اين بحث از جهات گوناگون حايز اهميت است كه ذيلاً به آن‌ها اشاره خواهد شد و مهم‌ترين آن‌ها نقش بلندي است كه زبان و سخن در ميان اعضاء و افعال انساني، در سعادت و شقاوت انسان ايفا مي‌كند.

 مباحث اين مقاله عبارتند از: الف) اهميت كلام؛ ب) آداب سخن گفتن؛ ج) آداب سخن شنيدن؛ د) آداب گفت و گو.

 اهميت كلام

 قرآن كريم كه از سنخ كلام است خود را به عنوان بيان معرفي كرده است: «هذا بيان للناس» (آل عمران، 3/1381) گرچه بيان، مفهومي است گسترده و بر هر چيزي كه مبيّن مقصود و مراد انسان باشد اطلاق مي‌شود، خواه سخن يا خط يا اشاره، لكن شاخص همه آن ها سخن است و لذا قرآن به آداب سخن، بيش از خط يا اشاره پرداخته است.

 به حسب عادت، سخن گفتن مسأله ساده‌اي به نظر مي رسد لكن با اندك تأمل، خواهيم دانست كه اين امر از پيچيده‌ترين و ظريف‌ترين اعمال انساني است. اين ظرافت و عظمت، از يك سو به نحوة همكاري اعضاي دستگاه صوتي براي ايجاد اصوات مختلف و نيز به وضع لغات و چينش آنها به دنبال يكديگر مربوط است و از سوي ديگر به تنظيم استدلالات و بيان احساسات از طريق عقل مربوط مي شود. عظمت زبان،اين عضو كوچك و فعال، و سخن كه فعل آن است، از نكات زير دريافت مي‌شود:

 1ـ آن گونه كه از آيات 1 تا 4 سورة الرحمن استفاده مي‌شود، يكي از مهمترين نعمت‌هاي الهي بعد از نعمت آفرينش، نعمت بيان است. در اين آيات آمده استك «الرحمن. علّم القرآن. خلق الانسان. علّمه البيان؛ خداي رحمان، قرآن را ياد داد، انسان را آفريد، به او بيان آموخت». گويا مفهوم اين سخن آن است كه انسان است و بيانش.

 2ـ در قيامت از مسؤليت زبان سؤال مي شود. در سورة بلد آيات 8 و 9 مي‌خوانيم: «الم نجعل له عينين، و لسانا و شفقين» آيا دو چشمش نداديم، و زباني و دو لب». شايد تعقيب آيه فوق به آية 10 اين سوره: «و هديناه النجدين؛ و هر دو راه ]خير و شر[ را بدو نموديم»، اين مطلب را مي فهماند كه زبان، يكي از ابزار هدايت است.

 3ـ سخن بهترين ابزار انتقال افكار و حتي تأثيرگذاري است كه در كلام پيامبر به عنوان سحر به آن اشاره شده. فرمود: ان من البيان لسحراً.[2]

 4ـ از ميان معجزات انبياء، با عظمت‌ترين معجزه، معجزة خالده نبوي يعني قرآن، از سنخ كلام است. تأثير اين معجزه تا بدانجا بوده كه كفار با شنيدن اين كلام، از آن به «سحر» تعبير مي‌كردند: «فقال ان هذا الا سحر يؤثر (مدثر، 74/24)؛ گفت: اين قرآن جز سحر نيست».

 و گاه تا بدانجا پيش مي‌رفتند كه مي‌گفتند: «و قال الذين كفروا لا تسمعوا لهذا القرآن والغوا فيه لعلكم تغلبون (فصلت 41/26) كساني كه كافر شدند گفتند: به اين قرآن گوش مدهيد و سخن لغو در آن اندازيد شايد شما پيروز شويد».

 تعبير به سحر و نهي از استماع قرآن، هر كدام به نوعي حكايت از نفوذ تأثير كلام الهي بر مردم دارد.

 5ـ از جمله نخستين خواسته‌هاي موسي پس از مبعوث شدن به رسالت، براي موفقيت در انجام مسؤوليت خويش، زبان رسا است. فرمود: «و احلل عقدة من لساني. يفقهوا قولي (طه، 20/27، 28)؛ و از زبانم گره بگشاي، تا سخنم را بفهمند».

 6ـ وجود آفات براي سخن در فرمايش اميرالمؤمنين، نشان ديگري از اهميت و شأن كلام است. فرمود: للكلام آفات؛[3] همانا براي سخن آفاتي است.

 فيض كاشاني در محجه البيضاء آفات زبان را تا 20 عدد بر شمرده است.

 در بياني ديگر امام علي(ع)، سخن را يكي از ابزار وضع و رفع نعمت دانسته است: ربّ كلمة سلبت نعمة و جلبت نقمة؛[4] چه بسا سخني كه نعمتي را سلب كند و بلاهايي را جذب كند.

 و در تعبير ديگر، تأثير كلام را به شمشير تشبيه كرده است. آنگاه كه فرمود: ربّ كلام كلاحسام؛[5] چه بسا كلامي كه ]در برندگي[ همچون شمشير است.

 آداب سخن گفتن:

 در قرآن براي سخن گفتن آدابي مطرح شده كه تأثير سخن در گرو رعايت آنها است:

 1ـ فصاحت:

 نخستين ادب كلام، فصاحت در كلام است.

 فصاحت در لغت به معني خلوص چيز است؛[6] و در اصطلاح، كلام فصيح يعني كلام عاري از انواع تعقيدات. هر گاه كلام از تنافر حروف، غرابت حروف، كراهت در سمع، خلاف قياس صرفي، تنافر كلمات مجتمع و ضعف تأليف عاري و برهنه بود فصاحت در كلام حاصل شده است.

 هر گاه متكلم داراي ملكه‌اي باشد كه بتواند مراد خود را به راحتي و با رساترين تعابير ادا كند، فصيح ناميده مي‌شود.

 موسي از خداوند درخواست مي‌كند برادرش هارون به جهت فصاحت كلامش كمك كار او باشد: «و اخي هارون هو افصح مني لسانا فارسله معي (قصص، 28/34)؛ برادرم هارون از من زبان آورتر است پس او را با من به دستياري گسيل دار».

 فصاحت در كلام اميرالمؤمنين اين چنين تعريف شده است: احسن الكلام ما لا تمجه الاذن و لا يتعجب فهمه الافهام؛[7] بهترين سخن آن است كه گوش را اذيت نكند و فهم را به زحمت نيندازد (كه اشاره است به عاري بودن از تعقيدات لفظي و معنوي).

 شأن فصاحت تا حدي است كه پيامبر(ص) فرمود: الفصاحة زينة الكلام؛[8] فصاحت زينت سخن است. در كلام ديگر فرمود: جمال الرجل فصاحة لسانه؛[9] جمال مرد رسايي زبانش مي‌باشد.

 2ـ بلاغت

 در لغت به معناي وصول و انتهاست؛[10] و در اصطلاح عبارت است از مطابقت كلام با مقتضاي حال و مقام، به عنوان نمونه در مقام تأكيد، ايجاز و يا اطناب سخن، رعايت هر يك را بنمايد.

 بسياري از ناهنجاري‌هاي سخن ناشي از عدم رعايت موقعيت كلام است. در آية 63 سورة نساء دربارة منافقين آمده است:

 «فاعرض عنهم وعظهم و قل لهم في انفسهم قولاً بليغاً؛ از آنان روي برتاب و پندشان ده و با آن‌ها سخني رسا بگوي».

 بلاغت در سخن حتي شامل پرهيز از سؤال نامناسب هم خواهد شد، در آية 101 سورة مائده مي‌خوانيم:

 «يا ايها الذين آمنوا لا تسألوا عن اشياء أن تبدلكم تسؤكم؛ اي اهل ايمان از چيزهايي كه اگر براي شما آشكار گردد شما را اندوهناك مي‌كند مپرسيد».

 از امام علي(ع) نقل شده كه فرمود: لا تتكلمن اذا لم تجد للكلام موقعاً؛[11] البته نبايد هنگامي كه براي كلام زمينه نيست سخن گفت.

 اقتضاي بلاغت در سخن آن است كه محدوده كلام نيز به تناسب موقعيت‌ها رعايت گردد. در كلام امام علي(ع) آمده است: الكلام كالدواء قليله ينفع و كثره قاتل؛[12] سخن همچون دارو است، اندكش سود مي‌بخشد و فراواني آن كشنده است.

 3ـ لينت سخن:

 در لغت گفته شده: اللين ضد الخشونة، لينت ضد خشونت است؛[13] كلام ليّن همراه با نوعي نرمي و ملايمت است.

 تأثير لحن ملايم تا بدانسجات كه خداوند به موسي و هارون مي‌گويد: «فقولا له قولاً ليّنا لعله يتذكر او يخشي (طه، 20/44) با او سخني نرم گوييد شايد كه پند يگرد يا بترسد».

 رمز توفيق پيامبر(ص) عليرغم نبود امكانات و وجود موانعي همچون فرهنگ ضعيف مردم، ياران كم و دشمنان زياد حضرتش، لينت خلق و خوي و كلام پيامبر(ص) است:

 «فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك؛ (ال عمران، 3/159) پس به بركت رحمت الهي با آنان نرمخو شدي و اگر سخت دل بودي قطعاً از اطرافت پراكنده مي‌شدند».

 4ـ سديد بودن:

 سداد و سديد از ماده سد، به معناي استقامت و محكم بستن است.[14]

 از آداب سخن، سديد بودن كلام است، هر چه كلام با عقل و منطق و استدلال بيشتر همراه باشد ميزان استحكام آن بيشتر خواهد بود. هر چه استحكام كلام بيشتر باشد ثبات و بقاء آن بيشتر خواهد شد.اصولاً قرآن به دليل انكه سخنش يا با عقل هماهنگ است و يا با فطرت، از استحكام و استقامت خاصي برخوردار است.

 در سورة احزاب آيه 70 و 71 آمده است:

 «يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله و قولوا قولا سديداً. يصلح لكم اعمالكم و يغفر لكم ذنوبكم؛ اي مؤمنان از خدا پروا داريد و سخني استوار گوييد تا اعمال شما را به اصلاح درآورد و گناهانتان را ببخشايد».

 گويا از آثار سخن محكم، اصلاح اعمال و تطهير انسان از گناه خواهد بود.

 5ـ ميسور بودن كلام:

 در لغت يسر و ميسور به معناي سهل و آسان آمده است.[15]

 يسير نقطه مقابل عسر و تكلف است و تكلف نوعي زحمت است كه تكليف هم به همين معناست. همان گونه كه انسان مي‌تواند در زندگي خود با محدوديت‌ها و با تكلفات فراوان رفتار كند و در نتيجه عرصه را بر خود تنگ نمايد، در مقام سخن هم مي‌تواند دچار انواع تكلفات گردد.

 «قل ما اسألكم عليه من اجرو ما انا من المتكلفين (ص، 38/86)؛ بگو من مزدي بر رسالتم از شما طلب نمي‌كنم و اهل تكلف و تصنع نيستم»، پيامبر(ص) فرمود:

 نحن معاشر الانبياء والاولياء بُرآءُ من التكلف؛[16] ما گروه انبياء و اوليا از تكلف و زحمت بيزاريم.

متقابلاً در احاديث به سهولت توصيه شده است. اميرالمؤمنين(ع) فرمود: السهل يدر الرزق؛[17] آساني عامل ريزش رزق است.

 سهولت همان گونه كه در افعال جاري است،در كلام نيز قابل اجراست. از آداب سخن آن است كه همراه با سهولت و آساني باشد. قرآن،‌خود را به اين صفت، موصوف كرده، آنجا كه مي‌گويد: «و لقد يسرّنا القرآن للذكر فهل من مدّكر (قمر / 40)؛ و قطعاً قرآن را براي پندآموزي آسان كرديم. پس آيا پند گيرنده‌اي هست؟»

 از اين آيه استفاده مي‌شود كه سهولت در كلام، خود عاملي است براي يادگيري آسان و مقبوليت در سخن و لذا قرآن دستور مي‌دهد سخن را با آساني ادا كنيد:

«فقل لهم قولاً ميسوراًَ (اسراء / 28)؛ و با ايشان با ملايمت و راحتي سخهن بگوي».

 تكلف در سخن، الف) هم مي‌تواند به نحوة اداي كلام مربوط شود، آن گونه كه از نبوي شريف معلوم مي‌شود: «ان الله ليبغض الرجل البليغ الذي يلعقب بلسانه كما تلعب الباقرة؛[18] همانا خداوند مبغوض مي‌دارد انسان بليغي كه با زبانش همچن گاو، بازي مي‌كند.

 ب) و همچنين مي‌تواند به محتوا و استفاده از واژه‌هاي پيچيده كه ملازم با صعوبت در فهم است مربوط شود كه البته اين نوع تكلف در كلام، خلاف فصاحت در سخن است. آن گونه كه در فرمايش اميرالمؤمنين آمده است: احسن الكلام، ما لا تمجه الاذن و لا يتعب فهمه الافهام؛[19] بهترين سخن آنست كه گوش را اذيت نكند و فهم را به زحمت نيندازد.

 اداي نارواي سخن باعث اذيت گوش؛ و بكارگيري مفاهيم پيچيده باعث اذيت فهم خواهد شد.

 6ـ لغو بودن سخن:

 اللغو من الكلام ما لا يعتد به و هو الذي يورد لا عن رويّة و فكر فيجري مجري اللغا و هو صوت العصافير.... و قد يسمي كل كلام قبيح لغواً؛ كلام لغو آن است كه قابل اعتنا نباشد. همان سخني كه از روي فكر و تأمل صادر نشود كه به منزلة صداي گنجشكان است و گاه به هر كلام قبيحي لغو گفته مي‌شود.[20]

 در اوصاف بهشت آمده است كه: «لا يسمعون فيها لغواً و لا كذابا (نباء 78 / 35)؛ در آنجا نه بيهوده‌اي شنوند و نه يكديگر را تكذيب كنند».

 همچنين در اوصاف مؤمنين مي‌خوانيم: «والذين هم عن اللغو معرضون (مؤمنون، 23 / 3)؛ آنان كه از سخن بيهوده رويگردانند».

 از موارد استعمال كلمة لغو مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه يكي از آداب سخن آن است كه كلام، همراه با نوعي فكر و مقبوليت باشد.

 7ـ معروف بودن كلام:

 المعروف: اسم لكل فعل يعرف بالعقل او الشرع حسنه. والمنكر: يما ينكر بهما؛ معروف نامي است براي هر كاري كه به واسطه عقل يا شرع، حسنش شناخته شده باشد و منكر آن است كه به واسطه اين دو مورد انكار قرار گرفته باشد.[21]

 معروف، الف) گاه صفت فعل قرار مي‌گيرد، آن گونه كه از آية «و أمر بالعرف» (اعراف، 7/199) فهميده مي‌شود.

 ب) و گاه صفت كلام قرار مي‌گيرد. يعني يك از آداب سخن آن است كه كلام متكلم بايد از نظر عقل و شرع تحسين شده باشد. آن گونه كه از آيات «و قلن قولاً معروف» (احزاب، 33/32) و «قول معروف» (محمد، 47/21) فهميده مي‌شود.

 8ـ حسن مطلع و حسن ختام:

 از آداب كلام آن است كه آغاز و ختم سخن با نام خدا باشد. توجيه اين دستور مي‌تواند:

 الف) هم به اقتضاي ادب و تجليل از مقام ربوبي باشد، كه سخن با نام خدا آغاز شود.

 ب) و هم باب معاشقة با خدا چنين اقتضايي را دارد كه عاشق همواره در مقام احياي نام معشوق است.

 ج) و هم تعظيم شعائر كه مصداقي است از تقواي الهي، اقتضاي بزرگداشت نام خدا را دارد. آن گونه كه آية «و من يعظّم شعائر الله فانّها من تقوي القلوب (حج، 22/32)؛ هر كس شعائر خدا را بزرگ دارد در حقيقت از پاكي دلهاست» اشاره دارد. اين ادب الهي از آيات 29 و 30 سورة نمل كه بلقيس گفت:

 «يا ايها الملأ اني القي الي كتاب كريم، انه من سليمان و انه بسم الله الرحمن الرحيم؛ اي سران، نامه‌اي ارجمند براي من آمده از طرف سليمان است و آن به نام خداوند رحمتگر مهربان است».

 و همچنين آية 41 سورة هود كه فرمود: «قال اركبوا فيها بسم الله مجريها و مرسيها؛ نوح گفت در آن سوار شويد، به نام خداست روان شدنش و لنگر انداختنش». فهميده مي‌شود.

 9ـ كريم بودن كلام:

 كريم، هم مي‌تواند صفت خدا باشد كه در اين حال، اسمي است براي احسان الهي. آنجا كه آمده است: «فان ربي غني كريم (نمل، 27/40)؛ همانا پروردگار من بي‌نياز و ارجمند است».

 و هم صفت انسان باشد كه در اين صورت اسمي براي اخلاق و افعال پسنديده‌اي كه از انسان ظاهر مي‌شود و به طور كلي هر چيزي كه در باب خودش نوعي شرافت داشته باشد، به كرم متصف مي‌شود. مثل اينكه دربارة قرآن مي‌خوانيم:

 «انه لقرآن كريم؛ (واقعه، 56/77) اين پيام قطعاً قرآني است ارجمند».

 و يا دربارة فرشتگان مي‌خوانيم: «بل عباد مكرمون (انبياء 21/26)؛ بلكه فرشتگان بندگاني ارجمنداند» و «كرام برره (عبس، 80/16)؛ ارجمند و نيكوكارند». و يا دربارة انسان مي‌خوانيم: «و جعلني من المكرمين (يس، 36/27)؛ پروردگارم مرا در زمرة عزيزان قرار داد».

 همچنين دربارة كلام مي‌خوانيم: «فلا تقل لهما افّ و لا تنهرهما و قل لهما قولاً كريما (اسراء 17/23)؛ به آنان اُف مگو و پرخاش مكن و با آنان شايسته سخن بگوي».

 از موارد استعمال اين واژه مي‌توان چنين استفاده كرد كه كرامت به معناي شرافت؛ و بيانگر نوعي ادب براي سخن است. بدين معنا كه از آداب سخن آن است كه، كلام همراه با ادب القا شود. در نبوي شريف مي‌خوانيم: اجملوا في الخطاب تسمعوا جميل الجواب؛[22] زيبا خطاب كنيد تا جواب زيبا بشنويد».

 بديهي است ادب يك مقولة بسيط نيست، بلكه مقوله‌اي است كه از امور مختلف تشكيل مي‌شود، كه عبارتند از:

 الف) استفاده از واژه‌هاي سالم

 يكي از چهره‌هاي ادب و شرافت در سخن، به كارگيري الفاظ مناسب است. در وصف عباد الرحمن، قرآن مي‌فرمايد: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً (فرقان، 25/63)؛ و چون نادانان ايشان را مورد خطاب قرار دهند به ملايمت و سلامتي جواب دهند».

 از سوي ديگر قرآن فحش و ناسزاگويي را مورد نهي قرار داد. «و لا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدواً بغير علم (انعام، 6/108)؛ آنان كه جز خدا مي‌خوانند دشمنام مدهيد كه آنان از روي دشمني و به ناداني خدا را دشمنام مي‌دهند».

 ب) آهنگ ملايم

 آهنگ ملايم مي‌تواند يكي از چهره‌هاي ادب در سخن باشد، آن گونه كه از آية 2، سورة حجرات استفاده مي‌شود:

 «يا ايها الذين آمنوا لا ترفعوا اصواتكم فوق صوت النبي و لا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض؛ اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! صدايتان را بلندتر از صداي پيامبر مكنيد و همچنان كه بعضي از شما با بعضي ديگر بلند سخن مي‌گوييد با او با صداي بلند سخن مي‌گوييد.

 ج) تشريفات در كلام

 ادب اقتضا دارد كلام را با تشريفات ادا كنيم كه نمونه‌هايي از اين ادب را در آيات و روايات مشاهده م‌كنيم.

 اغلب آيات در مقام بيان احكام، حكم را با تشريفات خاصي بيان مي‌كنند كه لطافت خاصي به بيان حكم مي‌بخشد. تعبير به «يا ايها الذين آمنوا» و «يا ايتها النفس المطمئنه» و «لعلكم تعقلون» و «لعلكم تفلحون» و امثال اين تعابير مي‌تواند نوعي تشريفات سخن باشد.

 بني تميم پيامبر را با اسم صدا مي‌زدند و مي‌گفتند: يا محمد يا محمد اخرج الينا؛[23] اي محمد به نزد ما خارج شو. خطاب آمد: «لا تجهروا له بالقول كهجر بعضكم لبعض؛ همچنان كه بعضي از شما با بعضي ديگر بلند سخن مي‌؛وييد با او سخن نگوييد». «ان الذين ينادونك من وراء الحجرات اكثرهم لا يعقلون (حجرات، 49/4)؛ كساني كه تو را از پشت اتاق‌ها به فرياد مي‌خوانند بيشترشان نمي‌فهمند.

 در آية 63 سورة نور مي‌خوانيم: «لا تجعلوا دعاء الرسول بينكم كدعاء بعضكم بعضا؛ خطاب كردن پيامبر را در ميان خود مانند خطاب كردن بعضي از خودتان به بعضي قرار مدهيد».

 پيامبر(ص) دربارة بيان نام مبارك رمضان فرمود: لا تقولوا رمضان فان رمضان اسم من اسماء الله تعالي و لكن قولوا شهر رمضان؛[24] نگويدي رمضان، همانا رمضان نامي است از اسامي خداوند متعال. لكن بگوييد: ماه رمضان.

 تعابير فوق هر كدام به نوعي حكايت از تشريفات در سخن دارد. تنها در دو مورد، تشريفات در سخن استثنا شده است.

 الف) آنجا كه در تشريفات افراط شود كه خود، موجب استهجان كلام است. در كلام اميرالمؤمنين(ع) آمده استك الثنا باكثر من الاستحقاق ملق؛[25] تعريف و تجليل به بيش از اندازه، تملق و چاپلوسي است.

 ب) آنجا كه تشريفات، خلاف باب محبت باشد. گاه تشريفات در سخن، با الفت و صميميتي كه بين افراد، موجود است سازگار نيست. در ذيل آية 63 سورة نور، در روايت آمده است كه حضرت فاطمه(ع) پيامبر را به عنوان «يا رسول الله» خطاب مي‌كرد كه پيامبر(ص) فرمودند: قولك يا اباه، احب الي قلبي و ارضي للرب؛[26] اينكه مرا پدر خطاب كني نزد من محبوب‌تر و مايه خشنودي پروردگار است.

 اين برخورد نشان مي‌دهد، در جو صميميت و محبت به كارگيري القاب و تشريفات از اثر محبت خواهد كاست.

 براي تكميل بحث، مناسب است به آداب شنيدن سخن و آداب گفت و گو نيز، از ديدگاه قرآن اشاره كنيم.

 آداب سخن شنيدن

 مطالبي كه معمولاً مي‌شنويم از سه حال بيرون نيست:

 الف) داراي رشد آشكار است: اقتضاي ادب درباره اين نوع سخنان، آن است كه: به اين سخن دل داد و توجه كرد و نيز در برابرش سكوت كرد.

 اين ادب از اية «و اذا قرئ القرآن فاستمعوا له و انصتوا (اعراف، 7/204)؛ و چون قرآن خوانده شود گوش بدان فرا دهيد و خاموش مانيد» قابل استيناس است. تعبير به «استمعوا» گوش دادن و توجه كردن و «انصتوا» خاموش ماندن، بيانگر دو جلوة ادب در برابر كلام حق است.

 ب) داراي ضلالت آشكار استك به همان ميزان كه سخن حق داراي تأثير مثبت است و تجليل و حمايت از آن لازم است، كلام باطل نيز داراي تأثير منفي بوده و اعراض از آن لازم است.

 در آية 68 سورة انعام آمده است: «و اذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فاعرض عنهم حتي يخوضوا في حديث غيره؛ چون بيني كساني ]به قصد تخطئه[ در آيات ما فرو مي روند از ايشان روي برتاب تا در سخني ديگر درآيند».

 قطعاً كلام باطل كه داراي ضلالت است، مصداقي است از قول زور و قول لغو، كه در آياتي از آن ها نهي شده است: «و اجتنبوا قول الزور» (حج، 22/30)

 «والذين هم عن اللغو معرضون (مؤمنون، 23/3)؛ مؤمنان كساني هستند كه از بيهوده رويگردانند».

 ج) كلام مشتبه: الشبهه هو ان لا يتميز احد الشيئين من الاخر لما بينهما من التشابه عيناً كان او معني؛ شبهه آن است كه دو چيز از همديگر تمييز داده نشود به خاطر تشابه عيني يا معنوي كه بين آنهاست.[27]

 آنچه مايه سر درگمي انسانهاست كلام حق يا باطل نيست، بلكه كلام مشتبه است. آن گونه كه از آية 7 سورة آل عمران استفاده مي‌شود، مشتبه يعني كلام دو پهلو، كلامي كه ابستن فتنه است.

 «... و اُخر متشابهات فامّا الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه؛ پاره‌اي از آيات متشابهات‌اند. آناني كه در دل‌هايشان انحراف است براي فتنه جويي از آن‌ها پيروي مي‌كنند».

 ادب در برابر كلام مشتبه:

 الف) تحقيق در راوي

 يكي از آداب براي كشف حق، دقت و كنكاش در راوي سخن است. در ذيل آية 24 سورة عبس: «فلينظر الانسان الي طعامه؛ پس انسان بايد به خوراك خود بنگرد»، از امام باقر(ع) نقل شده: علمه الذي ياخذه عمن يأخذه؛[28] انسان بايد دقت كند كه علوم خود را از چه كسي دريافت مي‌كند.

 ب) تحقيق در مروي

 آن گونه كه از آية 6 سورة حجرات استفاده مي‌شود، تحقيق در مروي ادب ديگري است در برخورد با كلام مشتبه:

 «يا ايها الذين آمنوا ان جاءكم فاسق بنباء فتبيّنوا ان تصيبوا قوماً بجهالة فتصبحوا علي ما فعلتم نادمين؛ اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، اگر فاسقي برايتان خبري آورد، نيك وارسي كنيد. مبادا به ناداني گروهي را اسيب برسانيد واز آنچه كرده‌ايد پشيمان شويد».

 ج) گلچين كردن

 سومين ادب در برخورد با كلام مشتبه پس از تحقيق در راوي ومروي، انتخاب بهترين سخنان است: «فبشر عبادالذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هو اولوا الاباب (زمر، 39/17 و 18)؛ پس بشارت ده به آن بندگان من كه به سخن گوش فرا مي‌دهند و بهترين آن را پيروي مي‌كنند. اينانند كه خدايشان راه نموده و اينانند همان خردمندان».

 معيار انتخاب احسن، قرآن است و عقل، چرا كه اين دو مي‌توانند نقش امامت و رهبري انسان را در ارائه فكر صحيح بيان كنند: پيامبر(ص) دربارة قرآن فرمود: عليكم بالقرآن فاتخذوه اماماً و قائداً؛[29] بر شما باد به قرآن، پس آن را امام و جلودار خود انتخاب كنيد.

 و دربارة عقل، امام علي(ع) چنين فرمود: العقول ائمة الافكار؛[30] عقل‌ها امامان افكارند.

 بديهي است كه تحقيق دربارة مشتبهات تنها شأن كساني است كه در اين امور، قدرت تشخيص داشته باشند و براي آنان كه فاقد قدرت تجزيه و تحليل‌اند، اين كار ممنوع است. كليد اين تشخيص نيز، به حكم آية 29 سورة انفال، در گرو تقوي است: ان تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً؛ اگر خدا ترس و پرهيزكار شويد خدا به شما فرقان بخشد».

 آداب گفت و گو

 مرحلة سوم آداب كلام، به آداب رد و بدل كلام مربوط مي‌شود.

 1ـ توجه كردن به طرف مكالمه:

 شايد بتوان اين ادب را از آيات مربوط به مجلس انس بهشتيان استيناس كرد.

 «متكثين عليها متقابلين (واقعه، 56/16)؛ بهشتيان بر تخت‌ها روبروي هم بر انها تكيه داده‌اند».

 «علي الارائك ينظرون (مطففين، 83/23)؛ بهشتيان بر تخت‌ها نشسته مي‌نگرند».

 «لا يسمعون فيها لغواً و لا تأثيماً. الا قيلا سلاماً سلاماً (واقعه، 56/25،26)؛ در آنجا نه بيهوده‌اي مي شنوند ونه سخني گناه آلود. سخني جز سلام و درود نيست».

 از اين آيات استفاده مي‌شود كه در بهشت مجلس انس سالمي برقرار است و بدون شك، آنچه ادب يك مجلس در خور شأن بهشت است از ناحيه بهشتيان رعايت مي‌شود. در آن مجلس، اهل بهشت روبروي يكديگر، در حال توجه، سخنان سالم رد و بدل مي‌كنند.

 2ـ گفت و گو به صورت نجوي نباشد:

 اصولاً مكالمه بايد از آفات كلام دور باشد. لكن مهم‌ترين آفات كه اغلب در ظرف مكالمات به وجود مي‌آيد دو آفت است.

 الف) نجوي ب) جدال.

 قرآن در باب نجوي مي‌فرمايد: «انما النجوي من الشيطان ليحزن الذين آمنوا و ليس بضارهم شيئاً الاّ باذن الله (مجادله، 58/10)؛ نجوا از القائات شيطان است تا كساني را كه ايمان آورده‌اند، دلتنگ گرداند. ولي جز به فرمان خدا هيچ آسيبي به آن‌ها نمي‌رساند».

 با توجه به روحيه ضعيف اغلب مردم، نجوا در مجالس مي‌تواند عامل وسوسه و تخيلات باطل بوده و قلوب مؤمنين را نسبت به يكديگر محزون كند. هر چند تا اراده الهي نباشد، نجواي افراد به كسي ضرر نمي‌رساند، لكن درك اين مهم از افق، فكر افراد ضعيف الايمان بيرون است.

 نجوا تنها در سه مورد تجويز شده كه در سورة نساء آيه 114 به آن اشاره شده است:

 «لا خير في كثير من نجويهم الا من امر بصدقة او معروف او اصلاح بين الناس؛ در بسياري از رازگويي‌هاي ايشان خيري نيست مگر اينكه بدين وسيله به صدقه يا كار پسنديده يا سازشي بين مردم فرمان دهد».

 3ـ جدل نباشد:

 شيطان همواره در صدد ايجاد عداوت و كينه و از بين بردن محبت و صميميت افراد است.

 «انما يريد الشيطان ان يوقع بينكم العداوة والبغضاء (مائده، 5/91)، همانا شيطان مي‌خواهد در ميان شما دشمني و كينه‌اي ايجاد كند».

 يكي از بهترين فرصت‌ها براي ايجاد تفرقه و عداوت بين مردم، جدال است كه مكالمات نيز، عموماً ميدان مناسبي است براي جدال. قرآن مي‌فرمايد:

 «ان الشياطين ليوحون الي اوليائهم ليجادلوكم (انعام، 6/121)، شياطين به دوستان خود وسوسه مي‌كنند تا با شما ستيزه نمايند».


 مقاله وارده دعا و متون ديني

 حسين حاج پنجعلي زاده (دانشگاه آزاد اسلامي واحد اردبيل)

 1ـ دعا خدا را دعوت كردن به سوي خود است چنانكه خداوند ما را به سوي خود دعوت مي‌كند. دعا خدا را خواستن است. انسان بايد درب رحمت الهي را با دعا بزند.

 گفت پيغمبر كه چون كوبي دري

 چون نشيني بر سر كوي كسي

 چون ز چاهي مي‌كني هر روز خاك

 


 عاقبت ز آن در برون آيد سري

 عاقبت بيني تو هم روي كسي

 عاقبت اندر رسي بر آب پاك[i]

 

 2ـ در قرآن علاوه بر آياتي كه انسان را دعوت به دعا مي‌كند، از دعاهاي انبياء بسيار ياد شده است، انبياء علاوه بر جنبه آسماني (از طريق وحي) كه داشتند بشر بودند و لذا چون ما كه دچار مشكلاتي مي‌شويم آنها هم دچار مي‌شوند، مثلاً زكريا و ابراهيم(ع) از خداوند در دعا فرزند مي‌خواستند و يا موسي(ع) دچار تنگي معيشت و روزي شده بود از خداوند روزي و پناه مي‌خواست و يا پيامبر اسلام(ص) و ابراهيم(ع) از خداوند زياد شدن علم و دانش همراه با تزكيه مي‌خواستند يا آدم و حوا و يونس(ع) از خداوند طلب بخشش گناهان و مغفرت از خداوند را خواستار بودند و از اين قبيل دعاهاي انبياء كه با ربنا شروع مي‌شود در قرآن زياد آمده است و خلاصه آنكه:

 اي به ازل بوده و نابوده ما

 حلقه زن خانه بدوش توايم

 چاره كن اي چاره بيچارگان

 بر كه پناهيم تويي بي‌نظير

 چاره ما كن كه بي‌داوريم

 درگذر از جرم كه خواننده‌ايم

 


 وي به ابد زنده و فرسوده ما

 چون در تو حلقه بگوش توايم

 يار شو اي مونس غمخوارگان

 در كه گريزيم توئي دستگير

 گر تو براني به كه روي آوريم

 چاره ما كن كه پناهنده‌ايم[ii]

 

 3ـ بعضي از مفسرين در ارتباط با آية «امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السوء» (62 نمل) مي‌نويسند كه با توجه به آيات قرآن، دعاي كافران هيچ وقت مستجاب نخواهد شد اما «الِ» المضطر در آية فوق «ال» جنس است يعني كليه انسان‌ها كه كافران هم داخل آن است شامل مي‌شود. يعني در اينجا (هنگام اضطرار و شدائد) دعاي كافر هم مستجاب مي‌شود. پس آيا بين آيات تناقض پيش نمي‌آيد؟ علامه طباطبائي مي‌فرمايند: اگر «ال» جنس هم نباشد در هنگام اضطرار و گرفتاري كه چارة انسان از همه جا قطع شده و از طريق فطرت خداجوئي متوجه خدا شده است، كافر ديگر آنجا كافر نيست چون فطرتش با خدا آشناست و طبق نداي فطرت خدا را خواسته است واين همان برهان فطرت است يعني دعا بهترين راه اثبات خداوند است.[iii]

 او به سر دجال يك چشم لعين

 صد هزاران دام و دانه است اي خدا

 ميرهاني هر دمي ما را و باز

 


 اي خدا فرياد رس نعم المعين

 ما چو مرغان حريص بينوا

 سوي دامي مي‌رويم اي بي‌نياز[iv]

 

 4ـ با دعا مي‌شود انسان‌ها را شناخت. انسان‌هايي كه داراي عظمت روحي هستند و روح بزرگ دارند دعاهايشان نيز بزرگ است و انسان‌هايي كه كوچك و حقيرند دعاهايشان نيز حقير است. دعاها متناسب با ظرفيت روحي انسان‌ها متفاوت است، قرب الهي قرب معنوي است و با دعا مي‌شود مراتب معنوي انسان‌ها را كه چقد ربه خدا نزديك هستند، تفسير كرد. استاد مطهري در تفسير دعاي مكارم الاخلاق[v] امام سجاد(ع) مي‌فرمايند كه انسان‌ها را با دردهايشان و دعاهايشان مي‌شود شناخت.[vi] علي(ع) از چه رنج مي برد و دردش چه بود مسلماً دعا هم متناسب با درد انسان‌ها فرق خواهد كرد. پس آيا دعا عامل شناخت انساني نيست؟

 5ـ دعا يكي از عوامل تربيت و تزكيه و رشد[vii] انسان است. دعا انسان را به سعي و تلاش وا مي‌دارد. در قرآن آمده است كه «و اذا سألك عبادي عني فاني قريب اجيب دعوة الداع اذا دعان فليستجيبوا لي و ليؤمنوا بي لعلهم يرشدون»[viii] «و چون بندگان من از دوري و نزديكي من از تو بپرسند بدانند كه من به آن‌ها نزديك خواهم بود. هر كه مرا خواند دعاي او را اجابت كنم پس بايد دعوت مرا بپذيرند و به من بگروند، باشد تا به سعادت راه يابند و به رشد و كمال برسند». امام سجاع(ع) در دعاي مكارم الاخلاق و يا در دعاهاي ديگر، انسان را به تكاپو و تلاش، مسئوليت فردي، خانوادگي. اجتماعي و الهي دعوت مي‌كند و او را از سستي و بي‌مسئوليتي باز مي‌دارد. امام حسين(ع) در دعاي عرفه انسان را به شناخت و انجام دادن وظايف دعوات مي‌كند. دعاهاي علي(ع) در هنگام حركت به جهاد (خطبه 46) و يا هنگام ديدار دشمن در صحنه جهاد (نامه 15) و تشويق مجاهدان به جهاد (خطبه 212) و در طلب هدايت و كمال (خطبه 227) و هنگامي كه شنيد عده‌اي بد زباني مي‌كنند (خطبه 206) و غيره دليل بر اثر تربيتي دعا دارند.

 6ـ دعا فقر وجودي انسان نسبت به خدا را نشان م‌دهد. دعا عين تعلق و وابستگي و نياز به خداوند است: «يا ايها الناس انتم الفقراء الي الله والله هو الغني الحميد» شما نيازمند به خدا هستيد و خداوند از هر نظر بي نياز و شايستة حمد و ستايش است.

 «آري بي‌نياز حقيقي و قائم با لذات در تمام عالم هستي يكي است و او خدا است، همة انسان‌ها بلكه همة موجودات سرتا پا نيازند و فقر وا وابسته به آن وجود مستقل كه اگر لحظه‌اي ارتباطشان قطع شود هيچند و پوچ. اين ما هستيم كه از طريق عبادت و اطاعت او، راه تكامل را مي‌پيمائيم و به آن مبدأ بي‌پايان فيض در پرتو عبوديتش لحظه به لحظه نزديكتر مي‌شويم. بنابر اين او هم «غني» است و هم «حميد» يعني در عين بي‌نيازي آنقدر بخشنده و مهربان است كه شايستة هر گونه حمد و سپاسگذاري است».[ix]

 باد ما و بود ما از داد توست

 لذت هستي مودي نيست را

 لذت انعام خود را وامگير

 گر بگيري كيت جستجو كند

 منگر اندر ما مكن در ما نظر

 ما نبوديم و تقاضامان نبود

 نقش باشد پيش نقاش و قلم

 


 هستي ما جمله از ايجاد توست

 عاشق خود كرده بودي نيست را

 نقل و باده جام خود را وامگير

 نقش با نقاش چون نيرو كند؟

 اندر اكرام و سخاي خود نگر

 لطف تو ناگفته ما مي‌شنود

 عاجز و بسته چو كودك در شكم[x]

 

 7ـ خلوت، تضرع، گريه و اخلاق در دعا تأكيد شده است:

 «هو الحي لا اله الا هو فادعوه مخلصين له الدين الحمدلله رب العالمين» (مؤمن، 65).

 «او خداي زندة ابدي است و جز او هيچ خدائي نيست پس تنها او را بخوانيد و به اخلاص بندگي كنيد كه ستايش و سپاس مخصوص خداي يكتا و آفريدگار عالميان است». علامه طباطبايي(ره) در ارتباط با اين آيه مي‌فرمايند: «دعا در اين آيه خواندن خداوند به صورت مطلق نيست بلكه خواندنش به توحيد و در حالي كه دين را خالص و تنها براي خدا كنند، براي اينكه او حي بالذات است نه غير او و او تنها معبودي است كه استحقاق ذاتي باري پرستيده شدن دارد و هيچ كس و هيچ چيز چنين نيست و به همين خاطر در آيه، بعد از جملة «هو الحي لا اله الا هو» جملة «فادعوه مخلصين له الدين» آمده است و بقيه آيه: «الحمدلله رب العالمين» ثنائي است بر خداوند متعال به خاطر ربوبيتش بر كل جهان هستي».[xi]

 در روايتي از پيامبر اكرم(ص) آمده است كه بهترين منظره براي خداوند آن است كه انساني مخصوصاً اگر جوان باشد با خداوند خلوت كرده و به نيايش بپردازد. حضرت عل(ع) در نخلستان با خداوند خلوت كرده و به گريه و دعا و نيايش مي‌پرداخت شايد به اين خاطر كه انسان‌هاي نادان فكر باطل نكنند و نگويند كه علي(ع) از ترس دشمن گريه م‌كند و خلوتش با خدا براي اين بود كه نالة شير را روباهان نشنوند.[xii]

 امام صادق(ع) در ارتباط با اينكه خدا را بايد پنهاني خواند مي‌فرمايد: «هر كس خدا را نهاني بخواند گوئي كه او را بسيار خوانده است، همانا منافقين خدا را آشكار ياد مي‌كنند، ولي در نهان از او يادي نمي‌برند، چه خداوند مي‌گويد: منافقان خودنمائي م‌كنند و خدا را جز اندكي ياد نمي‌كنند».[xiii]

 مي صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند به عذر نيم شبي كوش و گريه سحري[xiv]

 مولوي در داستان كودك حلوا فروش در مثنوي آورده است:

 تا نگريد ابر كي خندد چمن

 تا نگريد طفلك حلوا فروش

 گر همي خواهي كه مشكل حل شود

 گر همي خواهي كه آن خلعت رسد

 


 تا نگريد طفل كي نوشد لبن

 بحر بخشايش نمي‌آيد به جوش

 خار محرومي به گل مبدل شود

 پس بگريان طفل ديده بر جسد[xv]

 

 8ـ در قرآن علاوه بر دعاهاي فردي، دعاهاي اجتماعي و سياسي هم آمده است. «ربنا لا تجعلنا فتنه للقوم الظالمين و نجنا برحمتك من القوم الكافرين» (يونس 86 و 85).

 «پروردگارا ما را دستخوش فتنة اشرار و قوم ستمكاران مگردان و ما مؤمنان را به رحمت و لطف خود از شر كافران نجات ده» و يا در قرآن دعاهايي از قبيل دوري از اختلاف و دعوت به وحدت (زمر، 39) غلبه بر كفار و نجات از ظلم ستمكاران (مؤمنون، آيات 26 و 28 و 39 / شعراء 117 و 118 / قمر 10 / نوح 26 و 27) دعا بر والدين و برادران ديني و دعا براي فرزندان، نفرين بر ظالمين، دعا براي برادران نسبي و ايمني، دعا براي صدور حكم الهي در جامعه، ياري طلبيدن از خداوند براي مقابله با مشركان و مخالفين، استدعاي سلامتي مسافر و طلب خير و صلاح در ورود و خروج به محلي يا كاري و ساير موارد آمده است.

 9ـ انسان دچار ادبار و اقبال روح مي‌شود و در حال ادبار روح اگر حال دعا و نيايش را از دست داد بگذارد ديگران او را دعا كنند يعني مشكلات ديگران را حل كند، قلبي را شاد كند و خداوند در قلب انسان‌هاي گرفتار است و اگر انساني را شاد كرد در واقع خدا را شاد كرده است و چون انسان از دست و زبان ديگران گناه كرده است پس دعاي آنها عيناً اجابت شده است.

 مولوي هم در مثنوي به اين موضوع اشاره كرده است:

 گر نداري تو دم خوش در دعا

 گفت اي موسي ز من ميجو پناه

 گفت موسي من ندارم آن دهان

 از دهان غير كي كردي گناه

 چون درآيد نام پاك اندر دهان

 از دهاني كه تكر دستي گناه

 


 رو دعا مي‌خواه ز اخوان صفا

 با دهاني كه نكردي تو گناه

 گفت ما را از دهان غير خوان

 از دهان غير بر خوان كاي اله

 ني پليدي ماند و ني آن دهان

 و آن دهان غير باشد عذر خواه[xvi]

 

 10ـ روي اوقات دعا چه در قرآن و چه در روايات تأكيد شده است در قران آمده است كه صبح و شام دعا كرده و خدا را ياد كنيد: «يا ايها الذين آمنوا ذكروالله ذكرا كثيرا و سبحوه بكرة واصيلا» (احزاب 41 و 42)

 «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد خدار ا ياد كنيد، يادي بسيار و صبح و شام او را به پاكي بستائيد».

 در سوره مزمل به شب زنده‌داري و خواندن قرآن و نماز شب تأكيد شده است. در قرآن كلمة فجر و فلق زياد آمده است. از قبيل وقت وزيدن بادها، وقت ظهر، وقت طلوع، هنگام نزول باران، بعداز صبح و در وقت نمازها، در نماز وتر، بعد از نماز ظهر، بعد از نماز عشاء، هنگام خواندن قرآن، در حال اذان و بعد از آن و در حال سجده كه بنده در حال سجده از جميع احوال به خدا نزديك‌تر است و ساعت آخر روز جمعه كه از حضرت امام زين‌العابدين(ع)، از حضرت زهرا(ع) و حضرت رسول اكرم(ص) روايت است كه: «در روز جمعه ساعتي است كه هر سملماني در آن ساعت از خداي چيزي طلب نمايد البته به او عطا فرمايد و آن وقتي است كه نصف قرص آفتاب فرود رود. خود حضرت فاطمه(ع) امر مي‌فرمود كه بر بلندي روند و چون نصف آفتاب غروب كند او را اعلام كنند كه دعا نمايد».[xvii]

 در بخش‌هاي مختلف ديوان حافظ هم مي‌خوانيم:

 دعاي صبح و آه شب كليد گنج مقصود است

 مي صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند

 حافظا در كنج فقر و خلوت شبهاي تار

 صبح خيزي و سلامت طلبي چون حافظ

 


 بدين راه و روش ميرو كه با دلدار پيوندي

 به عذر نيم شبي كوش و گريه سحري

 تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور

 هر چه كردم همه از دولت قرآن كردم

 

 پس با دعا مي‌شود خدار ا خواند و خدا را شناخت. دعا عامل تقويت عقل و دل است. دعا هم تعليم است و هم تزكيه. دعا بريدن از خود حيواني و رسيدن به خود ملكوتي است. دعا رسيدن از خاك به آسمان است. دعا بي‌نيازي از بشر ونياز به خداوند است. دعا عامل تلاش و سعي و نجات انسان از تنبلي است. دعا به انسان شجاعت مي‌بخشد. دعا طلب مغفرت و پاك شدن انسان از گناه است. دعا رسيدن عاشق به معشوق است. دعا را با هر زباني مي‌شود با خدا بيان كرد مهم اين است كه با خداوند اين رابطه را ايجاد كرد. دعا كمند لطف الهي است.

 ترس و عشق تو كمند لطف ماست زير هر يا رب تو لبيكهاست[xviii]

 دعا درخواست از جود و كرم الهي است نه عدالت الهي. عدالت خداوند ترسناك است و بايد از آن ترسيد اما به جود و كرم الهي بايد اميدوار شد و دعا اين اميد را به انسان مي‌بخشد. دعا انسان را از براهين عقلي اثبات خدا بي‌نياز مي‌كند چرا كه دعا آسانترين و نزديكترين راه به خداوند است.[xix]

 خود نباشد آفتابي را دليل

 اين جلالت در دلالت صادق است

 غيبت نكرده‌اي كه شوم طالب حضور

 كي رفته‌اي ز دل كه تمنا كنم تو را

 با صد هزار جلوه برون آمدي كه من

 


 جز كه نور آفتاب مستطيل

 جمله ادراكات پس، او سابق است[xx]

 پنهان نگشته‌اي كه هويدا كنم تو را

 كي بوده‌اي نهفته كه پيدا كنم تو را

 با صد هزار ديده تماشا كنم تو را[xxi]

 


 پي نوشتها:

 

 [1] - گرفته شده از: فصلنامه بينات، سال ششم، شماره 21، ص 44ـ32.

 [2] - محمدي ري شهري، ميزان الحكمه، حديث شمارة 1847.

 [3] - همان، ح 17959.

 [4] - نهج‌البلاغه، حكمت 381، فيض الاسلام.

 [5] - ميزان الحكمه، ح 17830.

 [6] - مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهاني، ص 637.

 [7] - ميزان الحكمه، ح 17934.

 [8] - همان، ح 15917.

 [9] - همان، ح 18164.

 [10] - همان، راغب اصفهاني، ص 144.

 [11] - ميزان الحكمه، ح 17964.

 [12] - همان، ح 17904.

 [13] - همان، راغب اصفهاني، ص 752.

 [14] - همان، راغب اصفهاني، ص 403.

 [15] - همان، راغب اصفهاني، ص 891.

 [16] - ميزان الحكمه، ح 17494.

 [17] - همان، ح 7189.

 [18] - همان، ح 1864.

 [19] - همان، ح 17934.

 [20] - همان، راغب اصفهاني، ص 742.

 [21] - همان، راغب اصفهاني، ص 561.

 [22] - ميزانالحكمه، ح 17952.

 [23] - جمعي از نويسندگان، تفسير نمونه، 22/140.

 [24] - ميزان الحكمه، ح 7442.

 [25] - نهج‌البلاغه، حكمت 347، فيض‌الاسلام.

 [26] - بحراني، تفسير البرهان، 4/104.

 [27] - همان، راغب اصفهاني، ص 443.

 [28] - بحراني، تفسير البرهان، 4/429.

 [29] - ميزان الحكمه، ح 16425.

 [30] - همان، ح 13345.

 

 [i] - مثنوي ـ دفتر سوم.

 [ii] - مخزن الاسرار، تصحيح شادروان وحيد دستگردي، كتابفروشي ابن سينا، تهران.

 [iii] - براي مطالعه بيشتر به ج 15 تفسير الميزان در تفسير آيه «امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السوء» (سوره نمل، 62) مراجعه شود.

 [iv] - مثنوي ـ دفتراول.

 [v] - براي مطالعه بيشتر به فلسفه اخلاق استاد مطهري، قسمت دعاي مكارم الاخلاق، صفحات 19 الي 22 مراجعه شود. استاد مطهري، فلسفه اخلاق، انتشارات صدرا، 1367.

 [vi] - براي مطالعه بيشتر به كتاب انسان كامل استاد مطهري از صفحه 76 تا 78 مراجعه شود. استاد مطهري، انسان كامل، انتشارات صدرا، 1377.

 [vii] - براي مطالعه بيشتر به تفسير الميزان در تفسير آيه 186 سورة بقره مراجعه شود.

 [viii] - همان.

 [ix] - براي مطالعه بيشتر به تفسير نمونه در تفسير آيه 15 سوره فاطر مراجعه شود.

 [x] - مثنوي ـ دفتر اول.

 [xi] - براي مطالعه بيشتر به ج 17 تفسير الميزان در تفسير آيه 65 سوره مؤمن مراجعه شود.

 [xii] - براي مطالعه بيشتر به كتاب نيايش مرحوم شريعتي مراجعه شود.

 [xiii] - بحار: ج 93، ص 160.

 [xiv] - ديوان حافظ، غزل 452.

 [xv] - محمد محمدي اشتهاردي، داستان‌هاي مثنوي (2)، انتشارات پيام آزادي 1369.

 [xvi] - مثنوي ـ دفتر سوم.

 [xvii] - دعاها و تهليلات قرآن. مؤلفان: مرحوم حاج سيد محمدباقر شهيدي و مرحوم حاج هبه الدين شهرستاني ـ دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ـ 1372.

 [xviii] - مثنوي ـ دفتر سوم.

 [xix] - براي مطالعه بيشتر به جلد 16 تفسير الميزان در تفسير آيه 32 سورة لقمان و به جلد 15 تفسير الميزان در تفسير آيه 62 سوره نمل مراجعه شود.

 [xx] - مثنوي ـ دفتر سوم.

 [xxi] - ديوان فروغي بسطامي، انتشارات عبدالرحمن سيف آزاد ـ غزل 1، بيت 1 تا 3.
 
http://www.hawzah.net/FA/MagArt.html?MagazineID=0&MagazineNumberID=5568&MagazineArticleID=53610


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۶ ] [ مشاوره مديريت ]

 

آموزش جذب ديگران به خود، با صحبت


 آداب كلام در كلام الهى
 


آنچه در اين مجموعه مد نظر است، مرورى است بر آداب سخن از ديدگاه قرآن. انتخاب اين بحث از جهات گوناگون حايز اهميت است كه مهم‏ترين آنها نقش بلندى است كه زبان و سخن در ميان اعضا و افعال انسانى، در سعادت و شقاوت انسان ايفا مى كند.
 مباحث اين مجموعه عبارتند از:
 قست 1- اهميت كلام؛ قسمت 2-آداب سخن گفتن ؛ قسمت 3- آداب سخن شنيدن ؛ قسمت 4- آداب گفتگو

 قسمت دوم - آداب سخن گفتن

در قرآن براى سخن گفتن آدابى مطرح شده كه تأثير سخن در گرو رعايت آنها است:
1. فصاحت: نخستين ادب كلام، فصاحت در كلام است.
 فصاحت در لغت به معنى خلوص چيز است؟ و در اصطلاح، كلام فصيح يعنى كلام عارى از انواع تعقيدات. هرگاه كلام از تنافر حروف، غرابت حروف، كراهت در سمع خلاف قياس صرفى، تنافر كلمات مجتمع و ضعف تأليف عارى و برهنه بود فصاحت در كلام حاصل شده است.
 هرگاه متكلم داراى ملكه‏اى باشد كه بتواند مراد خود را به راحتى و با رساترين تعابير ادا كند، فصيح ناميده مى شود.
 موسى عليه السلام از خداوند مى خواهد برادرش هارون به جهت فصاحت كلامش كمك كار او باشد: «و اخى‏ هارون هو افصح منى لسانا فارسله معى» (قصص، 28 / 34) برادرم هارون از من زبان آورتر است پس او را با من به دستيارى گسيل دار.
 فصاحت در كلام امير المؤمنين اين چنين تعريف شده است: احسن الكلام ما لا تمجه الاذن و لا يتعب فهمه الافهام.(1) بهترين سخن آن است كه گوش را اذيت نكند و فهم را به زحمت نيندازد(كه اشاره است به عارى بودن از تعقيدات لفظى و معنوى).
 شأن فصاحت تا حدى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: الفصاحة زينة الكلام، فصاحت زينت سخن است(2) در كلام ديگر فرمود: جمال الرجل فصاحة لسانه(3) جمال مرد رسايى زبانش مى باشد.

 
2. بلاغت: در لغت به معناى وصول و انتهاست؛ و در اصطلاح عبارت است از مطابقت كلام با مقتضاى حال و مقام، به عنوان نمونه در مقام تأكيد، ايجاز و يا اطناب سخن، رعايت هر يك را بنمايد.
 بسيارى از ناهنجارى‏هاى سخن ناشى از عدم رعايت موقعيت كلام است. در آيه 63 سوره نسأ درباره منافقين آمده است: «فاعرض عنهم و عظ هم و قل لهم فى انفسهم قولا بليغا» از آنان روى بر تاب و پندشان ده و با آنها سخن رسا بگوى.
 بلاغت در سخن حتى شامل پرهيز از سوال نامناسب هم خواهد شد، در آيه 101 سوره مائده مى خوانيم: «يا ايها الذين آمنوا لا تسألوا عن اشيأ أن تبدلكم تسؤكم» اى اهل ايمان از چيزهايى كه اگر براى شما آشكار گردد شما را اندوهناك مى كند مپرسيد.
 از امام على عليه‏السلام نقل شده كه فرموده: لا تتكلمن اذا لم تجد الكلام موقعا(4) البته نبايد هنگامى كه براى كلام زمينه نيست سخن گفت.
 اقتضاى بلاغت در سخن آن است كه محدوده كلام نيز به تناسب موقعيتها رعايت گردد. در كلام امام على عليه‏السلام آمده است: الكلام كالدوأ قليله ينفع و كثيره قاتل(5) سخن همچون داروست، اندكش سود مى بخشد و فراوانى آن كشنده است.

 3. لينت سخن: در لغت گفته شده: لينت ضد خشونت است؛ كلام لين همراه با نوعى نرمى و ملايمت است.
 تأثير لحن ملايم تا بدانجاست كه خداوند به موسى و هارون مى گويد: «قوله له قولا لينا لعله يتذكر او يخشى» (طه، 20 / 44) با او سخنى نرم گوييد شايد كه پند گيرد يا بترسد.
رمز توفيق پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم عليرغم نبود امكانات و وجود موانعى همچون فرهنگ ضعيف مردم، ياران كم و دشمنان زياد حضرتش، لينت خلق و خوى و كلام پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است: «فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظاً غليظ القلب لا نفضوا من حولك» (آل عمران، 3 / 159) پس به بركت رحمت الهى با آنان نرمخو شدى و اگر سخت دل بودى قطعا از اطرافت پراكنده مى شدند.

 4. سديد بودن: سداد و سديد از ماده سد، به معناى استقامت و محكم بستن است.
از آداب سخن، سديد بودن كلام است، هر چه كلام با عقل و منطق و استدلال بيشتر همراه باشد ميزان استحكام آن بيشتر خواهد بود. هر چه استحكام كلام بيشتر باشد ثبات و بقأ آن بيشتر خواهد شد. اصولاً قرآن به دليل آنكه سخنش يا با عقل همانگ است و يا با فطرت، از استحكام و استقامت خاصى برخوردار است.
 در سوره احزاب آيه 70 و 71 آمده است: «يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله و قولوا قولا سديدا. يصلح لكم اعمالكم و يغفر لكم ذنوبكم» اى مؤمنان از خدا پروا داريد و سخنى استوار گوييد تا اعمال شما را به اصلاح در آورد و گناهانتان را ببخشايد.
 گويا از آثار سخن محكم، اصلاح اعمال و تطهير انسان از گناه خواهد بود.

 
5. ميسور بودن كلام: در لغت سير و ميسور به معناى سهل و آسان آمده است.
 يسير نقطه مقابل عسر و تكلف است و تكلف نوعى زحمت است كه تكليف هم به همين معناست. همان گونه كه انسان مى تواند در زندگى خود با محدوديتها و با تكلفات فراوان رفتار كند و در نتيجه عرصه را بر خود تنگ نمايد، در مقام سخن هم مى تواند دچار انواع تكلفات گردد.
 «قل ما اسألكم عليه من اجرو ما انا من المتكلفين»(ص، 38 / 86) بگو من مزدى بر رسالتم از شما طلب نمى‏كنم و اهل تكلف و تصنع نيستم،) پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «نحن معاشر الانبيأ و الاوليأ برآ من التكلف» (6) ما گروه انبيا و اوليا از تكلف و زحمت بيزاريم.
 متقابلا در احاديث به سهولت توصيه شده است. امير المؤمنين عليه‏السلام فرمود: «السهل يدر الرزق» (7)،آسانى عامل ريزش رزق است.
 سهولت همان گونه كه در افعال جارى است، در كلام نيز قابل اجراست. از آداب سخن آن است كه همراه با سهولت و آسانى باشد. قرآن، خود را به اين صفت، موصوف كرده، آنجا كه مى‏گويد: «و لقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مدكر» (قمر، 54 / 40) و قطعاً قرآن را براى پند آموزى آسان كرديم. پس آيا پند گيرنده‏اى هست؟ از اين آيه استفاده مى شود كه سهولت در كلام، خود عاملى است براى يادگيرى آسان و مقبوليت در سخن و لذا قرآن دستور مى دهد را با آسانى ادا كنيد: «فقهل لهم قولا ميسورا» (اسرأ، 17 / 28) و با ايشان با ملايمت سخن بگو.
آن گونه كه از نبوى شريف معلوم مى شود: «ان الله ليبغض الرجل البليغ الذى يلعب بلسانه كما تلعب البقرة (8) همانا خداوند مبغوض مى دارد انسان بليغى كه با زبانش همچون گاو، بازى مى كند.
 ب: و همچنين مى تواند به محتوا و استفاده از واژه‏هاى پيچيده كه ملازم با صعوبت در فهم است مربوط شود كه البته اين نوع تكلف در كلام، خلاف فصاحت در سخن است. آن گونه كه در فرمايش اميرالمؤمنين آمده است: «احسن الكلام، ما لا تمجه الاذن و لا يتعب فهمه الافهام (9) بهترين سخن آنست كه گوش را اذيت نكند و فهم را به زحمت نيندازد.
 اداى نارواى سخن باعث اذيت گوش؛ و بكارگيرى مفاهيم پيچيده باعث اذيت فهم خواهد شد.

 6. لغو نبودن سخن: كلام لغو آن است كه قابل اعتنا نباشد. همان سخنى كه از روى فكر و تأمل صادر نشود كه به منزله صداى گنجشكان است. و گاه به هر كلام قبيح نيز لغو گفته مى شود.
 در اوصاف بهشت آمده است كه: «لا يسمعون فيها لغوا و لا كذابا»(نبأ، 78 / 35) در آنجا نه بيهوده‏اى شنوند و نه يكديگر را تكذيب كنند.
 همچنين در اوصاف مؤمنان مى خوانيم:«و الذين هم عن اللغو معرضون» (مؤمنون، 23 / 3) آنان كه از سخن بيهوده رويگردانند.
 از موارد استعمال كلمه لغو مى توان چنين نتيجه گرفت كه يكى از آداب سخن آن است كه كلام، همراه با نوعى فكر و مقبوليت باشد.

 7. معروف بودن كلام: معروف نامى است براى هر كارى كه بواسطه عقل يا شرع، حسنش شناخته شده باشد و منكر آن است كه به واسطه اين دو مورد انكار قرار گرفته باشد.
معروف گاه صفت فعل قرار مى گيرد، آن گونه كه از آيه «و أمر بالعرف» (اعراف، 7 / 199) فهميده مى شود. و گاه صفت كلام قرار مى گيرد. يعنى يكى از آداب سخن آن است كه كلام متكلم بايد از نظر عقل و شرع تحسين شده باشد. آن گونه كه از آيات «و قلن قولا معروفا(

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۵ ] [ مشاوره مديريت ]


آداب بحث و گفتگو در قرآن


آداب گفتگو در قرآن
 
گفتگو به عنوان يك سنت الهى و توصيه اولياى او در قرآن كريم به گونه هاى مختلفى نشان داده شده است :
 1 . برخوردارى از هدايت را ، گوش دادن به گفتگوهاى مختلف و انتخاب نيكوترين آن ها دانسته است . (زمر ، 18)
 2 . در صورت درخواست مباهله از سوى نصارا ، خداوند ، پيامبر را موظّف كرده است ، بدون هيچ گونه تهديد و ارعابى با آن به مباهله برخيزد ; (آل عمرا ، 61) و.. .
 امّا در كنار اين ترغيب ، آدابى را براى گفتگو ذكر كرده است كه از آن جمله است :
 1 . گفتگو و مناظره بايد «بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ» (نحل ، 125) باشد : حق ، عدالت ، درستى ، امانت ، راستى و صدق بر آن حكومت كند و از هرگونه توهين ، تحقير ، خلاف گويى و استكبار خالى باشد و خلاصه تمام جنبه هاى انسانى آن حفظ شود .
 2 . در گفتگو بايد با نرمى سخن گفت تا اين كه مردم و طرف مقابل جذب شوند ، متذكّر شوند و راه را پيدا كنند . (طه ، 44)
 3 . گفتگو نبايد به نزاع و كشمكش تبديل شود ; چرا كه سببِ از ميان رفتن قدرت و هيبت انسان مى شود . (انفال ، 46)
 4 . و.. . .

حرف زدن را از خدا بياموزيم

 آداب كلام در كلام الهى - قسمت اول: اهميت كلام
 
آنچه در اين مجموعه مد نظر است، مرورى است بر آداب سخن از ديدگاه قرآن. انتخاب اين بحث از جهات گوناگون حايز اهميت است كه مهم‏ترين آنها نقش بلندى است كه زبان و سخن در ميان اعضا و افعال انسانى، در سعادت و شقاوت انسان ايفا مى كند.
 
مباحث اين مجموعه عبارتند از:
 
الف - اهميت كلام ؛ ب - آداب سخن گفتن ؛ ج - آداب سخن شنيدن ؛ د - آداب گفت و گو.
 

اهميت كلام
 
قرآن كريم از سنخ كلام است خود را به عنوان بيان معرفى كرده است: «هذا بيان للناس» (آل عمران، 3 / 138) گر چه بيان، مفهومى است گسترده و بر هر چيزى كه مبين مقصود و مراد انسان باشد اطلاق مى شود، خواه سخن يا خط يا اشاره، لكن شاخص همه آنها سخن است و لذا قرآن به آداب سخن، بيش از خط يا اشاره پرداخته است.
 
به حسب عادت، سخن گفتن مسأله ساده‏اى به نظر مى رسد لكن با اندك تأمل خواهيم دانست كه اين امر از پيچيده‏ترين و ظريف‏ترين اعمال انسانى است.
 
اين ظرافت عظمت، از يك سو به نحوه همكارى اعضاى دستگاه صوتى براى ايجاد اصوات مختلف و نيز به وضع لغات و چينش آنها به دنبال يكديگر مربوط است و از سوى ديگر به تنظيم استدلالات و بيان احساسات از طريق عقل مربوط مى شود. عظمت زبان، اين عضو كوچك و فعال، و سخن كه فعل آن است، از نكات زير دريافت مى شود:
 
1. آن گونه كه از آيات 1 تا 4 سوره الرحمن استفاده مى شود، يكى از مهم‏ترين نعمت‏هاى الهى بعد از نعمت آفرينش، نعمت بيان است. در اين آيات آمده است: «الرحمن.علم القرآن. خلق الانسان. علمه البيان» خداى رحمان، قرآن را ياد داد، انسان را آفريد، به او بيان آموخت. گويا مفهوم اين سخن آن است كه انسان است و بيانش.
 
2. در قيامت از مسؤوليت زبان سؤال مى شود.در سوره بلد آيات 8 و 9 مى خوانيم: «الم نجعل له عينين. و لسانا و شفتين» آيا دو چشمش نداديم، و زبانى و دو لب. شايد تعقيب آيه فوق به آيه 10 اين سوره: «و هديناه النجدين» و هر دو راه‏[ خير و شر] را بدو نموديم)، اين مطلب را مى فهماند كه زبان يكى از ابزار هدايت است.
 
3. سخن بهترين ابزار انتقال افكار و حتى تأثير گذارى است كه در كلام پيامبر به عنوان سحر به آن اشاره شده. فرمود: ان من البيان سحرا.(1)
 
4. از ميان معجزات انبيا، با عظمت‏ترين معجزه، معجزه خالده نبوى يعنى قرآن، از سنخ كلام است. تأثير اين معجزه تا بدانجا بوده كه كفار با شنيدن اين كلام، از آن به

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۴ ] [ مشاوره مديريت ]

 

 آداب سخن گفتن از نگاه قرآن  


بسمه تعالي

موضوع بحث: نحوه سخن گفتن انسان

يكي از بحث هاي قرآني كه در زندگي و محيط ها ي كاري از نظر عملكردي بسار مهم و تأثير گزار مي باشد . نحوه سخن گفتن انسان است . در زندگي روزانه و در برقراري ارتباط با ديگران اولين نگرش و برداشت از انسان مربوط به سخن گفتن و نحوه گفتار است . و محتواي صحبت و حرفها شخصيت و نگرش انسان را مشخص مي كند .

در سوره اسراء اشاره به اين مطلب است كه مردم زمان پيامبر (ص) از وي در خواست ها ي زيادي مي كردند ولي پيامبر بنا به دلايلي توانايي پاسخ گويي مثبت به همه درخواست ها را نداشت و در اين رابطه آيه اي نازل مي شود با اين محتوا كه اگر از انجام كاري براي كسي اعراض كردي ، گفتاري را خوب و نكو را بيان كن و اگر نتوانستي كاري برايش انجام دهي راهنمايي ساده برايش انجام بده .

در سوره بقره نيز اين مطلب عنوان شده است كه وقتي با مردم صحبت ميكنيد با نيكي  و با احترم و به صورت پسنديده صحبت كنيد . در روايات عنوان شده است كه دروغ گفتن كليد تمام گناهان است . ويكي از علت هايي كه باعث مي شود انسانها دروغ بگويند اين است كه  بنا به دلايلي نمي خواهند كاري براي كسي انجام دهند. و اين خود باعث دو گناه مي شود يكي اينكه كمكي نكرديم تا مشكلي حل شود و دو اينكه دروغ گفتيم .

يكي از شاخص هاي مهم در خود شناسي  اين است كه روزانه محاسبه اي جهت  تعدا د دروغ هايي كه مي گوييم انجام دهيم.گفتن دروغ تنها به لفظ و زبان نيست . تاييد كار هاي نكرده ديگران نيز  دروغ محسوب مي شود.آماري كه در بخش هاي مختلف كاري و اداري بنا به سياست هايي دروغ درج مي شود. و يا حتي درو غهايي كه در خانواده گفته مي شود هر يك اثرات زيان بار خود را به جا مي گذارد.

در آياتي ديگر از قرآن اشاره به اين مطلب تربيتي است كه با مردم به نرمي و نيكويي صحبت كنيد . ( قولوا لين ) .

حضرت موسي براي هدايت فرعون از اينكه سخنش اثري نداشته باشد از خداوند كمك خواست و خداوند وحي كرد كه با او به نرمي سخن بگو .

از خداوند مي خواهيم توفيق سخن خوب و خوب سخن گفتن به ما بدهد
 
http://shahfazl.blogfa.com/post-31.aspx


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۳ ] [ مشاوره مديريت ]


آداب و آفات سخن


پاسخ نقل قول

 يكي از نعمت هاي بزرگ خداوند به بشر زبان و توانايي سخن گفتن است. بدون توان سخن گفتن آدمي ناتوان از ارتباط با ديگري و انتقال يافته ها و دانش هاي خويش است. توانايي سخن گفتن به انسان اين امكان را مي دهد كه بتواند به سادگي و آساني با ديگري ارتباط برقرار كرده و دانش و عواطف و احساسات خود را منتقل كند. نقش زبان و سخن گفتن در انسان تا آن اندازه است كه برخي بر اين باورند كه انسان با سخن گفتن فكر مي كند هر چند كه اين سخن گويي دروني است ولي شكلي از سخن گفتن است. متفكر و انديشمندي كه در گوشه اي نشسته است با سخن گفتن دروني تفكر مي كند و مي انديشد. از اين روست كه برخي انديشيدن را به معناي سخن گفتن دانسته اند و فلاسفه و علماي دانش منطق عنوان نطق و سخن گفتن را به معنا و مفهوم تفكر دانسته و از انسان عاقل و خردمند به ناطق تعبير كرده و گفته اند؛ انسان حيواني ناطق است. اين گونه است كه دانش منطق به معنا و مفهوم شيوه و روش تفكر و انديشه است و كسي را منطقي مي گويند كه به روش و شيوه اي درست تفكر كند و به علم و دانش دست يابد. با اين همه قرآن براي سخن گفتن به عللي آداب و نيز آفاتي را بيان مي كند كه هدف از بيان اين آداب در حقيقت شيوه و روش درست انديشيدن و سخن گفتن است و رهايي از آسيب ها و آفات فردي و اجتماعي آن است. به ويژه سخن گفتن به شكل ظاهري و معمولي آن ارتباط تنگاتنگي با حوزه عمل اجتماعي انسان و روابط عمومي وي دارد. اين نوشتار بر آن است تا راه هاي درست سخن گفتن و نيز آداب و آفات سخن گفتن را از منظر قرآن تبيين كند. البته قرآن افزون بر بيان خصوصيات و شيوه هاي بيان و سخن گفتن به مسايل ديگري چون محتواي سخن و پيام ها و مفاهيمي كه گويندگان و سخن گويان با سخنان خويش به ديگري القا مي كنند نيز توجه مي دهد كه اين مسايل هر يك در جاي خود بررسي مي شود. در اين جا هدف آن است تا تنها نقش ابزاري سخن براي انتقال مقاصد و مطالب بيان شود و آداب و آفات آن در روش و شيوه بيان گردد.
 
مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم:
 آداب سخن
 سخن به معنا كلام، قول، گفتار، بيان و نطق آمده است. (لغت نامه دهخدا ج 8 ص 11906) قرآن براي اين كه پيام و سخن آدمي تاثير مثبت و درستي در مخاطب و شنونده به جا گذارد اموري را به عنوان آداب سخن بيان مي كند كه در اين جا بدان ها اشاره مي شود.
 

سلام و درود
 يكي از آدابي كه قرآن براي سخن گفتن بيان مي كند شروع سخن با سلام و درود است. به اين معنا كه در آغاز سخن گفتن شخص مخاطب را عزيز و گرامي شمارد و با درود و سلام بر وي سخن خويش را آغاز كند. اين گونه سخن گفتن موجب مي شود تا شخص احساس آرامش كرده و به مخاطب اعتماد نمايد. آغاز سخن با سلام به معنا و مفهوم آن است كه شخص سخني كه بر زبان مي آورد به قصد مهر و محبت است و عشق و علاقه خود را نسبت به شنونده اين گونه القا مي كند و عواطف و احساسات وي را برمي انگيزد. بي گمان ايجاد اعتماد در مخاطب نسبت به گوينده و تحريك عواطف و احساسات وي از گام هاي مهم در جلب توجه و اهتمام مخاطب به گوينده و پيامي است كه گفته مي شود. از آن جايي كه هدف گوينده از سخن گفتن انتقال پيام به شنونده است مي بايست نخست عواطف و احساسات پراكنده وي را به سوي خود جلب و متوجه سازد تا بتواند در مقام استماع و شنوندگي قرار گيرد و همه هوش و حواس وي متوجه گوينده باشد. اين زماني ممكن است كه عواطف و احساسات شنونده پيش از همه در اختيار گوينده قرار گيرد و براي تحقق اين هدف سلام كردن مي تواند احساسات و عواطف وي را برانگيزد و متوجه گوينده كند. اين روشي است كه فرشتگان در ديدارهاي خويش با پيامبران داشتند و خداوند در آيات 69 سوره هود و نيز 51 و 52 سوره حجر و هم چنين 24 و 25 سوره ذاريات بدان اشاره كرده است. تاثير اين شيوه براي جلب مخاطب تا آن اندازه است كه خداوند در آيه 54 سوره انعام از پيامبر(ص) مي خواهد در ارتباط با مردم به ويژه مؤمنان از اين شيوه بهره گيرد و پيش از آن كه سخني را به زبان آورد و پيامي را حتي از سوي خداوند به گوش شنوندگان و ديداركنندگان خود برساند با سلام آغاز كند و هرگاه مؤمنان به سوي وي آمدند با سلام شروع و آغاز كند.
 

روي خوش
 دومين ادبي كه قرآن براي سخن گوي بيان مي كند بشاش بودن و روي خوش نشان دادن گوينده است. سلام گفتن بيان گر حالت دروني فرد است و گوينده كه سلام مي كند مي كوشد تا آرامش و نشاط و بشاشيت خود را به نوعي به مخاطب منتقل كند و با واژگان احساسي عواطف شنونده را برانگيزد. از اين روست كه به نشاط و سرور وي توجه مي دهد و براي تاثيرگذاري سخن از گوينده مي خواهد كه با روي خوش با مخاطب مواجه شود. اين روشي بود كه پيامبر همواره بدان عمل مي كرد و تبسم هرگز از روي چهره وي محو نمي شد.
 

آغاز كلام با خبر خوش
 دليل ديگري كه براي لزوم بشاش و سرور در گوينده مي توان يافت افزون بر آيات پيشين، ادب ديگري است كه در سخن گفتن در آيات قرآني بيان شده است. خداوند از جمله آداب سخن گفتن را آغاز كلام با اخبار خوش و بشارت مي شمارد و از گوينده مي خواهد اگر انذار و هشدار و يا خبر ناخوشي در ميان است اول كلام خويش را با بشارت و مژده اي شروع كند تا عواطف و احساسات مخاطب و شنونده به سوي گوينده جلب و جذب شود. از اين روست كه در داستان فرشتگان و حضرت ابراهيم(ع) با آن كه براي عذاب قوم لوط به زمين آمده بودند در ديداري كه با آن حضرت داشتند نخست بشارت تولد كودكي براي ساره و ابراهيم(ع) را بيان مي كنند و سپس به ماموريت خويش در ارتباط با عذاب قوم لوط مي پردازند. (هود آيه 69 به بعد و نيز ذاريات آيه 24 تا 31 و نيز حجر آيه 51 به بعد)
 

http://www.rasekhoon.net/forum/threadshow-392850-1.aspx


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۲ ] [ مشاوره مديريت ]

 

كنترل زبان و درست سخن گفتن


پديد آورنده : حجة الاسلام و المسلمين محمد محمدي اشتهاردي ، صفحه 18


در هفتمين فراز از دعاي امام عصر(عج) چنين مي خوانيم: «و سدّد و السنتنا بالصّواب و الحكمة؛ خدايا! زبان هاي ما را به درست گويي و حكمت استوار فرما.»

در اين فراز از يكي از مهم ترين ارزش ها، و عالي ترين خلاقيت هاي سرنوشت ساز كه مربوط به زبان است سخن به ميان آمده، كه به راستي اگر اين دعا در زندگي انسان تحقق يابد، او به بزرگترين عامل رشد و ترقي و نورانيّت دست يافته، و سازنده ترين وسيله را براي پيمودن مدارج تكامل در اختيار گرفته است. از اين فراز، دست كم سه مطلب استفاده مي شود:

1ـ كنترل و نگهداري زبان از هرگونه انحراف و باطل گويي.

2ـ عادت دادن زبان به درست گويي و سخن حق و مفيد و آموزنده؛

3ـ وسيله قرار دادن زبان براي آموزش دانش و حكمت ها و آگاهي هاي سودمند و تكامل بخش. هركدام از اين سه موضوع موجب استواري زبان شده، و آن را وسيله مفيد و افتخارآميز و زاينده براي رشد و تعالي خود و ديگران مي سازد. و عدم وجود هر كدام از اين ويژگي ها براي زبان، خسارت بزرگي در مسير روند تكاملي انسان بوده و باعث شكست او در عرصه هاي معنوي، اخلاقي، اقتصادي و فرهنگي خواهد شد. با توجه به اينكه زبان در حقيقت نماينده روح و روان و نشان دهنده چگونگي حالات روحي انسان است، و كليد در گنج انسانيت مي باشد، تا آنجا كه علماي اخلاق و عارفان سير و سلوك، مسأله كنترل زبان و استفاده بهينه از زبان را نخستين منزلگاه دانسته، كه بدون آن نه سيري هست و نه سلوكي. براي توضيح هر يك از سه ويژگي مذكور نظر شما را به مطالب زير جلب مي كنيم:

 1ـ كنترل زبان

كنترل زبان پايه نخست اصلاح زبان است، و آن به معني مراقبت جدي و شديد براي نگهداري زبان از هرگونه انحراف، و خطاگويي است. هرگاه زبان، رها و لق و هرز باشد، بزرگترين بلا براي انسان خواهد شد، و محصول آن جز فتنه، گناهان بزرگ و انحرافات ويرانگر و خانمان برانداز نخواهد بود، و اين كه در روايات اسلامي از سكوت تمجيد بسيار شده، اين سكوت همان عاملي است كه موجب كنترل زبان مي شود، و به اصطلاح ترمزي در زبان ايجاد مي كند، و چنين سكوتي غير از تسليم در برابر ظلم است كه مردود مي باشد و به راستي كه زبان بي ترمز، همچون اتومبيل بدون ترمز است كه در پيچ و خم هاي خطير باعث خطرهاي سنگين و غيرقابل جبران خواهد شد.

و از آنجا كه زبان مهم ترين وسيله ارتباط انسان ها با يكديگر و اطلاع رساني و مبادله افكار و انديشه ها است، مي توان آن را از فعال ترين عضو بدن ياد كرد، زبان بيش از هر چيز ديگر بر انسان حاكميت دارد، و هميشه در اختيار انسان است از اين رو اگر افسار گسيخته باشد، خطرات آن با خطرات هيچ يك از اعضاء ديگر قابل قياس نيست، آفات و گناهان كبيره اي كه از زبان برمي خيزد، بسيار است كه مي توان آن را به گفته بعضي به صدها رسانيد مانند: تهمت، دروغ، غيبت، سخن چيني، گواهي به باطل، خودستايي،اشاعه فحشاء و نشر اكاذيب، بيهوده گفتن، ناسزا گويي، خشونت با زبان، اصرار بي جا، تكدي گري و چاپلوسي با زبان، مسخره كردن، و آزار رساني به ديگران با زبان، نكوهش ديگران، كفران نعمت با زبان، تبليغ باطل و تشويق به گناه، وعده دروغ، بدزباني، نهي از معروف و امر به منكر با زبان و...

محقق و فقيه بزرگ فيض كاشاني در كتاب ارزشمند المحجّة البيضاء، تحت عنوان آفات اللسان (خطرهاي زبان) بحث مشروحي نموده، و به نقل از غزالي در احياء العلوم، بيست نوع از گناهان و آفت هاي زبان را بر شمرده ، ولي حق اين است كه آفات زبان بيش از اين موارد است و بعضي سي نوع از گناهان زبان را برشمرده اند، ولي بايد گفت اين موارد سي گانه قسمت عمده آن است، و گرنه گناهان زبان از ريز و درشت شايد به بيش از صد نوع برسد. و بعضي از گناهان نيز به طور غيرمستقيم از زبان سرچشمه مي گيرد و مي تواند رابطه اي با زبان داشته باشد، مانند: ريا، حسادت، تكبّر، قتل نفس، زنا و روابط نامشروع و...بر همين اساس از رسول خدا(ص) روايت شده فرمود: «انّ اكثر خطايا ابن آدم في لسانه؛(1) قطعاً بسياري از گناهان انسان از ناحيه زبان او است.» و نيز فرمود: «در روز قيامت بيشترين گرفتارها آنان هستند كه بيهوده گو بوده و زبان لق و بي كنترل داشته اند.»(2)

و نيز فرمود: «خداوند هيچ يك از اعضاء انسان را مانند زبان عذاب نمي كند»، زبان عرض مي كند: «خدايا چرا مرا بيش از ساير اعضاء عذاب مي كني؟ خداوند مي فرمايد: از ناحيه تو سخني خارج شد و به مشرق ها و مغرب ها رسيد، و باعث ريختن خون بي گناه و غارت اموال، تجاوز ناموسي گرديد. به عزّت و جلالم سوگند تو را به گونه اي عذاب كنم كه هيچ يك از اعضاء ديگر را آن گونه عذاب نكرده باشم.»(3) و نيز فرمود: «نجاة المؤمن في حفظ اللّسان؛(4) نجات و رستگاري انسان با ايمان در كنترل زبان است.» و از امام صادق(ع) نقل شده فرمود: «از حكمت هاي داود(ع) اين بود كه، خردمند كسي است كه به زمان خود آشنا باشد، و به كار خويش سرگرم بوده، و زبانش را كنترل نمايد. و امام باقر(ع) در تعريف شيعه فرمود: «شيعيان ما لال(مراقب شديد زبان) هستند.»(5)

در اين راستا سخن بسيار است، از جمله سخن معروف لقمان حكيم است كه بسيار سخني حكيمانه و كامل مي باشد، او مي گويد: «من در عمر طولاني خودم با چهارصد پيامبر ملاقات و خدمت كردم، و از همه گفتار و نصايح آنها چهار سخن را برگزيدم: 1ـ هنگامي كه در نماز هستي، حضور قلبت را حفظ كن 2ـ هنگامي كه بر سر سفره هستي، گلويت را (از مال حرام) حفظ كن 3ـ هنگامي كه به خانه ديگري رفتي چشم خود را (از نگاه به نامحرم) حفظ كن 4ـ هنگامي كه در بين انسان ها رفتي زبانت را حفظ كن.»(6) با توجه دقيق به گزينش لقمان، به اوج اهميت كنترل زبان پي مي بريم، كه به راستي سخن بسيار حكيمانه و عميقي است، و از اركان كليدي چهارگانه براي سير و سلوك عرفاني و اخلاقي خواهد بود.

در اينجا براي تكميل اين بخش نظر شما را به دو نكته جلب مي كنم:

1ـ دوستي داشتم در نزاعي با همسرش، همسرش سخن ركيكي به او گفت او جواب ركيك تر داد، همسر ادامه داد او نيز با عدم كنترل زبان ادامه داد سرانجام دوستم عصباني شد و پايه قلياني را كه در كنارش بود برداشت و به سوي همسرش پرت كرد، آن پايه به سر همسر خورد، ضربه مغزي شد و در نتيجه به قتل رسيد. ضارب را دستگير نموده پس از مدتي محكوم به اعدام شده و اعدام گرديد، و چند كودك بي سرپرست به جاي گذاشت. به راستي اگر آنها زبانشان را كنترل مي كردند، به چنين خطر جبران ناپذيري گرفتار مي شدند؟! آري زبان سرخ سر سبز مي دهد بر باد.

2ـ مرحوم آيت اللّه شيخ محمد تقي ستوده (متوفي 1420 هـ.ق) استاد عاليقدر حوزه علميه قم مي فرمود: «من وقتي كه افراد اصرار مي كنند و موعظه اي مي خواهند، مي گويم: زبان! زبان! بايد مواظب زبانتان باشيد، خيلي انسان بايد سنجيده حرف بزند مرحوم خوانساري (آيت اللّه العظمي سيد احمد خوانساري، متوفي 1405 هـ.ق) طوري بود كه اگر پنجاه سال با ايشان مي نشستي، درباره كسي يك كلمه نمي گفت، يا خود را بر كسي ترجيح نمي داد... ايشان خيلي بر زبانش مسلّط بود. زبان حفظش لازم است، چون جرم زبان سنگين است اميرمؤمنان(ع) درباره زبان مي فرمايد: «جرمه صغيرٌ و جرمه ثقيلٌ؛(7) حجم و جسم زبان، كوچك است، ولي جرم و گناه آن بزرگ است.»

هشدارها و تعبيرهاي معني دار امامان(ع) پيرامون آفت و خطر زبان نيز طريق ديگري است كه ما را براي كنترل آن تأكيد مي كند. مانند اين كه امام علي(ع) فرمود: «زبان كلب عقور(سگ گزنده) است، اگر آن را رها كني مي گزد.»(8) و در سخن ديگر فرمود: «زبان حيوان درّنده است كه اگر كنترل نشود مي درد.»(9) و نيز فرمود: «زبان تيري است كه به خطا مي رود(در هدف گيري خطا مي كند) بنابراين مراقب آن باشيد كه شما را صيد نكند.»(10) و امام صادق(ع) فرمود: «هرگاه خداوند خواست بنده (ناشايسته اش) را رسوا كند، رسوايي او را در هرزگي زبانش قرار مي دهد.»(11)

و امام علي(ع) فرمود: «انسان بايد به زبانش افسار بزند، زيرا زبان عضو سركش و چموشي است، خداوند تقواي هيچ بندهاي را مفيد نمي داند، مگر اين كه زبانش را كنترل كرده و افسار بزند.»(12)

از اهميت كنترل زبان همين بس كه مطابق روايات بسيار، از پيامبر(ص) و امامان(ع)، هنگامي كه هر روز صبح فرا مي رسد زبان به تمام اعضاء بدن نظر مي افكند، و مي گويد: صبح شما چگونه است؟ آنها در پاسخ مي گويند: «اگر تو ما را به حال خود بگذاري حال ما خوب است.» سپس زبان را سوگند داده چنين مي گويند: «خدا را خدا را! رعايت حال ما را بكن. چرا كه ما به وسيله تو داراي پاداش و عذاب مي شويم.»(13) از جمله

امام صادق(ع) فرمود: «ما من يومٍ الّا و كلّ عضوٍ من اعضاء الجسد يكفّر اللّسان يقول نشدتك اللّه ان تعذّب فيك؛(14) روزي نيست جز آن كه هر عضوي از اعضاء تن در برابر زبان فروتني كنند، و بگويند: تو را سوگند به خدا مبادا به سبب تو مشمول عذاب شويم.»

 مجازات سخت عدم كنترل زبان

قبلاً در مورد كيفر شديد آنان كه زبانشان را كنترل نمي كنند به مطالبي اشاره شد، براي آگاهي بيشتر در اين راستا نظر شما را به چند روايت زير جلب مي كنم:

1ـ رسول خدا(ص) فرمود: «كسي كه پرچانگي كند، خطا و لغزش او فراوان مي شود، و كسي كه خطاء و لغزشش فراوان گردد حياء او كم مي شود و كسي كه حيائش كم گردد، پرهيزكاريش كم مي شود، و كسي كه پرهيزكاريش كم گردد قلبش مي ميرد و داخل دوزخ مي شود.»(15)

2ـ روزي پيامبر(ص) در موعظه خود به مردم فرمود: خدا بيامرزد بنده اي را كه از گفتارش سود ببرد، و يا سكوت كند تا سالم بماند، زبان بيش از هر چيز ديگر بر انسان حاكميت دارد. آگاه باشيد تمام سخناني كه از انسان صادر مي شود، به زيانش است، مگر ياد و ذكر خدا،امر به معروف و نهي از منكر، و اصلاح بين مؤمنان. يكي از اصحاب به نام معاذ بن جبل گفت: «اي رسول خدا! آيا سخن گفتن هم چنان چيزي است كه انسان بر اثر آن عذاب شود؟» پيامبر (ص) در پاسخ فرمود: «و هل يكبّ النّاس علي مناخرهم في النّار الّا حصائد السنتهم...؛(16) آيا چيزي جز درو شده ها (و محصول) زبان انسان را از ناحيه صورت به دوزخ مي افكند؟ پس هر كس مي خواهد از عذاب در امان باشد و سالم بماند مراقب زبان و گفته هايش باشد.»

استاد آيت اللّه مكارم شيرازي در شرح اين جمله مي نويسد: «معلوم مي شود گناهاني كه به سبب آنها انسان با صورت به جهنّم مي رود، سينه يا پا و يا دست نيست، بلكه دست آوردهاي زبان است. شايد چنين عذابي براي اين باشد كه وقتي كسي را به سبب گناهي به آتش دوزخ مي افكنند، با آن عضوي كه گناه كرده مي اندازند، و لذا چون با زبان گناه كرده، با صورت او را به دوزخ مي افكنند تا اول زبانش بسوزد زيرا همين زبان آتش ها را برافروخته و به انسانها توهين و اذيت ها كرده است. بايد هر روز صبح كه از خواب بيدار مي شويم از خدا بخواهيم تا ما را از شرّ زبان حفظ كند، و شب هم وقتي به بستر مي رويم، از گناهاني كه به خصوص با زبان انجام شده استغفار كنيم، زيرا واقعاً انسان به سبب زبان در خطر عظيمي است.»(17)

3ـ اميرمؤمنان علي(ع) فرمود: «زلّة اللّسان اشدّ من جرح السّنان؛(18) كيفر لغزش زبان سخت تر از زخم و جراحت نيزه است.»

4ـ نيز فرمود: «پاي انسان بر اثر ضربه اي كه خورده خوب مي شود، ولي ضربه زبان سرها را بر باد مي دهد.»(19)

5 ـ نيز فرمود: «ربّ كلمةٍ سلبت نعمة؛(20)چه بسا يك كلمه (از زبان بي كنترل) موجب محروميت از نعمتي خواهد شد.»

6ـ يكي از گناهان بزرگ زبان غيبت كردن است. از عذاب غيبت كننده همين بس كه پيامبر(ص) فرمود: «كسي كه مؤمني را غيبت كند خداوند نماز و روزه او را تا چهل شبانه روز قبول نمي كند، مگر اين كه غيبت شونده او را ببخشد.»(21)

نيز فرمود: در شب معراج گروهي را ديد كه با ناخن هاي خود صورت هايشان را مي خراشند و مجروح مي كنند. به جبرئيل گفتم اين ها كيستند؟ گفت: اين ها كساني هستند كه بر اثر عدم كنترل زبان، به غيبت و ريختن آبروي مردم پرداختند.»(22)

ولي كنترل زبان از غيبت به قدري ارزش دارد كه پيامبر(ص) فرمود: «ترك الغيبة احبّ الي اللّه عزّ و جلّ من عشرة آلاف ركعةٍ تطوّعاً؛(23) ترك غيبت در پيشگاه خداوند متعال از انجام ده هزار ركعت نماز مستحبي محبوب تر و بهتر است.» آري آنچه كه موجب ترك غيبت مي شود، كنترل زبان است، و به راستي كنترل زبان چه نعمت بزرگي است كه موجب آن همه الطاف و پاداش هاي ويژه الهي مي گردد.

بر همين اساس وقتي كه از اميرمؤمنان علي(ع) سؤال شد: «زيباترين آفريده هاي خداوند چيست؟ فرمود: سخن گفتن، و سپس سؤال شد زشت ترين مخلوفات خدا چيست؟ فرمود: سخن گفتن. سپس فرمود: با زبان و سخن گفتن، چهره ها سفيد و نوراني مي شود، و با همين سخن گفتن چهره ها سياه مي گردد.»(24) اين مطلب ما را به ياد لقمان حكيم مي اندازد، كه مولايش روزي به او گفت: امروز برترين غذا را برايم فراهم كن، لقمان زبان گوسفندي را تهيه نموده و پخت و

نزد مولايش گذاشت. مولا در روز ديگر به او گفت: امروز بدترين غذا را برايم فراهم كن. لقمان باز زباني تهيه نموده و پخت و نزد او نهاد. او پرسيد: يك غذا چگونه هم بهترين و هم بدترين خواهد شد؟ لقمان گفت: زبان اگر به حق حركت كند برترين عضو است و گرنه بدترين عضو خواهد بود.

7ـ حضرت علي(ع) فرمود: «من خاف النّاس لسانه فهو من اهل النّار؛(25) شخصي كه مردم از گزند زبان او بترسند، آن شخص اهل جهنّم است.»

 2ـ عادت دادن زبان به درست گويي

در فراز مذكور از دعاي امام عصر(عج) چنين آمده: «خدايا زبان هاي ما را به صواب (درست گويي) استوار ساز.» واژه صواب در موردي گفته مي شود كه چيزي با حق اصابت كند، و هيچ گونه باطلي به آن راه نيابد. بنابراين مسأله استواري زبان به صواب به اين است كه آن را به درست گويي و حرف حق زدن عادت دهيم، به گونه اي كه هرگز به ناصواب و به باطل گويي حركت نكند، چنين كاري نخست بستگي به كنترل زبان از انحراف دارد، كه بحث آن گذشت، دوم اين كه زبان را به راستي و درستي و حق گويي عادت دهيم به گونه اي كه جز درستي به چيزي حركت نكند. ما وقتي كه به قرآن واژه قَول مراجعه كرده و دقت مي كنيم مي بينيم به ما مي آموزد كه سخن گفتن آدابي دارد، و بايد حساب شده و سنجيده باشد، گاه مي فرمايد: «وليقولوا قولاً سديداً؛(26) و سخني استوار و درست بگويند.» «و قولوا قولاً سديداً؛(27) و سخن استوار و درست بگوييد.» اين دستور همان است كه در دعاي امام عصر(عج) آمده «و سدّد السنتنا؛زبان هاي ما را استوار گردان.» و گاه مي فرمايد: «قولاً معروفاً؛(28)سخن نيك و زيبا بگوييد.»

و گاه مي فرمايد: «قولاً كريماً؛(29) بزرگوارانه و مهرانگيز سخن بگوييد.» و گاه مي فرمايد: «قولاً ليّناً؛(30) نرم و با ملاطفت سخن بگوييد.» و گاه مي فرمايد: «قولاً ميسوراً؛(31) با نرمش و مهرباني با آنها سخن بگو.» و گاه مي فرمايد: «قولاً بليغاً؛(32) با سخن شيوا و زيبا با آنها حرف بزن.» از اين تعبيرات فهميده مي شود كه بايد زبان در سخن گفتن در موارد و جاهاي گوناگون، به طور كامل مراقب باشد، و آداب را بشناسد و رعايت كند تا به آفات گرفتار نگردد.

و حتماً بايد زبان را به آداب خوش كلامي و زيبا سخن گفتن، كه يك نوع هنر است عادت داد، چنان كه در روايت آمده: پيامبر(ص) سوار بر مركبي بود، شخصي افسار آن را به دست گرفته بود و مي كشانيد، در اين هنگام آن شخص از پيامبر(ص) پرسيد: «بهترين كارها چيست؟» پيامبر فرمود: «اطعام الطّعام و اطياب الكلام؛(33) بهترين كارها غذارساني به مردم، و خوش گويي و زيبا سخن گفتن است.»

امام سجاد(ع) در بيان حقوق اعضاء، در مورد حق زبان مي فرمايد: و اما حق زبان آن است كه او را از دشنام و زشت گويي برحذر داري، و به نيك گفتاري عادت دهي، و او را آميخته با ادب به حركت درآوري، و افسار آن را جز در موارد منافع دين و دنيا نگهداري، و از پرچانگي بازداري، و از بيهوده گويي دور نمايي... زيبايي عقل و خرد به نيك زباني و درست سخن گفتن بستگي دارد.»(34)

بايد توجّه داشت كه اصلاح زباني و عادت دادن آن به نيك گويي بستگي به تفكّر و تدبّر دارد، يعني انسان قبل از سخن گفتن، اندكي فكر كند تا سنجيده و آگاهانه و خردمندانه سخن بگويد. براي تحقق اين موضوع بايد به خطرات زبان و پيامدهاي آن توجه جدي كند، و مسأله سكوت را براي مهار زبان رعايت نمايد، و كم گويي را از صفات خود قرار دهد، و نتيجه سخن را با ترازوي عقل و خرد ارزيابي نموده آنگاه تصميم به سخن بگيرد. بر همين اساس پيامبر(ص) فرمود: «انّ لسان المؤمن وراء قلبه... و انّ لسان المنافق امام قلبه...؛(35) زبان مؤمن در پشت قلب او قرار دارد، هنگام سخن گفتن نخست مي انديشد، سپس آن را با زبانش امضاء مي كند، ولي زبان منافق در جلو قلب او است، يعني هنگام سخن گفتن، بدون انديشه آن را با زبانش امضا مي كند.»

علامه مجلسي(ره) مي گويد: «بعضي از اصحاب رسول خدا(ص) سنگي را به دهانش مي گذاشت، هرگاه مي خواست سخن بگويد به اندازه بيرون آوردن سنگ از دهانش فكر مي كرد كه آيا سخنش براي خدا و در راه خدا و مورد خشنودي خدا است، و بسياري از اصحاب و تربيت شدگان

پيامبر(ص) هنگام سخن گفتن همچون شخص غرق شده نفس مي كشيدند(يعني در فشار بودند كه درست سخن بگويند) و همچون افراد بيمار سخن (را با آرامش) مي گفتند، چرا كه سخن درست سبب نجات انسان از هلاكت است. خوشا به سعادت كسي كه به شناسايي عيوب و درستي گفتار توفيق يافته، و به ارزش سكوت(كنترل زبان) و نتايج درخشان آن آگاهي يافته است.» علامه مجلسي در ادامه سخن درباره ربيع بن خثيم (خواجه ربيع كه در مشهد مقدس مدفون است) مي نويسد: وي هر روز صبح كاغذي را نزد خود مي نهاد، و تا شب هر سخني مي گفت در آن كاغذ مي نوشت. وقتي كه شب فرا مي رسيد آن سخنان را محاسبه مي كرد تا ببيند چقدر نيك وچقدر بد بوده است، سپس مي گفت: «آه و واي! آنان كه سكوت كردند و زبانشان را نگهداشتند نجات يافتند، ولي ديگران زيان كردند.»(36)

 3ـ زبان يا برترين وسيله براي آگاهي بخشي

سومين ويژگي زبان كه از دعاي امام عصر (عج) استفاده مي شود، استواري زبان به آموختن و حكمت آموزي است. يعني زبان استوار و الهي زباني است كه علاوه بر كنترل از گناه و علاوه بر درست گويي، وسيله اي براي تبيين حقايق و آموزش و پرورش و آگاهي بخشي و اطلاع رساني صحيح گردد. واژه حكمت در اصل از ماده حَكَم (بر وزن حرف) به معني منع است، و از آنجا كه علم و دانش و تدبير كه از معاني حكمت است، انسان را از كارهاي خلاف باز مي دارد، به آن حكمت مي گويند. حكمت داراي معاني بسيار و مفهوم گسترده است، از جمله: معرفت،شناخت اسرار، آگاهي از حقايق و وصول به حق از نظر گفتار و عمل و تلاش، و نيز به معني نور الهي آمده كه انسان در پرتو آن از تاريكي گمراهي ها، و از وساوس شيطان نجات مي يابد، و به طور كلي حكمت بر دو گونه است: 1ـ حكمت نظري 2ـ حكمت علمي. حكمت به قدري ارزشمند

است كه خداوند مي فرمايد: «ومن يؤتي الحكمة فقد اوتي خيراً كثيراً؛ به كسي كه دانش داده شود، خير فراواني داده شده است.»(37)

اميرمؤمنان علي(ع) مي فرمايد: «قلب خود را با موعظه زنده بدار، و به وسيله نور حكمت نوراني كن»(38) و نيز مي فرمايد: «حكمت گمشده مؤمن است، آن را اگر چه از ناحيه منافقان باشد دريافت كن.»(39)

كوتاه سخن آن كه به فرموده حضرت عيسي(ع): «به حق به شما مي گويم كه خورشيد وسيله روشني هرچيز است، و حكمت مايه روشني هر روح و روان است، و پرهيزكاري سرلوحه هر حكمت است.»(40)

نتيجه اين كه طبق دعاي امام عصر(عج) بايد زبان را علاوه بر درستي، به حكمت استوار ساخت.

توضيح آن كه: زبان از بزرگترين نعمت هاي الهي است، واز شگفت انگيزترين اعضاي بدن مي باشد كه نقش به سزايي در سلامتي و امكانات كاربردي انسان را دارد، و در ميان فوايد زبان، از همه مهم تر سخن گفتن آن است كه با حركات سريع و پياپي و منظّم و جست و خيز زبان در جهات ششگانه انجام مي گيرد، و استعداد انسان به تكلّم به وسيله زبان از عنايت هاي خاص الهي است، و اين مطلب با مقايسه با آدم لال به خوبي روشن مي شود. بنابراين طبق قانون لزوم شكر نعمت ها، بايد شكر نعمت زبان را به جا آورد، و شكر كامل آن به اين است كه آن را كنترل نموده و به درست گويي و تعليم و آموزش ارزش ها عادت داد. قابل توجه اين كه نقش زبان به قدري در اصلاح ايمان و استواري قلب بسيار است كه پيامبر(ص) فرمود: «لايستقيم ايمان عبدٍ حتّي يستقيم قلبه، و لايستقيم قلبه حتّي يستقيم لسانه؛(41) ايمان كسي استوار نمي شود مگر اين كه قلب او استوار و استقامت يابد، و قلب او استوار نيابد مگر اين كه زبانش استوار گردد.»

براي تكميل اين مطلب، نظر شما را به اين سخن جالب پيامبر(ص) جلب مي كنم: آن حضرت فرمود: «خداوند و فرشتگان و همه مخلوقات حتي مورچه در لانه اش، و ماهي در دريا بر معلّم و گوينده درس هاي نيك صلوات و درود مي فرستند.»(42)

نيز فرمود: «معلم و آموزگار نيكي ها مشمول استغفار همه موجودات زمين، و ماهيان دريا و زندگان فضا و همه اهل آسمان ها و زمين است.»(43) روشن است كه ابزار مهم آموزش كارهاي نيك، زبان است. نتيجه اين كه بايد از زبان براي تعليم حكمت و آگاهي بخشي اكثر استفاده را نموده تا به پاداش هاي عظيم رسيد.

پي نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ

44. المحجة البيضاء، ج 5، ص 194.

45. همان، ص 207.

46. اصول كافي، ج 2، ص 115.

47. همان، ص 114.

48. همان، ص 116 و 113.

49. المواعظ العدديه شيخ حرّ عاملي، ص 142.

50. ستارگان حرم، ج 12، ص 62.

51. بحارالانوار، ج 71، ص 287.

52. همان، ص 29.

53. غررالحكم؛ميزان الحكمة، ج 8، ص 498.

54. بحارالانوار، ج 78، ص 228.

55. نهج البلاغه، خطبه 176.

56. اصول كافي، ج 2، ص 115.

57. همان.

58. همان.

59. نهج البلاغه، حكمت 349.

60. بحارالانوار، ج 77، ص 178.

61. انوار هدايت، ص 73.

62. غررالحكم.

63. بحارالانوار، ج 71، ص 287.

64. همان، ج 75،ص 259.

65. تنبيه الخواطر، مجموعه ورّام، ص 93.

66. بحارالانوار، ج 75،ص 261.

67. تحف العقول، ص 154.

68. سفينة البحار، ج 2، ص 510(واژه لسن).

69. سوره نساء، آيه 9.

70. سوره احزاب، آيه 70.

71. سوره بقره، آيه 235.

72. سوره اسراء، آيه 23.

73. سوره طه، آيه 44.

74. سوره اسراء، آيه 28.

75. سوره نساء، آيه 63.

76. بحارالانوار، ج 71، ص 312.

77.تحف العقول، چاپ جديد، ص 448.

78. المحجة البيضاء، ج 5، ص 195.

79. بحارالانوار، ج 71، ص 284.

80. سوره بقره، آيه 269.

81. نهج البلاغه، نامه 31.

82. همان، حكمت 80.

83. تحف العقول، ص 618.

84. بحارالانوار، ج 68، ص 287.

85. كنزالعمّال، حديث 28736.

86. بحارالانوار، ج 2، ص 17.
 
http://www.hawzah.net/FA/MagArt.html?MagazineID=0&MagazineNumberID=4960&MagazineArticleID=42790


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۲ ] [ مشاوره مديريت ]

 

ويژگي هاي تصويري در كتاب هاي قرآني كودكان
 

چكيده راه هاي متفاوتي براي آموزش قرآن كريم به كودكان وجود دارد. يكي از بهترين راه هاي درك مفاهيم، موضوعات و قصص قرآن كريم استفاده از روش تصويرگري است. با بررسي ويژگي هاي سني دركودكان دبستاني، متوجه اين موضوع مي شويم كه از طريق نقاشي و تصوير مي توان بر جذابيت و شيريني داستان پردازي و علاقة كودك به موضوع داستان افزود. علاوه بر آن دركِ مفاهيم از طريق تصوير بر حافظة طولاني مدت تاثيرگذارتر از بيانِ كلام است.
امروزه توسط اكثر مؤسسات فرهنگي و مراكز دارالقرآن از روش هاي تصويري براي آموزش قرآن به كودكان استفاده مي شود ولي كاربرد آن تخصصي و حرفه اي نيست. علاوه بر آن تصويرگري بسياري از كتب، نشريات و برنامه هاي آموزشي ديجيتالي قرآن كريم نيز داراي نقاط ضعف است.
اگر چه كاربرد اصولي از هنر تصويرگري در جذب و علاقمندي كودك تاثير فزاينده اي مي تواند داشته باشد، اما بيان ضعيف و غير حرفه اي آن هم خسارت هاي منفي جبران ناپذيري را بر روح كودك وارد مي كند. در اين مقاله با بررسي ضعف و نقاط قوت موجود در تصويرگري مضامين قرآني كتابهاي كودكان، مي توان به ضرورت اين امر پرداخت كه مي بايستي بازنگري و توجهي عميق به امر تصويرگري كتابهاي قرآني كودكان نمود و آن را به عنوان يك امر مهم در فرآيند آموزش درك مضامين قرآني در نظر گرفت.
 
كليد واژه ها: مضامين قرآني/ خصوصيات شخصيتي كودكان/ فرآيند فهم و درك كودك/ عناصر تصويري/ تصويرگر.
 
 

پيش گفتار
 
امروزه متخصصان امر تعليم و تربيت، براي آموزش مفاهيم و موضوعات مورد نظرشان از روش آموزش غير مستقيم بهره مي برند. به گفتة پژوهشگران، 75 درصد فراگيري از طريق چشم انجام مي پذيرد. اين مطلب نشانگر آن است كه در ميان روش هاي آموزش غير مستقيم، آموزش تصويري يكي از موفق ترين روش هاست.
 مبحث فرآيند يادگيري و درك مفاهيم از طريق آموزش تصويري براي كودكان مي بايستي به گونه اي طرح و برنامه ريزي شود كه مناسب با نيازهاي عاطفي و رواني آنان و متناسب با خصوصيات شخصيتي ايشان باشد. ضبط مفاهيم وآموخته هاي دوران كودكي از طريق روش هاي تصويري، سال هاي سال در حافظه مي ماند و به مانند گنجي پنهان در لايه هاي دروني ذهن تا دوران بزرگسالي تبديل مي شود. در خصوص درك مضامين قرآني نيز اين چنين است.
 با توجه به ضرورت اين روش در امر آموزش مضامين قرآني به كودكان، امروزه بسياري از كتاب هاي قرآني، نشريات و برنامه هاي ديجيتالي به تصويرگري موضوعات خود مي پردازند. از آنجا كه بسياري از اين مؤسساتِ انتشاراتي، آشنايي اندكي با مخاطبان خود دارند و از عناصر تصويري صرفاً استفادة تجاري مي كنند، موفقيت چنداني در اين زمينه ندارند. تعداد زيادي از اين انتشارات به منظور جلب مشتري و بازاريابي، در كتاب هاي منتشرة خود از رنگ هاي پرهيجان و نقوش و اشكال عامه پسند و گاهي تصاويري به دور از فرهنگ قرآني بهره مي گيرند. در حالي كه با آگاهي از نيازهاي كودكان در اين سن و شناخت آيات و قصه هاي قرآني و همچنين داشتن تبحر در تصويرگري، مي توان از ساده ترين شكل ها و تصاويري بي پيرايه با رنگ هاي درخشان و متنوع استفاده كرد تا مفاهيم زيباي قرآني را به كودكان آموزش داد.
 تأكيد اصلي در اين پژوهش، نشان دادن نقاط ضعف و قدرت تصويرگري در كتب قرآني كودكان است و به عنوان پيشنهاد راهكارهايي را براي استفادة بهتر از اين فن بيان مي دارد. شايان ذكر است براي اين منظور، از ميان 300 جلد كتاب و نشريه، 40 مورد گزينش و بررسي ميداني شده است.

 
 
هدف ازآموزش قرآن به كودكان
 
يكي از اهداف اساسي و مهم در آموزش قرآن، تربيت و انسان سازي، شناخت خوبي ها و بدي ها و ارائة الگوي مناسب رفتاري است. در جوامع و فرهنگ هاي مختلف، روش هاي تربيتي تأثيرگذار متفاوت است. اصولاً در هر جامعه اي شاخصه هايي براي اعمال روش هاي تربيتي وجود دارد. سليقه ها، انتظارات، رشدِ فكري، تعلقاتِ فرهنگي و اجتماعي، سنت ها، آداب و رسوم، باورها، عقايد و جهان بيني، انتخاب روش ها و كاربرد آنها تأثير بسزايي دارد.
از مهم ترين و شناخته شده ترين روش هاي تربيتي كه در اكثر جوامع كاربرد دارد، روش الگوگيري است. تربيت الگويي، در قرآن كريم نيز مورد تأكيد قرار گرفته است, به گونه اي كه خداوند عزّوجلّ, پيامبراكرم (ص) را بهترين نمونه و سرمشق براي بشر معرفي كرده است؛(لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ )(احزاب/٢١)
آن گونه كه حضرت علي (ع) مي فرمايند: «فبادرتك بالادب قبل ان يقسو قلبك و يشتغل لبك»(نامة 31 نهج البلاغه) «من به تربيت تو پرداختم پيش از آنكه دلت سخت و فكرت مشغول شود.» (فلسفي، محمد تقي،2/190). قلب كودك همچون زمين خالي است كه هر بذري را در آن بريزيد رشد خواهد كرد. هدف از آموزش قرآن به كودكان در ابتدا، ايجاد آشنايي، انس و الفت، و سپس ايجاد شناخت، علاقمندي و درك و فهم محدود و در حد توان از مضامين بلند قرآن كريم براي ايشان است. در اهداف تربيتي حضرت علي (ع) با فرزندشان چنين مي خوانيم:
 «و اجمعت عليه من ادبك ... و انت مقبل العمر... ذونيه سليمه و نفس صادفيه ...» «و بر ادب آموختن تو همت گماشتم ... در حالي كه كودك ... و داراي نيتي سالم ونفسي صادق و پاك بودي.» (نهج البلاغه، نامه 31)

آشنايي كودكان با قرآن كريم را در سه وجه مي توان پيگيري كرد:

الف) داستان هاي قرآني:

1- داستان حضرت موسي (ع) 2- داستان حضرت يونس (ع) 3- داستان حضرت ابراهيم (ع) 4- داستان هاي پيامبر اكرم (ص) 5- حضرت داوود (ع) 6- داستان آدم و حوّا (س) 7- حضرت ارسيا (ع) 8-حضرت سليمان (ع) 9- حضرت صالح 10- حضرت يوسف (ع) .

ب) آشنايي با مفاهيم و دستورات قرآني:

1- آشنايي كودكان با نشانه هاي الهي 2- آيات قرآن در مورد آداب سخن گفتن 3- آيات مربوط به آداب اخلاقي و بيان خير و شر.
 

ج) آشنايي كودكان با فن تجويد و روخواني قرآن:

1- آموزش تجويد با لحن عربي به زبان كودكان 2- آموزش جزء 30 قرآن 3- آموزش روخواني

 

كودك و نيازهاي رواني و عاطفي او
 
انگيزه هاي يادگيري و دل مشغولي هاي كودكان در سنينِ مختلف فرق مي كند. يك كودك، انسان بزرگسالِ كوچك شده نيست. علايق و عواطف و روحياتش نيز كاملاً فرق مي كند. او موجودي است مستقل با خواسته ها و نيازهاي عاطفي مستقل كه بايد آن را شناخت و از همان زاويه با آن برخورد كرد. براي آموزش و تربيت كودكان بايد به روح شكننده و لطيفشان توجه كرد. سنين كودكي، سنين بايدها و نبايدها نيست، تنها با رفتار و روش هاي آموزشي غير مستقيم مي توان ارزش ها را به كودكان انتقال داد. روش آموزش بصري (ديداري) همراه با داستان پردازي براي كودك نقش مؤثرتري دارد.
«زيرا كودكان محسوسات را مي بينند و لمس مي كنند و اطلاعاتشان مبتني بر عينيات است. بنابراين در شرايطي كه اين امكان فراهم نشود، صحبت از اين پديده هاي غير ملموس بي نتيجه خواهد ماند و وقت كودكان و فرصت آموزشي از دست مي رود.» (تركمان، منوچهر،/70)
 برنامه و محتواي آموزشي مي بايستي متناسب با توانمندي هاي جسمي، ذهني و عاطفي كودك تهيه شود. ارائة روش هاي نامناسب، بدون شك احساس خستگي و بي علاقگي در كودك ايجاد مي كند و بار معنايي و ياد دهي را از دست مي دهد. در برنامه ريزي آموزشي كودكان، بايد به حوصله و انرژي كودك نيز توجه داشت. كودكان اصولاً پر جنب وجوش و پر انرژي هستند و زمان بسيار محدود و كوتاهي را مي توانند آرام و بي حركت بنشينند و در مورد موضوعي تمركز كنند.
«زماني كه كودكان مي توانند با تمام وجود و با استفاده از همه حواس با مربي باشند، بسيار محدود است وتنها مي توانند به طور مستمر بين 10 الي 15 دقيقه به گفته ها و فعاليت هاي هدايت شده مربي توجه داشته به فعاليت بپردازند. بنابراين در برنامه ريزي بايد به انرژي و مدت زمان توجه كودكان از سويي و شرايط زماني و مدت زمان آموزش هم توجه داشته باشيم.» ( همان،/68)
تمركز كودكان را مي توان با بيان موضوعات مورد علاقةشان و استفاده از روش هاي پر تحرك و هيجان بر انگيز افزايش داد.

 
 
الف) علايق كودك
 
كودك از تكرار قصه، داستان، شعر و يا فيلم هاي متحركي كه به ويژه هيجان و حركت داشته باشند، بي نهايت لذّت مي برد. او به طور طبيعي و با رضايتمندي به موسيقي، اشعار و اصواتي كه داراي ريتم، وزن و قافيه است گوش مي دهد. آنها را تكرار مي كند و احساس شادماني و سرخوشي به او دست مي دهد. از تكرار آنها احساس خستگي و آزردگي نمي كند. اگر چه مدت زمان توجه و تمركز كودك كوتاه و كم است، ولي در مورد مطالبي كه هيجان انگيز و پرهياهو باشد مقاومت نشان مي دهد و گذر زمان را متوجه نمي شود.
 تحرّك، پويايي، جنب و جوش و شلوغ كاري هايي از اين دست، محرّك هاي خوبي به حساب مي آيند كه در كودك علاقه و انگيزة يادگيري ايجاد مي كند. در برنامه ريزي آموزشي بايد به احساس شادابي و نشاط و رضايتمندي و تحريك پذيري كودكان توجه شود. ما با روش هاي نامناسب، شور و شادي، فعاليت و جنب و جوش، عشق و علاقه به كار و فعاليت را از او مي گيريم و در عوض، محتوايي نامأنوس و دور از ذهن در اختيار كودك قرار مي دهيم كه هيچ گونه ارتباط و درك و تجربه اي از آن ندارد.

 
 
ب) الگوپذيري كودك
 
همان گونه كه بيان شد، روش الگويي يك مبناي تربيتي در وجود انسان است كه قرآن كريم نيز بر آن تأكيد دارد.
 در فرايند شكل گيري شخصيت كودكان، بيشترين نقش متوجه الگوهاي رفتاري است، چرا كه يادگيري، اساس رفتار آدمي را تشكيل مي دهد. يادگيري هاي غير مستقيم، ضمني يا مشاهده اي، پايدارترين و مؤثرترين يادگيري محسوب مي شوند و در اين ميان، مهم ترين نقش بر عهده الگوهاي رفتاري است. به عبارت ديگر، از آنجايي كه تقليد و همانند سازي يكي از مهم ترين روش هاي يادگيري در كودكان است، بنابراين هر قدر الگوي رفتاري نزد كودكان از شخصيت محبوب تري برخوردار باشد، رفتارهاي كلامي و غير كلامي آنها بيشتر مورد توجه واقع مي شود.
 الگوها و چهره هاي مطلوب در قرآن، صفات نيكو و الهي را بيان و ترسيم مي كند. از آنجا كه آگاهي در سنين مختلف كودكي فرق مي كند، نقش مربي در معرفي الگوها و ايجاد شناخت و درك كودك بسيار مهم است. و به همين دليل روش هاي ارائه شده مي تواند كودك را متوجه اين الگو ها كند و يا ايجاد ملالت و خستگي نمايد.
الگوهاي مطلوب قرآن در آياتي مانند:(وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ)برايمان بيان شده است. بعضي از اين الگوها فردي و بعضي اجتماعي اند. شايد بسياري از الگوهاي قرآني براي كودكان قابل درك و تعميم نباشد، ولي در اين ميان الگوهايي داريم كه كودك با آنها رابطة عاطفي بهتري برقرار مي كند و بسياري از بايدها و نبايدها را به عنوان «مثل» از قول آنها مي توان بيان داشت؛ مانند حيوانات كه در قرآن كريم از اين روش به نيكوترين وجه استفاده شده است. كلاغ در داستان هابيل و قابيل نمونه اي از آن است.

 


عوامل تأثيرگذار تصوير بر يادگيري
 
از بارزترين ويژگي هاي تصويري تأثير گذار بر فرآيند يادگيري و علاقة كودكان به آن، مي توان از عنصر رنگ، حركت، تنوع خط و شكل و تضادهاي نقوش نام برد.
سرعت انتقال مفاهيم در بيان تصويري و تمثيلي، بسيار بالاتر از كلام است. در قرآن كريم نيز شاهد هستيم كه براي بيان مفاهيم و مضامين اخلاقي و درك بهتر انسان ها، از بيان تصويري و داستان سرايي بهره مي جويد. و البته در بسياري از داستان ها از نقش حيوانات در ساختار داستان استفاده شده است.

 
 
طبقه بندي مضامين تصويري قرآن كريم
 
مضامين تصويري قرآن كريم به طور كلي در دو قالب داستان سرايي و تشبيه و تمثيل قابل بررسي است. قرآن كريم از داستان سرايي براي بيان مفاهيم بلند و درك بهتر بهره مي جويد و مطالب آموزنده و اخلاقي را در قالب داستان بيان مي كند. در بيشتر داستان ها خداوند رحمان از نقش حيوانات در ساختار داستان استفاده مي كند. امروزه ما مي دانيم كه داستان سرايي از هنرهاي پر جاذبه و تاثيرگذار است كه پيام خود را به صورت غير مستقيم براي مخاطب بيان مي دارد.
 در فرهنگ ها و تمدن ها براي بيان زيباتر، گوياتر و دلنشين تر موضوعات، از تشبيه و تمثيل و ايجاز استفاده مي كنند. اين شيوة بيان در قرآن كريم با ظرافت آمده است. بسياري از مضامين تشبيهي و تمثيلي آيات قرآني نيز ساختاري تصويري دارند. اصولاً زبان تشبيه و تمثيل براي درك بهتر مفاهيم جذابيت و تأثير بيشتري دارد.
انواع مضامين تصويري قرآن كريم كه براي كودكان دلپذير است، عبارتند از: قصص انبيا، داستان حيوانات، توصيف بهشت و مواهب آن، آيات مربوط به ستارگان، آسمان ها و زمين، كوه و دشت.

 


مضامين قابل درك براي كودك
 
آيا همة مضامين قرآن كريم براي كودك قابل درك است؟ آيا چنين خواسته اي درست است كه انتظار داشته باشيم كودك همة موضوعات و مضامين داستاني را بفهمد؟
مسلماً كودك درك درستي از همة مضامين، آيات و سوره هاي قرآن كريم و حتي همة قصص ندارد. تنها آن دسته از موضوعات براي او قابل درك است كه شناخت نسبي از آن داشته باشد، با آن برخورد كرده باشد و يا آنكه نسبت به آن موضوع توجه، علاقه و يا انگيزه اي خاص داشته باشد. در ميان مضامين قرآني، بيان سادة مضامين ذيل براي كودكان جذاب، سؤال برانگيز و گاه مهيج است و آنها را به فكر فرو مي برد و در بسياري از موارد از آنها الگو پذيري دارند. اين مضامين عبارتند از: 1. قصص انبيا 2. داستان هاي حيوانات 3. تمثيل ها و تشبيه ها 4. وضعيت جهان (آسمان ها، ستارگان، درياها، كوه ها، دشت ها و ...).


 تعدادي از داستان هاي قرآن كريم كه حيوانات در آنها نقش دارند عبارتند از:
1. داستان حضرت ابراهيم (ع) و چهار پرنده؛ سورة بقره، آية 260.
 2. داستان حضرت موسي (ع) و گاو زرد رنگ؛ سورة بقره، آية 67.
 3. داستان حضرت عزير (ع) (يكي از پيامبران بين النهرين) و الاغ مرده؛ سورة بقره، آية 259.
 4. داستان حضرت سليمان (ع) و هدهد؛ سورة نمل، آيات 18 تا 23.
 5. داستان حضرت موسي (ع) و مار(عصاي دستش)؛ سورة نمل، آية10.
 6. داستان حضرت سليمان (ع) و مورچه ها؛ سورة نمل، آيات 16تا19. سورة سبا، آية 14.
 7. داستان ابرهه و فيل سواران و پرندگان ابابيل؛ سورة فيل.
 8. داستان اصحاب كهف و سگ ايشان؛ سورة كهف، آية 22.
 9. داستان حضرت موسي (ع) و ماهي؛ سورة كهف، آية 63.
 10. داستان حضرت يوسف و گرگ؛ سورة يوسف، آية 17.
 11. داستان حضرت يونس و نهنگ؛ سورة صافات، آيات 139تا 146.
12. داستان حضرت صالح (ع) و شتر؛ سورة نمل، آيات 45 تا53.
 13. داستان حضرت نوح و سوار شدن هر جفت از حيوانات بر كشتي؛ سورة هود، آية 40.
 14. وحي بر زنبور عسل؛ سورة نحل آية 68.

 
 
روش هاي آموزش قرآن به كودكان
 
در روش آموزش قرآن به كودكان در حال حاضر در كشور ما بيش از همه، اين دارالقرآن ها و مهد قرآن ها هستند كه فعاليت دارند. اين مراكز به دو صورت مختلف سنتي و جديد، به آموزش قرآن كريم مي پردازند. انگيزة مسئولين و مربيان همة اين مراكز معمولاً آشناكردن كودكان با قرآن است. آنها از طريق آموزش مستقيم يا غير مستقيم به اين امر مبادرت مي كنند. در بعضي از اين مراكز روش هاي مرسوم سنتي آموزش قرآن نيز اعمال مي شود, ولي اكثراً سعي بر آن دارند تا از روش هاي جديد بهره بگيرند. در ميان روش هاي جديد روش اشاره شايع تر از بقية روش هاست و پس از آن به روش حفظ و روش بازي نيز پرداخته مي شود. در اين روش ها از تصويرگري به عنوان وسيلة كمك آموزشي استفاده مي شود, نه به عنوان روش مستقل و قابل اعتنايي كه بتواند شيوة آموزشي براي قرآن كريم به حساب آيد.
 انس با قرآن، حفظ سوره ها و در مراحل پيشرفته تر حفظ كل قرآن، آموزش مفاهيم و آداب قرآني، بيان قصه هاي قرآني از جمله اهداف آموزشي براي كودكانِ سنين 4 تا 7 ساله است. اگرچه از مربيان خواسته مي شود در مواردي به آموزش روخواني قرآن نيز پرداخته شود اما از آنجا كه روخواني قرآن براي كودكان اين سنين همراه با شناخت درست حروف فارسي نيست، درك و شناخت كودك در اين زمينه كوتاه مدت است و بعضاً ديده شده كه با آموزش هاي دبستاني مغايرت دارد و كودك را دچار خستگي، بي علاقگي، تضاد، وازدگي و تظاهر به يادگيري مي كند, ولي عميقاً هيچ تأثيري ندارد. مسلماً اين گونه آموزش در كوتاه مدت تأثير خود را از دست مي دهد.
 علاوه بر دارالقرآن ها, بسياري از نشريات و انتشارات در صدد آن هستند تا به القاي ارزش ها و آموزه هاي ديني و آموزش مفاهيم قرآن كريم به كودكان بپردازند. اين مؤسسات با باور بر ضرورت اين امر كه درك مفاهيم قرآني به كودكان با زبان تصوير قرين موفق است، مبادرت به نشر كتاب ها و مجله ها و لوح ها در اين باره مي كنند. در اين قسمت ما با تحليل تصاوير اين كتا ب ها به بررسي نقاط قوت و ضعف آنها مي پردازيم.

 
 
تصويرگري نشريات و كتا بهاي قرآني كودكان
 
بسياري از نشريات و انتشارات در صددند ارزش ها و آموزه هاي ديني و مفاهيم قرآني را به كودكان بياموزند. اين مؤسسات با باور بر ضرورت اين امر كه درك مفاهيم قرآني به كودكان با زبان تصوير قرين موفقيت است، مبادرت به نشر كتاب ها و مجلات و لوح ها در اين باره مي كنند. در اين قسمت، ما با تحليل تصاوير اين كتاب ها به بررسي نقاط قوت و ضعف آنها مي پردازيم.
بررسي تصاويرِ كتاب ها و نشرياتي كه مشخصاً به قصص و موضوعات قرآني پرداخته اند، كاري بس دشوار است؛ زيرا انگيزة نشر اين كتاب ها با هم متفاوت است. در اينجا حدود 40 عنوان كتاب از ميان حدود 300 جلد كتاب موجود در بازار با اين مضمون انتخاب شده است. در گزينش اين كتاب ها ، سعي بر آن بود تا وجه غالب در بيان تصويرگري، متناسب با حيطة سنيِ كودكان دبستان و پيش دبستان باشد، ولي متأسفانه در بازارِ نشر ِكتابِ كودك، اين تقسيم بندي به درستي لحاظ نشده است و شاهد ضعف فزاينده اي در اين قسمت هستيم. اين كاستي تحقيق ما را نيز دستخوش تغيير كرده و گاهي حيطة تحقيق به كودكان سال هاي چهارم و پنجم دبستان نيز كشيده است. در بررسي اين كتاب ها مشخص مي شود كه به دليل شناخت نادرست ناشران از نيازهاي كودكان، كتاب ها يي منتشر مي شود كه مناسبتي با علايق آنان ندارند و حتي گاه انگيزة مطالعه و جستجو را در كودك از بين مي برد و يا ايجاد تضاد، ترس، فرار و مقابله مي كند. از آنجايي كه ناشران كتاب، مبادرت به تهية چند مجلد با يك عنوان يا موضوع مشخص مي كنند، در اينجا كتاب هاي 14 انتشارات كه به موضوعات قرآني پرداخته اند، مورد بررسي قرار مي گيرد.
 1. كتاب هاي انتشارات رحيمي نژاد با عناوين «آخرين پيامبر خدا» جلد2، «ابراهيم خليل الله»، جلد1 و 2 و «حضرت نوح»، جلد1 با تصويرگري آرمان داوودي در پاييز1385 چاپ شده اند. اين سري كتاب ها براي گروه سني كودكان دبستاني منتشر شده است. اگر چه متن كتاب به صورت نظم در آمده است، ولي تصويرگري آن خشن و طرح هايي هولناك دارد. هنرمند براي رنگ آميزي نيز از رنگ هايي تيره و غالباً خاكستري هاي رنگي استفاده كرده است.
 تصاوير شمارة1و2 نمونه اي از تصويرگري اين كتاب هاست.
اين كتاب ها كمترين جاذبه را در ميان كودكان دارد و در كودك رغبت و انگيزه اي براي مطالعه ايجاد نمي كند. البته ممكن است اين تصاوير براي پسران نوجوان كه روحيه اي ستيزه جو در اين دوران پيدا مي كنند، انگيزه اي براي توجه ايجاد كند.
2. انتشارات حضور نيز كتاب هايي با موضوعات قرآني و مضامين داستان پيامبران با عناوين: «ابراهيم و پرندگان»، «هدية خدا»، «در شكم نهنگ»، «دوست خدا»، با نوشتاري از حسين صالح و تصويرگري فاطمه نصيري فرد و سعيد گائيني براي كودكان دبستاني به چاپ رسانده است. اين كتاب ها داراي كيفيت نسبتاً مناسبي از نظر هماهنگي متن و تصويرگري هستند. از نظر تطبيق با مستندات نيز از اعتبار برخوردار است و امانتداري در متن آن حفظ شده است. در تصويرگري كتاب اگر چه روانشناسي رنگ ها حفظ شده و همة فضاي كتاب سرشار از شادابي و هيجان است، ولي طراحي مطلوب و شاخصي ندارد. تركيب بندي كلي تصاوير، فاقد حركت است و ضعف طراحي و تركيب بندي در تصاوير، كاملاً ملموس است. تصاويرِ كتاب شاخصة ايلوستراسيون كودكان دبستاني را ندارد و حتي گاهي طرح ها جنبه اي طنزآميز و كاريكاتورگونه پيدا كرده اند كه هم شأن موضوع داستان هاي والاي قرآني نيست. تصاوير شمارة 3 و4 نمونه اي از تصاوير اين كتاب هاست.
 3. كتاب «ياران بهشت» از مجموعه كتاب هاي كودك قرآني است كه انتشارات موعود اسلام در سال 1383 و براي آشنايي كودكان دبستاني با مضامين قرآني به چاپ رسانده است. اگر چه اين كتاب، هدف خوب و بلندي را براي درك معاني و مفاهيم زندگي ساز و آموزندة قرآن كريم در نظر دارد، ولي متن و تصوير آن هماهنگ نيست و تصاوير آن نيز، چه از جهت اجرا و چه از نظر تكنيك هاي تصويرگري كتاب كودك، داراي ضعف هاي بزرگي است. «لبخند فرشته» از ديگر كتاب هاي اين مجموعه است كه با همان كيفيت به چاپ رسيده است. تصاوير شمارة 5 و 6 نمونه اي از تصاوير متن اين كتاب هاست.
4. مجموعه كتاب هاي پيامبران از انتشارات پيام دانش با شش عنوان حضرت نوح (ع) ، حضرت دانيال (ع) ، حضرت يوسف (ع) ، حضرت موسي (ع) ، حضرت يونس (ع) و حضرت داوود (ع) با باز نويسي سيده محبوبه هدايتي در مشهد به سال 1385 به چاپ رسيده است. اين كتاب ها براي مقطع سني دبستان مناسب است.
داستان اين كتاب ها دربارة پيامبراني است كه موضوعات آن در قرآن كريم آمده است. براي مثال كتاب حضرت يونس (ع) از زمان به پيامبري رسيدن حضرت يونس مي پردازد تا زماني كه به شكم نهنگ مي رود. آن گاه در شكم نهنگ از خدا طلب مغفرت مي كند و نهنگ به امر خدا او را به ساحل مي افكند. سپس حضرت يونس (ع) به شهر نينوا مي رود تا مجدداً به هدايت مردم بپردازد.
 اگر چه متن كتاب با جملات كوتاه و دلنشين نوشته شده و تصاوير آن با طراحي جذاب و پر تحرك به متن ساده غنا بخشيده است، ولي كل داستان بار معنايي قابل دركي براي كودك ندارد. براي مثال در صفحات3، 4 و 11 كتاب آمده است: «يك روز خداوند حضرت يونس (ع) را به پيامبري انتخاب كرد و به او فرمان داد به شهر نينوا برود...». در اينجا نويسندة داستان علت انتخاب و برگزيده شدن حضرت يونس (ع) را بيان نمي كند. و يا آنكه «در بين راه ناگهان ترس بر حضرت يونس (ع) غلبه كرد و او ترسيد به شهر نينوا برود، چون شنيده بود كه مردم آنجا خيلي ظالم هستند و به همين دليل سوار يك كشتي شد.» يا اينكه «وقتي از دهان نهنگ بيرون آمد، آن وقت بود كه به طرف شهر نينوا رفت، اما چون مردم به حرفش گوش نكردند، صبرش تمام شد. از خدا خواست آنها را عذاب كند و بعد از رفتن او آسمان تاريك شد و چون مردم عذاب را ديدند، توبه كردند و حضرت يونس در شهر ماندگار شد.» نويسنده در كل كتاب از منطق مناسبي براي داستان پردازي كودكانه استفاده نكرده است.
متأسفانه ناشر محترم در شناسنامة كتاب ذكر نكرده است كه اين مجموعه كتاب ها از كدام منابع، ترجمه يا بازنويسي شده و تصاوير اين كتاب ها را نيز چه كسي تصويرگري كرده است. آنچه مسلم است تصويرگر با اصول نقاشيِ كتابِ كودك آشنايي داشته و تصاوير از جذابيت و تنوع رنگ و فرم برخوردار است و اصول زيبا شناسي بصري مطابق با علايق كودك به خوبي در آن رعايت شده است، اگر چه از نحوة اجراي طراحي ها به نظر مي رسد كه تصويرگر اين مجموعه، ايراني نباشد. تصاوير شمارة 7 و8 نمونه اي از آثار اين مجموعه است.
 5. كتاب «مورچه و حضرت سليمان (ع) » از مجموعه كتاب هاي دفتر نشر فرهنگ اسلامي، دربارة قصه هاي حيوانات در قرآن كريم به چاپ رسيده است. كتاب هايي چون «هدهد و ملكة بلقيس»، «سگ ياران ِغار»، «كلاغ و هابيل»، «گاو بني اسرائيل»، «قوچ آسماني»، «وال و حضرت يونس»، «فيل و ابرهه»، «شتر خدا» و «خرِ حضرتِ عزير» از جمله ديگر كتاب هاي داستاني اين مجموعه است.
كتاب «مورچه و حضرت سليمان» را كه براي گروه سني سال هاي سوم و چهارم دبستان به چاپ رسيده است، آقاي محمد رضا سرشار، بازنويسي كرده و برندة ديپلم افتخار كتاب كودك و نوجوان در سال1382 شده است. اين كتاب از نظر تصويرسازي و صفحه آرايي غناي والايي ندارد. چاپ ضعيف كتاب در رنگ پردازي نيز بر اين ضعف مي افزايد و از جذابيت كتاب براي اين گروه سني مي كاهد. تصوير شمارة 9 نمونه اي از تصويرگري اين كتاب است.
6. كتاب «آدم و حوا» از مجموعه كتاب هاي نشر همكلاسي با داستان هاي قرآني است كه سهراب همراه، به نگارش در آورده و اكبر افشار و محسن صفياري تصويرگري كرده است. اين كتاب كه در قطع خشتي به سال 1382 به چاپ رسيده، داراي متن داستاني است كه براي سال هاي پاياني دبستان مناسبت دارد. از مجموعه داستان هاي ديگر اين انتشارات كتاب هايي چون: «موسي و فرعون»، «سليمان و ملكة مورچه ها»، «كشتي نوح»، «مردان آنجلس»، «داستان حضرت يوسف»، «ابراهيم و نمرود ستمگر»، «اصحاب اخدود» و «حضرت مريم» را مي توان نام برد.
متن اين كتاب ها داراي نگارشي سنگين است و كودك ارتباط راحتي با آنها برقرار نمي كند. تصويرپردازي اين كتاب ها نيز مناسب مقطع سني مخاطبانش نيست. تصوير شمارة10 تصويري از كتاب آدم و حواست.
7. از مجموعة «در ساية قرآن» از انتشارات زيتون، كتابي تحت عنوان «بار سفر» به سال 1382 به چاپ رسيد كه اگر چه جزو مجموعه كتاب هاي كودكان قرار گرفته است، ولي حقيقتاً نه از نظر متن و نه از نظر محتوا و تصوير، مناسبتي با جايگاه درك و علايق كودك ندارد. اين كتاب، شعر گونه اي است كه مفاهيم عميق آيات قرآن را نه به صورت داستان و يا زبان شعر كودكانه, بلكه به صورت متني نيمه ادبي بيان مي كند. در تصويرگري نيز هنرمند از عناصري نمادگرا بهره جسته است. كودك قابليت درك تصاوير نمادگرا را ندارد و از فضاي ذهني او بسيار دور است. تصوير شمارة 11 نمونة تصوير از اين كتاب است.
8. كتاب «در باغ قرآن» را انتشارات دانش موسوي مشهد منتشر كرده است كه مرضيه براتي، هشت سوره از قرآن كريم را در اين كتاب به صورت شعر كودكانه درآورده و تلاشي در جهت شناخت قرآني كودكان است. اين كتاب را طاووس صديقي تصويرگري كرده و به سال 1384 به چاپ رسانده است. اگر چه تصويرگر و شاعر محترم هر دو سعي كرده اند همراه با نياز كودك پيش دبستاني، اين كتاب را ارائه دهند، ولي در مجموع شاهد حركتي ابتدايي و پيش پا افتاده در آن هستيم. همچنين ناهماهنگي متن و تصوير از جذابيت كتاب كاسته است و انگيزة لازم براي اشتياق كودك ايجاد نمي كند. تصوير شمارة 12 نمونه اي از تصاوير اين كتاب است.
9. كتاب «من مسلمانم» جلد1 و2 از انتشارات واسع و دامينة مشهد مقدس از ديگر مجموعه كتاب هايي است كه با شعر و نقاشي به موضوعات قرآني براي كودكان مي پردازد. در اين مجموعه, ضعف متن و تصويرگري و چاپ، دست به دست هم داده و مجموعه اي نه چندان موفق ارائه داده است. تصوير شمارة 13 نمونه اي از تصاوير اين كتاب است.
10. در ميان كتاب هاي مورد بررسي قرار گرفته، به نظر مي رسد هاي آموزش قرآن براي بچه ها، آموزش روانخواني قرآن و آيه ها و نقاشي ها، از انتشارات جامعة القرآن الكريم براي مقطع سني پيش دبستان، داراي ويژگي هاي تصويري است كه به آموزش قرآن با تصاوير رنگي و جذاب مي پردازد. در تصويرگري اين كتاب ها سعي شده است بسياري از ارزش هاي رفتاري و شخصيت پردازي قرآن مطابق با سن كودك به بيان تصويري درآيد.
كتاب «آيه ها و نقاشي ها»، كتاب آموزش قرآن به شيوة اشاره است كه در 4 جلد نشر يافته است و در آن آيات موضوعي همراه با معاني و تصاويرش آمده است. در هر صفحه در آغاز شمارة درسي، موضوع آيه و در كادر سمت چپ همان صفحه تصوير رنگ آميزي آورده شده است. در صفحة مقابل كل تصوير بزرگ نقاشي شده تا كودك آن را رنگ آميزي كند. تصاوير آيات با توجه به مفهوم آيات طراحي شده اند و در پشت كتاب, تصاوير تمامي آيات در كادرهاي كوچك نشان داده شده اند.

در مقدمة كتاب در قسمت شيوة استفاده از اين كتاب چهار مورد ذكر شده است.
 نكتة اول اينكه «1. پس از اينكه كودك اشارة آيه را فرا گرفت، معناي آن از روي نقاشي براي او توضيح داده شود.» به نظر مي رسد براي رشد تفكر و بيان كودك بهتر است از خود كودك توضيح بخواهيم، تا اينكه مربي يا والدين، آن را توضيح دهند. حتي بهتر است براي درك بهتر كودك از نقاشي ها و ديگر نكات، از او پرسش كنيم و او را نسبت به مسائل اطراف كنجكاوتر نماييم.
 دومين مورد «2. از فرزندتان بخواهيد با مداد رنگي نقاشي آيه را مطابق الگو رنگ نمايد.» آيا بهتر نيست از او بخواهيم آن گونه كه دوست دارد، رنگ ها را مطابق سليقه اش رنگ آميزي كند؟ بچه ها در سن پيش دبستان، خود الگوپذير هستند و اين كار خلاقيت و پويايي ذهني را از كودك مي گيرد. خوب است يك كتابِ آموزشي، تنوع بيشتري داشته باشد و خلاقيت را هم رشد دهد.
«3. از كودك بخواهيد در دفترش يك نقاشي از خودش در مورد موضوع آيه بكشد.» اين نكته اي بسيار پسنديده است. خصوصاً اگر او را در انتخاب شخصيت ها آزاد بگذاريم و به او فرصت جستجوگري و انتخاب بدهيم.
 «4. با ملايمت از كودك بخواهيد كه هنگام نقاشي رعايت احترام آيات را بنمايد.» نكتة چهارم كتاب نيز يك تأكيد اخلاقي و شخصيتي براي كودك به ارمغان مي آورد.
 مسلماً اگر قبل از ديدن الگوي تصوير، از كودك بخواهيم آيه را در ذهن خود تجسم و روي كاغذ نقاشي كند، براي رشد تفكر و خلاقيت او مفيدتر به نظر مي رسد. به تصوير شمارة 14و15 نگاه كنيد.
11. كتاب هاي «يوسف پسر وفادار»، «موسي در مصر»، «موسي نجات مي يابد»، «داوود و جالوت»، «نوح و طوفان بزرگ» و شش عنوان ديگر از مجموعه داستان هاي قرآني دربارة زندگي پيامبران است كه انتشارات آيين تربيت براي كودكان مقطع دبستاني نشر داده است. اين كتاب ها با نثر لطيف و نقاشي هاي خوش آب و رنگ و جذاب، مقبوليت نسبتاً خوبي در ميان كودكان يافته اند و در ذهن كودك مطالب را به صورت شيوا مي گنجاند. متأسفانه در خصوص تصويرگر اين كتاب ها اشاره اي نشده است و منبع اصلي كتاب نيز مشخص نيست كه از چه مجموعه اي ترجمه و يا بازنويسي شده است. حداقل به عنوان حفظ امانت در شناسنامة كتاب مي بايستي مرجع اصلي كتاب آورده مي شد.
كتاب «موسي نجات مي يابد» از اين مجموعه، دربارة داستان زمان پيش از تولّد حضرت موسي (ع) تا هنگامي است كه حضرت به قصر فرعون مي آيد و فرعون كودك را به اصرار آسيه به فرزند خواندگي قبول مي كند.
 متن داستان داراي نگارشي ساده است و تصاوير نيز با رنگ هاي متنوع براي كودكان جذابيت دارد. مقبوليت تا حد انتظاري را از ظاهر اين كتاب مي توان به دست آورد، ولي اشكال عمدة كتاب، متن ترجمه شدة آن است. در بعضي از قسمت ها متن داراي سنديت معتبري نيست. با توجه به اينكه در قرآن و احاديث معتبر ما، داستان پيامبران به طور جامع آمده است. چه قدر خوب است چنين كتاب هايي با مراجعه به اصل منابع همراه با نگارشي ساده، شيوا و مطابق با فرهنگ و گويش ايراني بازگويي و تصويرگري شود.
 آيا نيازي به ترجمة متوني ناهمگون با منابع معتبر هست؟ به ويژه اينكه در اكثر ترجمه ها، مترجم براي حفظ امانتداري، نياز به بيان كامل متني دارد كه ممكن است از نظر مستندات دچار ضعف و يا فاقد اعتبار باشد. مسلماً يك نويسندة ايراني، اين داستان ها را با زباني ساده مطابق با خاستگاه هاي ملي بهتر مي تواند به نگارش در بياورد.
 در كتاب ديگري از اين انتشارات, «موسي در مصر» كه شامل 16 صفحه است، با همان ساختار، داستان زندگي حضرت موسي (ع) را پس از ازدواج و رسيدن به مقام نبوت بيان مي كند، تا آنجا كه حضرت موسي (ع) با معجزاتش به مصر مي آيد و فرعون و يارانش را به راه خدا پرستي دعوت مي كند.
يكي از نقاط ضعف در اين كتاب نيز همانند كتاب هاي ديگر اين مجموعه، استفاده نكردن از منبع اصلي و سنديت قرآني داستان است. در اينجا ظاهراً تحريفاتي در داستان حضرت موسي (ع) صورت گرفته است. مشخص نيست نويسنده، اصل منابع و سندهاي خود را از كجا گرفته است؛ زيرا بيان داستان با آيات قرآن و روايات اسلامي همسويي ندارد. تصاوير نيز با اينكه زيبا هستند، ولي جايگاه معنايي خود را نيافته اند. نگاه كنيد به تصوير شمارة 16.
 12. مجموعه كتاب هاي «فندق» از نشر افق با زبان و تصاويري بسيار لطيف و ساده به بيان آموزه هاي ديني و آشنايي با مضامين اخلاقي براي كودك مي پردازد. يكي از نقاط قوت اين مجموعه، آن است كه به موضوعات و آيات قرآني به صورت مستقيم نمي پردازد، بلكه با توجه به شناخت توانمندي ها، علايق و نيازهايِ كودك در اين ردة سني، كتاب ها نشر يافته اند. كتاب «مي خواهم نماز بخوانم» با تصويرگري آقاي حسين صلواتيان، نمونه اي از اين مجموعه مي باشد كه به آشنايي و آموزش نماز براي خردسالان مي پردازد. كودك با ديدن تصاوير، پي به پيام داستان ها مي برد و خود را به جاي قهرمان تصويريِ كتاب مي گذارد كه با هدايت و صميميت خانواده (پدر، مادر و ...) به شيريني، آموزه هاي ديني و قرآني را فرا مي گيرد. نكتة قابل توجه و تأكيد آن است كه اين مجموعه كتاب ها با تدبّر، شناخت و علم طراحي شده است. در اهداف كتاب آمده است: «از آنجا كه نماز براي اين گروه سني واجب نيست، اصل، بيشتر بر ايجاد علاقه و انگيزه بوده است تا آموزش كامل و دقيق.» نگاه كنيد به تصوير شمارة 17.
 13. از انتشارات بيان جوان، مجموعه كتاب هايي در خصوص آشنايي و انس كودكان با قرآن داريم كه در آنها تلاش شده است كودك را از طريق تصاوير، با مضامين و سوره هاي جزء سي قرآن كريم آشنا كند. كتاب «خبر بزرگ» كه به تعبير خودش نخستين تفسير گرافيكي قرآن در جهان است، توسط چهار تصويرگر اجرا شده است. اگر چه به نظر مي رسد تلاش اين گروه و نويسندة محترم آن، آقاي محمد بيستوني، روشي بسيار صادقانه و جستجوگرانه است، اما نمي توان اين نكته را ناديده گرفت كه اين مجموعه از آثار، هنوز نتوانسته است با ردة سني خود ارتباط عميقي برقرار كند. تصاوير و نوشتار مي بايستي هماهنگي معنادارتري پيدا كنند و متناسب با مخاطب خود شكل پذيرند. تصوير شمارة 18 نمونه اي از آثار اين مجموعه است.
 14. «پيك نماز» كتابي است از انتشارات نشر فرهنگ اسلامي كه در اندازه اي متفاوت و قابل حمل و نقل بسيار راحت براي كودك تهيه شده است. اين كتاب كه به آموزش نماز براي كودك دبستاني مي پردازد، فاقد تصويرگري توانمند است و متن آن اگرچه ساده نگارش يافته، اگر با شماره و يا علائمي خاص ترتيب مي يافت و يا طبقه بندي مي شد، براي كودك بيشتر قابل فهم مي شد. تصوير شمارة 19.
 15. «قصة آيه ها» (داستان سورة دهر در ستايش خاندان علي (ع) ) با متني شعر گونه از آقاي مصطفي رحماندوست و تصويرگري آقاي حسين صلواتيان، از كتاب هاي با ارزش در اين زمينه است كه با بياني لطيف، تفسيري زيبا و ساده به سورة انسان داده است. اين كتاب با تصويرگري ساده ولي پر مغز و رنگ هاي ملايم، روحي هماهنگ و متعالي يافته است. اين كتاب از نادر كتاب هايي براي كودكان است كه صورت و معنا، هماهنگ و زيبا، در كنار يكديگر آمده اند و بار محتوايي براي كودكان دارند. تصوير شمارة20.
 كتاب هايي چون «دوست خدا»، «هدية خدا»، «دوست من قرآن»، «قصه هاي قرآن»، «آخرين پرنده»، «آخرين سنگ »، «حيوانات بهشت»، «خدايي جز الله نيست»، «با نيكي و عدالت، قشنگ ميشه رفاقت», « I see allah everywhere»، «چند تا ستاره واي خدا»و «از آسمون تا اينجا» از ديگر كتاب هاي مورد ارزيابي قرار گرفته در اين مقاله بود كه از نظر شيوة اجرا، چاپ و تصويرگري وجوهي مشترك با ساير كتاب ها داشت.
دو كتاب اخير،«چند تا ستاره واي خدا» و «از آسمون تا اينجا», تصوير شمارة 21 و22 از انتشارات كانون پرورش فكري از جمله كتب قرآني هستند كه راه جديدي را در بيان مضامين قرآني در پي گرفته اند. اين مجموعه كتاب ها با اشعاري ساده، كودك را با آيات الهي آشنا و تلنگري در ذهن او ايجاد مي كند. همچنين با تصاويري جذّاب و ظريف با كودك ارتباط برقرار مي كند. اين دو كتاب از نظر متن و تصاوير، متفاوت از بقية كتاب ها هستند؛ زيرا به مضامين قرآني به صورت غير مستقيم مي پردازند. تصاوير اين كتاب ها نيز بسيار لطيف، ساده و صميمي، با رنگ هايي درخشان و پرحرارت با خلوصي چشم گير نقاشي شده اند.
همان گونه كه ملاحظه شد، جز چند انتشارات، مابقي با مبحث تصويرگري به صورت جدي و ضروري برخورد نكرده اند. بسياري از اين كتاب ها از نظر تصويرگري داراي نقاط ضعف هستند. در برخي از آنها اصول زيباشناسي هنر ي براي مخاطبان دبستاني و پيش دبستاني لحاظ نشده است، دسته اي ديگر حرمت هاي تصويري را حفظ نكرده اند. مسلماً ما اجازه نداريم چهرة پيامبران را به گونه اي به تصوير درآوريم كه تصوّر ناشايستي در ذهن كودك ايجاد كند. حرمت پيكر پيامبران و اولياءالله بايستي در تصاوير حفظ شود تا در ذهنيت كودك، تصويري شايسته، متناسب با شخصيت و هويت حقيقي رسولان نقش بندد.
 در بعضي از اين كتاب ها، تصاوير، خشن و پرخاشگرند و با روحيه و علايق كودكان سازگاري ندارند و در بعضي ديگر، تصاوير با فرهنگ و رسوم ما همخواني ندارد. تنها در تعداد بسيار معدودي از تصاوير، وجه جستجوگري و خلاقيت كودك مورد توجّه قرار گرفته است. از آنجايي كه اين تصاوير مي تواند در حافظة بلند مدت كودك باقي بماند و نقش تأثيرگذاري در جاذبه ها و دافعه هاي رفتاري، علايق و باورهاي او داشته باشد، پرداختن به اين امر به صورت علمي كاملاً ضروري و لازم به نظر مي رسد. بنابراين مي طلبد تا صاحبان نشريات از سه وجه آشنايي با مباحث قرآني، آشنايي با روحيات و علايق كودكان و همچنين آشنايي با اصول تصويرگري به صورت تخصّصي به اين موضوع بپردازند.

 
 
شاخصه هاي تصويرگري مناسب براي كتاب ها ي قرآني كودكان
 
تصويرگري كتاب كودك، گرايشي مستقل در هنرهاي تجسمي است كه با آشنايي مخاطب در راستاي ياري رساندن به ادبيات كودك و نوجوان به كار گرفته مي شود. تصويرگران از نظر هنري بايد متناسب با روح قصه، داستان يا مضمونِ ادبيات خاصي كه كار مي كنند، به تصويرگري بپردازند. در تصوير كردن مضامين بلند، متعالي و انسان ساز آيات قرآن كريم، ظرافت و دقت كار صد چندان مي شود.
 پيوند و آشنايي تصويرگر با موضوعات مذهبي، اعتقاد و باور به آن و همچنين شناخت روح بلند قرآني در كار او كاملاً مشهود خواهد بود. يكي از كارهاي زيباي آموزش و پرورش در دو سالة اخير، انتشار كتاب هاي آموزش قرآن و تعليمات دين براي كودكان سال هاي اولية دبستان در قالب كتاب هاي زيباي «هديه هاي آسماني» است. در جلد كتاب «هديه هاي آسماني» سوم دبستان، نقاشي اي از چهرة شاداب دختر بچه اي را مي بينيم كه پرحرارت و با انرژي با پوشش اسلامي ظاهر شده است. رنگ هاي درخشان، نقاشي ساده و زيبا، قطع كتاب و چاپ نسبتاً خوب، بر جذابيت آن افزوده است. بي ترديد اين تصوير در مخاطب خود ايجاد علاقه مي كند. در اين مسير هر قدر با ظرافت و وسواس حركت كنيم، نتيجة بهتري خواهيم گرفت. تصويرگري هاي آيات قرآني مي بايستي بدون ترديد هم شأن موضوعاتش، متعالي، پاك و روحبخش و نوراني باشد.
بيان باورهاي ديني در قالب تصاويري ساده، سرزنده، آرامش بخش، شادي آفرين، نشاط آور و پرتحرك، مخاطبان كوچك ما را به فراگيري بيشتر موضوع جذب مي كند و در عين حال در او ايجاد رغبت براي مطالعه و خواندن موضوع مي كند.
عالم كودكي، عالم پاكي و بي آلايشي است. كودك، عاشق تحرّك، هيجان، شلوغي، شادابي و خنده است. او از هرگونه تلاطم هيجان انگيز و نشاط آور و جستجوگري استقبال مي كند و اگر غير از اين باشد، صاحب روحي بيمار خواهد بود. موسيقي، داستان و نقاشي وقتي در يك اثر انيميشن با هم پيوند مي خورند، روح و ذهن كودك را درگير مي كنند. تصاوير به او الگو مي دهند و شخصيت سازي مي كنند. امروزه بسياري از مبادي رفتاري كودكان با شخصيت هاي كارتوني و عروسكي چون سوپر من، باربي، اسپايدرمن، زورو و ... ساخته مي شود.
 ين ادعا گزاف نخواهد بود اگر بگوييم نقش تصويرگري بر روح و ذهن كودك آن قدر عميق است كه انديشه و تفكر و هويتِ كودك را متأثر از خود مي كند، به او مفاهيمي را مي آموزاند و سليقة او را تغيير مي دهد. غربي ها بيش از يك قرن است كه از طريق تصاوير قهرمان هاي انيميشن در فيلم هاي متحرك، كتاب ها، عروسك ها و اسباب بازي هايي كه از اين شخصيت ها توليد مي كنند، بر ذهن، روح، سليقه و رفتار كودكان جهان تسلط يافته اند و همان گونه كه شاهد هستيم، فرهنگ خود را از اين طريق به همة دنيا سرايت داده اند. بسياري از كودكان مايلند همچون قهرمان هاي كارتون ها لباس بپوشند، حرف بزنند، بينديشند و رفتار كنند. متأسفانه امروزه به دليل رشد برنامه هاي نرم افزاري بازي هاي جنگجويانه و خشن- كه آموزش غير مستقيم رفتارهاي ناهنجار، قتل و بي رحمي و كشتار و جنسيت گرايي و مدگرايي را در بين كودكان رواج مي دهد - و همچنين توجه اصلي سازندگان آن به خاستگاه هاي روحي ـ رواني كودكان و آشنايي با نيازهاي آنان، اين گونه شخصيت هاي كاذب مورد توجه و استقبال خوبي نيز قرار گرفته است.
جاي آن دارد در چنين شرايطي، متوليان تعليم و تربيت كودكان نه در جهت تقابل، بلكه بيش از آن، در جهت رشد و اشاعة مفاهيم والاي اخلاق و باورهاي قرآني، تلاشي عالمانه انجام دهند. با اميد به آنكه چنين مراكزي چه به عنوان دارالقرآن ها، مربيان مدارس، انيماتورها و يا ناشران موضوعات قرآني براي كودكان، وجه غالب اهداف خود را، نه فقط تأمين منافع مالي، بلكه بيش از آن، رشد روحانيت و معنويت در ميان كودكان (نسل آينده) قرار دهند.
در اين قسمت مواردي براي هر چه پربارتر شدن تصويرگري مضامين قرآني پيشنهاد مي شود و تفاوت آن با تصويرگري ساير كتاب ها ي كودكان بيان مي گردد.
 1. تصويرگر اين كتاب ها مي بايستي علاوه بر آشنايي با آيات و سوره هاي قرآني، به حرمت و قداست آن اعتقاد داشته باشد.
 2. علايق و روحيات كودكان مقطع سني را كه براي آن كار مي كند، بشناسد و بر اساس نيازهاي سني آنان طراحي و رنگ آميزي كند. مانند تصاوير 21 و 22.
 3. تصويرگران، مي بايستي آشناييِ اوليه اي با مباني تجسمي داشته باشند و با آگاهي از ويژگي هاي تركيب بندي، رنگ، خط، بافت، شكل و نقش، به امر تصويرگري بپردازند. ايشان مي توانند با كاربرد اصولي اين مباني، تصاويري هماهنگ و جذاب ارائه كنند.
 4. استفاده از تصاوير ريتم دار و هماهنگ، استفاده از خطوط نرم و لطيف، استفاده از رنگ هاي درخشان و پر جذبه، هماهنگي رنگ و شكل در يك قالب مشترك، در بيان محتوايي مضامين و قصص قرآني براي كودكان بسيار مفيد خواهد بود.
 5. همچنين پس زمينة تصاوير مي بايستي به بيان معنايي و محتوايي اثر كمك كند. مانند تصوير شمارة 20.
6. بهره گيري از بافت ها و تكنيك هايي كه مناسب با محتواي آيات باشد، متأسفانه در هيچ يك از تصاوير مورد بحث وجود ندارد.
7. استفاده از الگوهاي مناسب فرهنگي در پوشش و آرايش مو و صورت.
8. ساختار تصاوير مضامين قرآني، مي بايستي مناسب با بيان آيات باشد؛ يعني اگر داستاني به صورت مستقيم صحنه پردازي شده است، مانند قصص انبيا، شخصيت پردازي شود، مانند تصوير7 و8، و اگر از تشبيه و تمثيل هاي قرآني بهره گرفته، تصاويري ذهن گرا و خيالي را مناسب با آيات نقش كند. مانند تصوير شمارة20.
بدون ترديد در تصويرگري موضوعات غير قرآني، دستِ هنرمند براي نقش كردن داستان و روايات بازتر است؛ زيرا نيازي به حفظ حرمت و يا رعايت اصول اخلاق ديني ندارد. از اين رو او مي تواند از تكنيك ها و بيان تصويري خلاق تري بهره گيرد و ذهنيات خود را نوگرايانه به نقش در آورد. در حالي كه اين امر براي تصويرگران موضوعات قرآني بسيار محدودتر است.

 
 
نتيجه گيري
 
هدف از ارائة اين مقالة، شناخت ويژگي هاي بيان تصويري، به عنوان يكي از كاربردي ترين روش هاي آموزشي مفاهيم قرآن كريم براي كودكان دبستاني است. كاربرد صحيح نقش و تصوير و رنگ در شيوه هاي آموزشي به درك و شناخت بهتر كودك كمك مي كند. با اعمال اين روش، توجه كودك به آيات قرآني بيشتر و ارتباطش با مفاهيم قرآني عميق تر مي شود.
 در دورة معاصر براي آموزش مفاهيم قرآني به كودكان، مي بايست از روش هاي غير مستقيمي بهره برد كه با ذوق و زيبايي و ريتم همراه باشد. استفاده از شيوة بياني غير مستقيم مانند داستان پردازي، شعرگويي، نمايش، فيلم، انيميشن موفقيت بياني تأثيرگذاري دارد و روح مخاطب را ناخودآگاه درگير و انگيزة پذيرش مطلب را بيشتر مي كند.
در روايتي عميق از امام

امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۲۰:۰۱ ] [ مشاوره مديريت ]
  آداب كلام در كلام الهي   محمد شريفاني

آنچه در اين مقاله مدنظر است ، مروري است بر آداب سخن از ديدگاه قرآن. انتخاب اين بحث از جهات گوناگون حايز اهميت است كه ذيلاً به آنها اشاره خواهد شد و مهم‌ترين آنها نقش‌ بلندي است كه زبان و سخن در ميان اعضا و افعال انساني ، در سعادت وشقاوت انسان ايفا مي‌كند.
مباحث اين مقاله عبارت‌اند از: الف ـ اهميت كلام ؛ ب ـ آداب سخن گفتن؛ ج ـ آداب سخن شنيدن ؛ د ـ آداب گفتگو.

اهميت كلام

قرآن كريم كه از سنخ كلام است خود را به عنوان بيان معرفي كرده است : « هذا بيان للناس» ( آل عمران، 3/138) گرچه بيان، مفهومي است گسترده و بر هر چيزي كه مبين مقصود سخن است و لذا قرآن به آداب سخن ، بيش از خط يا اشاره پرداخته است.
به حسب عادت ، سخن گفتن مسأله ساده‌اي به نظر مي‌رسد لكن با اندك تأمل ، خواهيم دانست كه اين امر از پيچيده‌ترين و ظريف‌ترين اعمال انساني است. اين ظرافت و عظمت ،‌ از يك سو به نحوه همكاري اعضاي دستگاه صوتي براي ايجاد اصوات مختلف و نيز به وضع لغات و چينش آنها به دنبال يكديگر مربوط است و از سوي ديگر به تنظيم استدلالات وبيان احساسات از طريق عقل مربوط مي‌شود. عظمت زبان ، اين عضو كوچك و فعّال ،‌ و سخن كه فعل آن است، از نكات زير دريافت مي‌شود:
1. آنگونه كه از آيات 1 تا 4 سوره الرحمن استفاده مي‌شود، يكي از مهم‌ترين نعمت‌هاي الهي بعد از نعمت آفرينش ، نعمت بيان است. در اين آيات آمده است: « الرحمن . علم القرآن . خلق الانسان . علمه البيان» ( خداي رحمان ، قرآن را ياد داد ، انسان را آفريد ،‌ به او بيان آموخت.) گويا مفهوم اين سخن آن است كه انسان است و بيانش.
2. در قيامت از مسئوليت زبان سؤال مي‌شود. در سوره بلد آيات 8 و 9 مي‌خوانيم :« الم نجعل له عينين . و لساناً و شفتين»‌ (آيا دو چشمش نداديم ، و زبان و دو لب). شايد تعقيب آيه فوق به آيه 10 اين سوره : « وهديناه النجدين»‌ ( و هر دو راه ‹ خير و شر› را بدو نموديم) ، اين مطلب را مي‌فهماند كه زبان يكي از ابزار هدايت است.
3. سخن بهترين ابزار انتقال افكار و حتي تأثيرگذاري است كه در كلام پيامبر به عنوان سحر به آن اشاره شده. فرموده :‌ انّ من البيان سحراً.1
4. از ميان معجزات انبياء ، با عظمت‌ترين معجزه ، معجزه خالد نبوي يعني قرآن ، از سنخ كلام است. تأثير اين معجزه تا بدانجا بوده كه كفار با شنيدن اين كلام ، از آن به « سحر» تعبير مي‌كردند:‌« فقال ان هذا الا سحر يؤثر» ( مدثر،‌ 74 /24) (گفت: اين قرآن جز سحر نيست).
و گاه تا بدانجا پيش مي‌رفتند كه مي‌گفتند:‌« وقال الذين كفروا لاتسمعوا لهذا القرآن و الغوا فيه لعلكم تغلبون» ( فصلت، 41/26).
( كساني كه كافر شدند گفتند: به اين قرآن گوش مدهيد و سخن لغو در آن اندازيد شايد شما پيروز شويد.)
تعبير به سحر و نهي از استماع قرآن ، هر كدام به نوعي حكايت از نفوذ تأثير كلام الهي بر مردم دارد.
5. از جمله نخستين خوا‌سته‌هاي موسي پس از مبعوث شدن به رسالت ، براي موفقيت در انجام مسئوليت خويش ، زبان رساست. فرمود:« و احلل عقدة من لساني. يفقهوا قولي.» ( طه ، 20/27،28).
( و اززبانم گره بگشاي، تا سخنم را بفهمند.)
6. وجود آفات براي سخن در فرمايش اميرالمؤمنين ،‌ نشان ديگري از اهميت و شأن كلام است. فرمود: للكلام آفات2 ( همانا براي سخن آفاتي است.)
فيض كاشاني در محجة البيضاء آفات زبان را تا 20 عدد بر شمرده است.
در بياني ديگر امام علي (ع)، سخن را يكي از ابزار وضع و رفع نعمت‌ دانسته است: رب كلمة سلبت نعمة و جلبت نقمة 3 ( چه بسا سخني كه نعمتي را سلب كند و بلاهايي را جذب كند.)
و در تعبير ديگر، تأثير كلام را به شمشير تشبيه كرده است. آنگاه كه فرمودند: ‌رب كلام كالحسام4 ( چه بسا كلامي كه ‹ در برندگي› همچون شمشير است.)

آداب سخن گفتن

در قرآن براي سخن گفتن آدابي مطرح شده كه در تأثير سخن در گرو رعايت آنها است‌:

1. فصاحت:

نخستين ادب كلام ، فصاحت در كلام است.
فصاحت در لغت به معني خلوص چيز است؛ ( راغب) و در اصطلاح ، كلام فصيح يعني كلام عاري از انواع تعقيدات. هرگاه كلام از تنافر حروف ، غرابت حروف ، كراهت در سمع ، خلاف قياس صرفي ، تنافر كلمات مجتمع ضعف تأليف عاري و برهنه بودن فصاحت در كلام حاصل شده است.
هرگاه متكلم داراي ملكه‌‌اي باشد كه بتواند مراد خود را به راحتي و با رساترين تعابير ادا كند، فصيح ناميده مي‌شود.
موسي از خداوند درخواست مي‌كند برادرش هارون به جهت فصاحت كلامش كمك كار او باشد: « و اخي هارون هو افصح مني لسانا فارسله معي » ( قصص، 28/34) ( برادرم هارون از من زبان‌آورتر است پس او را با من به دستياري گسيل‌دار )
فصاحت در كلام اميرالمؤمنين اين چنين تعريف شده است: احسن الكلام ما لاتمجه الاذن و لايتعب فهمه الافهام.
بهترين سخن آن است كه گوش را اذيت نكند و فهم را به زحمت نيندازند ( كه اشاره است به عاري بودن از تعقيدات لفظي و معنوي.)
شأن فصاحت تا حدي است كه پيامبر(ص) فرمود: الفصاحة زينة الكلام ، ( فصاحت زينت سخن است.)6 در كلام ديگر فرمود: جمال الرجل فصاحة لسانه7 ( جمال مرد رسايي زبانش مي‌باشد.)

2. بلاغت:

در لغت به معناي وصول و انتهاست؛ ( راغب) و در اصطلاح عبارت است از مطابقت كلام با مقتضاي حال و مقام، به عنوان نمونه در مقام تأكيد ، ايجاز و يا اطناب سخن ، رعايت هر يك را بنمايد.
بسياري از ناهنجاري‌هاي سخن ناشي از عدم رعايت موقعيت كلام است. در آيه 63 سوره نساء درباره منافقين آمده است:
« فاعرض عنهم و عظم و قل لهم في انفسهم قولاً بليغاً » ( از آنان روي برتاب و پندشان ده و با آنها سخني رسا بگوي.)
بلاغت در سخن حتي شامل پرهيز از سؤال نامناسب هم خواهد شد ، در آيه 101 سوره مائده مي‌خوانيم:
« يا ايها الذين آمنوا لاتسألوا عن اشياء أن تبدلكم تسؤكم »
( اي اهل ايمان از چيزهايي كه اگر براي شما آشكار گردد شما را اندوهناك مي‌ كند مپرسيد.)
از امام علي (ع) نقل شده كه فرمود : لاتتكلمن اذا لم تجد للكلام موقعاً 8 ( البته نبايد هنگامي كه براي كلام زمينه نيست سخن گفت.)
اقتضاي بلاغت در سخن آن است كه محدوده كلام نيز به تناسب موقعيتها رعايت گردد. دركلام امام علي (ع) آمده است: الكلام كالدواء قليله ينفع و كثيره قاتل 9 ( سخن همچون داروست ،‌ اندكش سود مي‌بخشد و فراواني آن كشنده است.)

3. لينت سخن:

در لغت گفته شده : اللين ضد الخشونة، لينت ضد خشونت است؛ ( راغب) كلم لين همراه با نوعي نرمي و ملايمت است.
تأثير لحن ملايم تا بدانجاست كه خداوند به موسي و هارون مي‌گويد: « قول لا له قولاً لينا لعله يتذكر او يخشي» ( طه ، 20/44) ( با او سخني نرم گوييد شايد كه پند گيرد يا بترسد.)
رمز توفيق پيامبر (ص) عليرغم نبود امكانات و وجود موانعي همچون فرهنگ ضعيف مردم ، ياران كم و دشمنان زياد حضرتش ، لينت خلق و خوي و كلام پيامبر (ص) است:
« فيما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظاًَ غليظ القلب لانفضوا من حولك » (‌ آل‌عمران، 3/159)
( پس به بركت رحمت الهي با آنان نرمخو شدي و اگر سخت دل بودي قطعاً از اطرافت پراكنده مي‌شدند.)

4. سديد بودن:

سداد و سديد از ماده سد ، به معناي استقامت و محكم بستن است. ( راغب)
از آداب سخن‌، سديد بودن كلام است، هرچه كلام با عقل و منطق و استدلال بيشتر همراه باشد ميزان استحكام آن بيشتر خواهد بود. هر چه استحكام كلام بيشتر باشد ثبات و بقاء آن بيشتر خواهد شد. اصولاً قرآن به دليل آنكه سخنش يا با عقل هماهنگ است و يا با فطرت ، از استحكام و استقامت خاصي برخوردار است.
در سوره احزاب آيه 70 و 71 آمده است:
« يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله و قولوا قولا سديداً. يصلح لكم اعمالكم و يغفر لكم ذنوبكم»
( اي مؤمنان از خدا پروا داريد و سخني استوار گوييد تا اعمال شما را به اصلاح در آورد و گناهانتان را ببخشايد.)
گويا از آثار سخن محكم ، اصلاح اعمال و تطهير انسان از گناه خواهد بود.

5. ميسور بودن كلام:

در لغت سير و ميسور به معناي سهل و آسان آمده است. ( راغب)
يسير نقطه مقابل عسر و تكلف است و تكلف نوعي زحمت است كه تكليف هم به همين معناست. همان گونه كه انسان مي‌تواند در زندگي خود با محدوديتها و با تكلفات فراوان رفتار كند و در نتيجه عرصه را برخود تنگ نمايد، در مقام سخن هم مي‌تواند دچار انواع تكلفات گردد.
« قل ما اسألكم عليه من اجر و ما انا من المتكلفين» ( ص، 38/86)
( بگو من مزدي بر رسالتم از شما طلب نمي‌كنم و اهل تكلف و تصنع نيستم) پيامبر (ص) فرمود: نحن معاشر الانبياء و الاولياء برآءُ من التكلف10.
( ما گروه انبيا و اوليا از تكلف و زحمت بيزاريم.)
متقابلاً در احاديث به سهولت توصيه شده است. اميرالمؤ منين (ع) فرمود: اسهل يدر الرزق11 ( آساني عامل ريزش رزق است.)
سهولت همان‌گونه كه در افعال جاري است،‌ در كلام نيز قابل اجراست. از آداب سخن آن است كه همراه با سهولت ‌و آساني باشد. قرآن ، خود را به اين صفت ، موصوف كرده ، آنجا كه مي‌گويد: « ولقد يسرنا القرآن للذكر فهل من مذكر» ( قمر ، 54/40) ( و قطعاً‌ قرآن را براي پندآموزي آسان كرديم. پس آيا پند گيرنده‌اي هست؟)
از اين آيه استفاده مي‌شود كه سهولت دركلام ، خود عالمي است براي يادگيري آسان و مقبوليت در سخن و لذا قرآن دستور مي‌دهد سخن را با آساني ادا كنيد: « فقل لهم قولاً ميسوراً» ( اسراء ، 17/28) ( و با ايشان با ملايمت و راحتي سخن بگوي.)
تكليف درسخن ، الف : هم مي‌توانيد به نحوه اداي كلام مربوط شود، آنگونه كه از نبوي شريف معلوم مي‌شود: ان الله ليبغض الرجل البليغ الذي يلعب بلسانه كما تلعب الباقرة12.
( همانا خداوند مبغوض مي‌دارد انسان بليغي كه با زبانش همچون گاو ، بازي مي‌كند.)
ب: و همچنين مي‌تواند به محتوا و استفاده از واژه‌هاي پيچيده كه ملازم با صعوبت در فهم است مربوط مي‌‌شود كه البته اين نوع تكلف در كلام ، خلاف فصاحت در سخن است. آن گونه كه درفرمايش اميرالمؤمنين آمده است: احسن الكلام ، مالاتمجه الاذن و لايتعب فهمه الافهام13. ( بهترين سخن آنست كه گوش را اذيت نكند وفهم را به زحمت نيندازد.)
اداي نارواي سخن باعث اذيت گوش؛ و بكارگيري مفاهيم پيچيده باعث اذيت فهم خواهد شد.

6. لغو بودن سخن:

اللغو من الكلام مالايعتد به و هو الذي يورد لاعن روية و فكر فيجري مجري اللغا و هو صوت العصافير. و قد يسمي كل كلام قبيح لغواً.
( كلام لغو آن است كه قابل اعتنا نباشد. همان سخني كه از روي فكر و تأمل صادر نشود كه به منزله صداي گنجشكان است. وگاه به هر كلام قبيحي لغو گفته مي‌شود.) ( راغب)
در اوصاف بهشت آمده است كه: « لايسمعون فيها لغواً ولاكذابا»‌ ( نباء ، 78/35).
( در آنجا نه بيهوده‌اي شنوند و نه يكديگر را تكذيب كنند.)
همچنين در اوصاف مؤمنين مي‌خوانيم : « و الذين هم عن اللغو معرضون» ( مؤمنون ، 23/3)
( آنان كه از سخن بيهوده رويگردانند.)
از موارد مورد استعمال كلمه لغو مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه يكي از آداب سخن آن است كه كلام ، همراه با نوع فكر و مقبوليت باشد.

7. معروف بودن كلام:

المعروف : اسم لكل فعل يعرق بالعقل او الشرع ، حسنه. و المنكر ما ينكر بهما.
( معروف نامي است براي هر كاري كه بواسطه عقل يا شرع ، حسنش شناخته شده باشد و منكر آن است كه به واسطه اين دو مورد انكار قرار گرفته باشد.) ( راغب)
معروف ، الف: گاه صفت فعل قرار مي‌گيرد ، آن گونه كه از آيه « وأمر بالعرف» ( اعراف ، 7/199) فهميده مي‌شود.
ب: و گاه صفت كلام قرار مي‌گيرد. يعني يكي از آداب سخن آن است كه كلام متكلم بايد از نظر عقل و شرع تحسين شده باشد. آنگونه كه از آيات « وقلن قولاً معروفا» ( احزاب ، 33/32) و « قول معروف» ( محمد ،‌47/21) فهميده مي‌شود.

8. حسن مطلع وحسن ختام:

از آداب كلام آن است كه آغاز و ختم سخن با نام خدا باشد. توجيه اين دستور مي‌تواند:
الف ـ هم به اقتضاي ادب و تجليل از مقام ربوبي باشد، كه سخن با نام خدا آغاز شود.
ب ـ و هم باب معاشقه با خدا چنين اقتضايي را دارد كه عاشق هماره در مقام احياي نام معشوق است.
ج ـ و هم تعظيم شعائر كه مصداقي است از تقواي الهي ، اقتضاي بزرگداشت نام خدا را دارد. آن گونه كه آيه « و من يعظم شعائر الله فانها من تقوي القلوب » ( حج ، 22/32) ( هر كس شعائر خدا را بزرگ دارد در حقيقت از پاكي دلهاست.) اشاره دارد. اين ادب الهي از آيات 29 و 30 سوره نمل كه بلقيس گفت: « يا ايها الملأ اني القي الي كتاب كريم ، انه من سليمان و انه بسم الله الرحمن الرحيم» ( اي سران، نامه‌اي ارجمند براي من آمده از طرف سليمان است و آن به نام خداوند رحمتگر مهربان است.)
و همچنين آيه 41 سوره هود كه فرمود: « قال اركبوا فيها بسم الله مجريها و مرسيها» ( نوح گفت در آن سوار شويد ،‌ به نام خداست روان شدن ولنگر انداختنش.) فهميده مي‌شود.

9. كريم بودن كلام:

كريم ، هم مي‌تواند صفت خدا باشد كه در اين حال ، اسمي است براي احسان الهي . آنجا كه آمده است: « و ان ربي غني كريم » ( نمل ، 27/40) ( همانا پروردگار من بي‌نياز و ارجمند است.)
و هم صفت انسان باشد كه در اين صورت اسمي است براي اخلاق و افعال پسنديده‌اي كه از انسان ظاهر مي‌شود و به طور كلي هر چيزي كه در باب خودش نوعي شرافت داشته باشد ، به كرم متصف مي‌شود. مثل اينكه درباره قرآن مي‌خوانيم: « انه لقرآن كريم » ( واقعه ، 56/77) ( اين پيام قطعاً قرآني است ارجمند.)
و يا درباره فرشتگان مي‌خوانيم : « بل عباد مكرمون» ( انبياء ، 21/26) ( بلكه فرشتگان بندگاني ارجمنداند.) و « كرام برره»‌ ( عبس ، 80/16) ( ارجمند و نيكوكارند.) ويا درباره انسان مي‌خوانيم: «‌جعلني من المكرمين» ( يس ، 36/27) ( پروردگارم مرا در زمره عزيزان قرار داد.)
همچنين درباره كلام مي‌خوانيم : « فلا تقل لهما اف و لاتنهرهما و قل لهما قولاً كريما»‌( اسراء ، 17/23) ( به آنان اوف مگو و پرخاش مكن و با آنان شايسته سخن بگوي)
از موارد استعمال اين واژه مي‌توان چنين استفاده كرد كه كرامت به معناي شرافت؛ و بيانگر نوعي ادب براي سخن است. بدين معنا كه از آداب سخن آن است كه ،‌كلام همراه با ادب القا شود. در نبوي شريف مي‌خوانيم‌: اجملول في الخطاب تسمعوا جميل الجواب14 ( زيبا خطاب كنيد تا جواب زيبا بشنويد.)
بديهي است ادب يك مقوله بسيط نيست ، بلكه مقوله‌اي است كه از امور مختلف تشكيل مي‌شود ، كه عبارت‌اند از:

الف ـ استفاده از واژه‌هاي سالم

يكي از چهره‌هاي ادب و شرافت در سخن ،‌بكارگيري الفاظ مناسب است. در وصف عبادالرحمن ، قرآن مي‌فرمايد:‌«‌ واذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً»‌ ( فرقان ، 25/63) ( و چون نادانان ايشان را مورد خطاب قرار دهند به ملايمت و سلامتي جواب دهند.)
از سوي ديگر قرآن فحش و ناسزاگويي را مورد نهي قرار داد. « ولاتسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدواً بغير علم» ( انعام .‌6/108) ( آنان كه جز خدا مي‌خوانند دشنام مدهيد كه آنان از روي دشمني و به ناداني خدا را دشنام مي‌دهند.)

ب ـ آهنگ ملايم

آهنگ ملايم مي‌تواند يكي از چهره‌هاي ادب در سخن باشد، آن گونه كه از آيه 2 ، سوره حجرات استفاده مي‌شود: «يا ايها الذين آمنوا لاترفعوا اصواتكم فوق صوت النبي ولاتجهروا له بالقول كجهر بعضكم بعضا» ( اي كساني كه ايمان آورديد! صدايتان را بلندتر از صداي پيامبر مكنيد و همچنان كه بعضي از شما با بعضي ديگر بلند سخن مي‌گوييد با او با صداي بلند سخن مگوييد.)

ج ـ تشريفات در كلام

ادب اقتضا دارد كلام را با تشريفات ادا كنيم كه نمونه‌هاي از اين ادب را در آيات و روايات مشاهده مي‌كنيم.
اغلب آيات در مقام بيان احكام ، حكم را با تشريفات خاصي بيان مي‌كنند كه لطافت خاصي به بيان حكم مي‌خشد. تعبير به « يا ايها الذين آمنوا» و « يا ايتها النفس المطمئنة » و « لعلكم تعقلون» و « لعلكم تفلحمون»‌ و امثال اين تعابير مي‌تواند نوعي تشريفات سخن باشد.
بني تميم پيامبر را با اسم صدا مي‌زند و مي‌گفتند:‌« يا محمد يا محمد اخرج الينا» 15 ( اي محمد به نزد ما خارج شو) خطاب آمد:« لا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم بعضاً» ( همچنان كه بعضي از شما با بعضي ديگر بلند سخن مي‌گوييد با او سخن نگوييد.) « ان الذين ينادونك من وراء الحجرات اكثرهم لايعلمون» ( حجرات، 49/4) ( كساني كه تو را از پشت اتاقها به فرياد مي‌خوانند بيشترشان نمي‌فهمند.)
در آيه 63 سوره نور مي‌خوانيم: « لاتجعلوا دعاء الرسول كدعاء بعضكم بعضا» ( خطاب كردن پيامبر را درميان خود مانندخطاب كردن بعضي از خودتان به بعضي قرار مدهيد.)
پيامبر(ص) درباره بيان نام ماه مبارك رمضان فرمود: لا تقولوا رمضان فان رمضان اسم من اسماء الله تعالي ولكن قولوا شهر رمضان.16 ( نگوييد رمضان ،‌ همانا رمضان است از اسامي خداوند متعال. لكن بگوييد: ماه مبارك رمضان.)
تعابير فوق هركدام به نوعي حكايت ازتشريفات در سخن دارد. تنها در دو مودر تشريفات در سخن استثنا شده است.
الف ـ آنجا كه تشريفات ، خلاف باب مبحث باشد. گاه تشريفات در سخن ،‌ با الفت و صميميتي كه بين افراد ، موجود است سازگار نيست. د رذيل آيه 63 سوره نور، در روايت آمده است كه حضرت فاطمه (س) پيامبر را به عنوان « يا رسول الله » خطاب مي‌كرد كه پيامبر (ص) فرمودند: قولك يا اباه، احب الي قلبي و ارضي للرب.18 ( اينكه مرا پدر خطاب كني نزد من محبوب‌تر و مايه خشنودي پرودرگار است.)
اين برخورد نشان مي‌دهد، در جو صميمت و محبت به كارگيري القاب و تشريفات از اثر محبر خواهد كاست.
براي تكميل بحث‌ ، مناسب است به آداب شنيدن سخن و آداب گفت‌وگو نيز، از ديدگاه قرآن اشاره كنيم.

آداب سخن شنيدن

مطالبي كه معمولاً مي‌شنويم از سه حال بيرون نيست:
الف ـ داراي رشد آشكار است: اقتضاي ادب درباره اين نوع سخنان ، آن است كه : به اين سخن دل داد و توجه كرد و نيز در برابرش سكوت كرد.
اين ادب از آيه « و اذا قري القرآن فاستمعوا له وانصتوا» ( اعراف، 7/204) ( و چون قرآن خوانده شود گوش بدان فرا دهيد و خاموش مانيد) قابل استيناس است. تعبير به « استمعوا» ( گوش دادن و توجه كردن) و « انصتوا» خاموش ماندن ، بيانگر دو جلوه ادب در برابر كلام حق است.
ب ـ داراي ضلالت آشكار است: به همان ميزان كه سخن حق داراي تأثير مثبت است و تجليل و حمايت از آن لازم است، كلام باطل نيز داراي تأثير منفي بوده و اعراض از آن لازم است.
در آيه 68 سوره انعام آمده است: « و اذ رايت الذين يخوضون في آياتنا فاعرض عنهم حتي يخوضوا في حديث غيره» ( چون بيني كساني ‹ به قصد تخطئه › در آيات ما فرو مي‌روند از ايشان روي برتاب تا در سخني ديگر درآيند.)
قطعاً كلام باطل كه داراي ضلالت است ، مصداقي است از قول زور و قول لغو ، كه در آياتي از آنها نهي شده است:‌« فاجتنبوا قول الزور» ( حج ، 22/30)
« والذين هم عن اللغو معرضون» ( مومنون، 23/3) ( مومنان كساني هستند كه از بيهوده رويگردانند.)
ج ـ كلام مشتبه : الشبهه هو ان لايتميز احد الشيئين من الاخر لما بينهما من التشابه عيناً كان او معني. ( شبهه آن است كه دو چيز از همديگر تمييز داده نشود به خاطر تشابه عيني يا معنوي كه بين آنهاست.) ( راغب)
آنچه مايه سردرگمي انسانهاست كلام حق يا باطل نيست، بلكه كلام مشتبه است. آن گونه كه از آيه 7 سوره آل‌عمران استفاده مي‌شود . مشتبه يعني كلام دو پهلو ، كلامي كه آبستن فتنه است.
« ... و اُخر متشابهات فاما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه نه ابتغاء الفتنه» ( پاره‌اي از آيات متشابهات‌اند. آناني كه در دل‌هايشان انحراف است براي فتنه جويي از آنها پيروي مي‌كنند.)

ادب دربرابر كلام مشتبه:

الف ـ تحقيق در راوي

يكي از آداب براي كشف حق ، دقت و كنكاش در راوي سخن است. در ذيل آيه 42 سوره عبس: « فلينظر الانسان الي طعامه» ( پس انسان بايد به خوراك خود بنگرد) ، از امام باقر (ع) نقل شده : علمه الذي ياخذه عمن يأخده، 19 ( انسان بايد دقت كند كه علوم خود را از چه كسي دريافت مي‌كند.)

ب ـ تحقيق در مروي

آن گونه كه از آيه 6 سوره حجرات استفاده مي‌شود، تحقيق درمروي ادب ديگراست در برخورد با كلام مشتبه:
« يا ايها الذين آمنوا ان جاءكم فاسق بنباء فتبينوا ان تصبيوا قوماً بجهالة فتصبحوا علي ما فعلتم نادمين» ( اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، اگر فاسقي برايتان خبري آورد، نيك وارسي كنيد. مبادا به ناداني گروهي را آسيب برسانيد و از آنچه كرده‌ايد پشيمان شويد.)

ج ـ گلچين كردن

سومين ادب در برخورد با كلام مشتبه پس از تحقيق در راوي ومروي ، انتخاب بهترين سخنان است: « فبشر عبادالذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولواالالباب» ( زمر ،‌39 /17،18) ( پس بشارت بده به آن بندگان من كه به سخن گوش فرا مي‌دهند و بهترين آن را پيروي مي كنند. اينانند كه خدايشان راه نموده و اينانند همان خردمندان.)
معيار انتخاب احسن، قرآن است و عقل ، چرا كه اين دو مي‌توانند نقش امامت و رهبري انسان را در ارايه فكر صحيح بيان كنند. پيامبر (ص) درباره قرآن فرمود: عليكم بالقرآن فاتخذوه اماماً و قائداً20 ( برشما باد به قرآن، پس آن را امام و جلودار خود انتخاب كنيد.)
و درباره عقل، امام علي (ع) چنين فرمود:‌ العقول ائمة الافكار21 ( عقل‌ها امام افكارند.)
بديهي است كه تحقيق درباره مشتبهات تنها شأن كساني است كه در اين امر قدرت تشخيص داشته باشند و براي آنان كه فاقد قدرت تجزيه و تحليل‌اند، اين كار ممنوع است. كليد اين تشخيص نيز ، به حكم آيه 29 سوره انفال ،‌ در گروي تقوي است: « ان تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً »‌( اگر خدا ترس و پرهيزگار شويد خدا به شما فرقان بخشد.)

آداب گفت‌وگو

مرحله سوم آداب كلام ، به آداب رد وبدل كلام مربوط مي‌شود.

1. توجه كردن به طرف مكالمه:

شايد بتوان اين ادب را از آيات مربوط به مجلس انس بهشتيان استيناس كرد.
« متكين عليها متقابلين» ( واقعه ، 56/16) ( بر بهشتيان بر تختها نشسته ، مي‌نگرند.)
« لايسمعون فيها لغواً و لاتأثيماً. الا قيلا سلاماً سلاماً» ( واقعه ،‌56/25،26) ( در آنجا نه بيهوده‌اي مي‌شنوند و نه سخني گناه‌آلود. سخني جز سلام و درود نيست.)
از اين آيات استفاده مي‌شود كه در بهشت مجلس انس سالمي برقرار است و بدون شك، آنچه ادب يك مجلس در خور شأن بهشت است از ناحيه بهشتيان رعايت مي‌شود. در آن مجلس ، اهل بهشت روبروي يكديگر، درحال توجه ،‌ سخنان سالم رد وبدل مي‌كنند.

2. گفت‌ و گو به صورت نجوي نباشد:

اصولاً مكالمه بايد از آفات كلام دور باشد. لكن مهم‌ترين آفات كه اغلب در ظرف مكالمات بوجود مي‌آيد دو آفت است.
الف ـ نجوي ، ب ـ جدال.
قرآن در باب نجوي مي‌فرمايد: « انما النجوي من الشيطان ليحزن الذين آمنوا و ليس بضارهم شيئاً الا باذن الله » ( مجادله، 58/10) ( نجوا از القائات شيطان است تا كساني را كه ايمان آورده‌اند، دلتنگ گرداند. ولي جز به فرمان خدا هيچ آسيبي به آنها نمي‌رساند.)
با توجه به روحيه ضعيف اغلب مردم ، نجوا در مجلس مي‌تواند عامل وسوسه وتخيلات باطل بوده ، و قلوب مؤمنين را نسبت به يكديگر محزون كند. هر چند تا اراده الهي نباشد ، نجواي افراد به كسي ضرر نمي‌رساند، لكن درك اين مهم از افق ، فكر افراد ضعيف الايمان بيرون است.
نجوا تنها در سه مورد تجويز شده كه در سوره نساء آيه 114 به آن اشاره شده است: « لا خير في كثير من نجويهم الا من عمل بصدقة او معروف او اصلاح بين الناس» ( در بيزاري از رازگويي‌هاي ايشان خيري نيست مگر اينكه بدين‌وسيله به صدقه يا كار پسنديده يا سازشي بين مردم فرمان دهد.)

3. جدل نباشد:

شيطان همواره در صدد ايجاد عداوت و كينه و از بين بردن محبت و صميميت افراد است.
« انما يريد الشيطان ان يوقع بينكم العداوة و البغضاء.»‌ ( مائده، 5/91) ( همانا شيطان مي‌خواهد در ميان شما دشمني و كينه‌اي ايجاد كند.)
يكي از بهترين فرصتها براي ايجاد تفرقه و عداوت بين مردم ،جدال است كه مكالمات نيز، عموماً ميدان مناسبي است براي جدال. قرآن مي‌فرمايد: « ان الشياطين ليوحون الي اوليائهم ليجادلوكم» ( انعام، 6/121) ( شياطين به دوستان خود وسوسه مي‌كنند تا با شما ستيزه نمايند.)

پي نوشت ها:

1. محمدي ري‌شهري ، ميزان الحكمة ،‌ حديث شماره 1847.
2. همان، ح 17959.
3. نهج البلاغه ، حكمت 381 ، فيض الاسلام.
4. ميزان الحكمة ، ح 17830.
5. همان ، ح17934.
6. همان ، ح15917.
7. همان ،ح18164.
8. همان ، ح17964.
9. همان ، ح17904.
10. همان ، ح17494.
11. همان ، ح7189.
12. همان ، ح1864.
13. همان ، ح17934.
14. همان ، ح17952.
15. جمعي از نويسندگان ،‌ تفسير نمونه ،‌ 22/140.
16. ميزان الحكمة ، ح7442.
17. نهج البلاغه ، حكمت 347، فيض الاسلام.
18. بحراني ، تفسير البرهان ، 7/104.
19. همان 4/429.
20. ميزان الحكمة ، ح 16425.
21. همان ، ح13345.

دانشنامه موضوعي قران كريم

http://www.maarefquran.org/index.php/page,viewArticle/LinkID,5317


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۱۹:۵۹ ] [ مشاوره مديريت ]

 

تمرين هاي ضروري براي سخنراني و گويندگي

۴ - تمرين تنفس و صدا (۵)

راحت نفس بكشيد تا به آرامش كامل برسيد

تنفس مساله ي بسيار حساسي است، عوامل زيادي باعث مي شود كه نتوانيم به درستي تنفس كنيم؛ مانند آلودگي هوا، استرس هاي روزانه، اتفاقات و حوادث، مشكلات عاطفي، اضطراب و غيره.

اگر ندانيد چگونه تنفس طبيعي انجام دهيد، احساس خستگي مي كنيد و روحيه تان خراب مي شود. اما چنانچه تمرين هاي تنفس كامل را انجام دهيد و بتوانيد شيوه ي تنفس خود را اصلاح كنيد، حتي در موقعيت هاي تنش زا نيز مي توانيد به احساس خوبي برسيد يا حداقل تنش ها را بهتر مهار و كنترل كنيد.

تنفس كامل و مناسب پديده اي غير طبيعي نيست بلكه روشي است كه با نهاد و طبيعت بدن ما سازگاري دارد. تنفس كامل روشي است كه نوزادان در نواحي شهري و نيز بزرگسالان در نواحي دور از هياهوي شهر به طور طبيعي و عادي آن را انجام مي دهند؛ اما انسان متمدن به روش هاي غير طبيعي و غلط تنفس عادت كرده است.

نفس كشيدن كامل، الزاماً به معني پُر كردن ريه ها از هوا نيست، بلكه در اين روش مي توان هواي دمي و بازدمي را به دلخواه بين نواحي مختلف، ريه ها توزيع و تنظيم كرد.

بهره گيري از روش تنفس مناسب، شما را در برابر ابتلا به عفونت هاي دستگاه تنفس و حتي سرماخوردگي هاي معمولي مصون مي كند و مقاومت بدن را در برابر بيماري ها بالا مي برد. از طرفي كارايي و كيفيت خون به ميزان اكسيژن موجود در آن بستگي دارد. اگر در اثر تنفس نادرست اكسيژن كافي در اختيار خون قرار نگيرد، مواد سمي ناشي از سوخت و ساز بدن در آن انباشته مي شود.

همان گونه كه مي دانيد تمام سلول هاي بدن انسان براي دريافت مواد مورد نياز خود به خون وابسته اند و باقي ماندن مواد سمي در خون، تمام بدن را تحت تاثير قرار مي دهد، از اين جهت تنفس كامل در پاك سازي كلي بدن، نقش مهمي دارد. حتي دستگاه گوارش نيز از بخش هايي است كه در اثر تنفس نادرست آسيب مي بيند؛ زيرا فرآيند هضم و جذب مواد غذايي به اكسيژن نياز دارد.

دستگاه عصبي شامل مغز و نخاع و رشته هاي عصبي، از بخش هاي مهم تري هستند كه در اثر تنفس نادرست و محروميت از اكسيژن آسيب مي بينند. حتي عملكرد جنسي انسان نيز به كاركرد صحيح سيستم اعصاب پاراسمپاتيك وابسته است و ناتواني جنسي نيز مي تواند يكي از پيامدهاي عادت كردن به روش هاي نادرست تنفس باشد.

هنگام دم كامل، ديافراگم منقبض مي شود و به كبد، معده و ساير احشاي شكمي فشار ملايمي وارد مي كند و در واقع به نوعي آن ها را ماساژ مي دهد كه با بهبود گردش خون اعضاي گوارشي، به نوبه ي خود در سلامت كاركرد اين اعضا موثر است. به عبارت ديگر، با تنفس كامل ديافراگمي مي توان اعضاي شكمي را به نوعي ورزش داد.

تنفس ناسالم

اغلب افراد به هنگام تنفس كردن مرتكب سه اشتباه مي شوند، كه عبارت هستند از:

تنفس كم عمق، تنفس بيش از اندازه سريع و تنفس وارونه.

بنابراين ساده ترين راه حل اين است كه آرام تر، عميق تر و درست تر نفس بكشيم. اما تنفس وارونه نياز به كمي توضيح دارد. بهترين راه براي اطلاع از تنفس صحيح، نگاه كردن به تنفس نوزادان و كودكان است. بچه ها وقتي نفس مي كشند، به هنگام عمل دم شكم شان بالا مي آيد و گرد مي شود. عضلات شكم كودك نرم است؛ به طوري كه هوا مي تواند به راحتي به عمق ريه هاي او برسد. وقتي تنفس كردن ناسالم بزرگسالان را تماشا مي كنيد، درست عكس اين حالت است. به همين دليل است كه آن را تنفس وارونه مي نامند. اغلب بزرگسالان هنگام دم شكم شان را سفت مي كنند و در اين حالت تنفس، شكم مانع پُر شدن ريه ها از هوا مي شود. حتي بازدم شان را ناقص انجام مي دهند كه همه اين ها به خاطر استفاده وارونه از عضلات ديافراگمي است.

تنفس سالم

تنفس سالم و درست، سه مرحله دارد: شروع، ميانه، اوج(به هنگام بازدم اين ترتيب برعكس مي شود) كه در حالت هاي دم و بازدم توضيح داده مي شود.

عمل دم

در شروع عمل دم، شكم در حالت آرامش قرار مي گيرد. اين كار ديافراگم را صاف مي كند قبل از حركت سينه، شكم قدري بزرگ و منبسط مي شود و فضايي را فراهم مي سازد تا هوا، بخش هاي تحتاني ريه هاي شما را پُر كند. عمل دم در ميانه ي راه خود، عضلات سينه را منبسط مي كند و در نتيجه قفسه سينه بزرگ مي شود قفسه سينه به سمت بالا حركت مي كند، زيرا هوا بخش مياني ريه ها را پُر مي كند. در بخش اوج عمل دم، استخوان ترقوه به سمت بالا حركت مي كند و شانه ها حالت آرام به خود مي گيرند و كمي عقب مي روند. هوا بخش هاي فوقاني ريه ها را پُر مي كند.

عمل بازدم

در شروع عمل بازدم، استخوان هاي ترقوه پايين مي افتند و شانه ها كمي به سمت جلو متمايل مي شود. در ميانه ي بازدم عضلات سينه به حالت آرام درآمده و قفسه ي سينه به سمت پايين حركت مي كند و در هر سه بُعد باريك مي شود.

البته هرگز توصيه نمي شود به هنگام تنفس به جزييات تا اين اندازه توجه كنيد؛ با اين حال چند دقيقه اي دقت به تنفس و جزييات آن مفيد است.

تمرين هاي تنفس

در ادامه ي مطالب، تمرين هاي زير، شما را با چگونگي انجام بهتر تنفس كامل آشنا مي كند:

تمرين اول:

در اين تمرين آموزش اوليه ارائه مي شود. به هنگام بازدم، هواي درون ريه هاي خود را به بيرون بدميد؛ البته بدون فشار زياد آن قدر مكث كنيد كه بدن تان به شما بگويد به تنفس بعدي احتياج داريد. مهم نيست دو ثانيه مكث كنيد يا مثلا بيست ثانيه. حالا تا حدي كه امكان دارد، هوا را به درون ريه هاي خود بكشيد(دم بدون فشار زياد) بار ديگر عمل بازدم را انجام دهيد و آن قدر صبر كنيد تا مجبور شويد دوباره تنفس كنيد. اين تمرين را به مدت يك دقيقه انجام دهيد.

حالا از اين تمرين بيرون بيايد(استراحت) و بدن خود را وارسي كنيد. آيا تغييري در خستگي، تنش و مه آلوده بودن ذهن تان به وجود آمده است؟ اگر تغييري را احساس نكرده ايد چند دقيقه ديگر اين تمرين را انجام دهيد. اما نبايد به شما فشاري وارد شود؛ يعني دم و بازدم را با فشار انجام ندهيد.

اگر اين تمرين را به درستي انجام دهيد، در پايان هميشه احساس آرامش جسمي و ذهني بيشتري خواهيد داشت. به راحتي و ساده بودن تمرين بيشتر توجه داشته باشيد و نگران كامل و صد در صد درست انجام دادن آن نباشيد.

تمرين دوم:

۱- راست بنشينيد و ستون فقرات در يك امتداد باشد. به بدن خود هيچ فشاري وارد نكنيد و آرامش را در عضلات بدن تجربه كنيد. سپس آهسته و پيوسته از راه سوراخ هاي بيني خود دم بگيريد؛ به گونه اي كه ابتدا بخش هاي پاييني ريه ها از هوا پُر شود. نشانه اين حالت آن است كه پرده ديافراگم(كه محتويات قفسه سينه را از احشاي شكمي جدا مي كند)، به قسمت پايين رانده مي شود و با قدري فشار، عضلات جدار شكم را به بيرون برجسته مي كند. در ادامه با اتساع بخش هاي تحتاني قفسه سينه و دنده هاي پاييني، قسمت مياني ريه ها را پُر كنيد و سرانجام با برآمده كردن قسمت فوقاني سينه و بالا كشيدن دنده هاي بالايي، بخش هاي فوقاني ريه ها را از هوا پُر كنيد. در حالت اخير بخش تحتاني شكم اندكي به داخل كشيده خواهد شد كه به پُر شدن بخش فوقاني ريه ها كمك مي كند. فراموش نكنيد كه در اين تمرين بايستي دم روندي پيوسته و آرام داشته باشد و نبايد پُر كردن سه بخش مختلف ريه در سه حركت جداگانه انجام شود. همچنين از انجام دم هاي تكانه اي به شدت بپرهيزيد.

۲- دم را به مدت چند ثانيه حبس كنيد(تا آن جا كه مقدور باشد و بدون اجبار و فشار زياد باشد).

۳- به آرامي نفس خود را بيرون دهيد؛ به گونه اي كه قفسه سينه در وضعيتي پايدار قرار داشته باشد و هم زمان با خروج هوا از ريه ها، شكم اندكي داخل كشيده شود. وقتي هواي موجود در ريه ها خارج شد، قفسه ي سينه و شكم خود را آرام كنيد. با اندكي تمرين مي توان بر اين تكنيك تسلط پيدا كرد و آن را به طور خودكار و عادتي انجام داد. براي انجام بهتر تمرين دوم مي توانيد رو به روي يك آينه ي بزرگ بنشينيد و دستان خود را آرام روي شكم قرار دهيد تا حركات را بهتر احساس كنيد. هنگام انجام اين تمرين بهتر است گاهي در پايان دم، شانه ي خود را بلند كنيد، به طوري كه بر اثر بالا آمدن ترقوه كوچك ترين بخش قسمت فوقاني ريه نيز از هوا بي نصيب نماند.

تمرين سوم:

اين تمرين در يوگا، تنفس پاك كننده ناميده مي شود؛ چرا كه ريه ها را پاك و به اعضاي دستگاه تنفسي سلامت مي بخشد. اين نوع تنفس به ويژه براي سخنرانان و خوانندگان آواز در پايان كارشان مفيد مي باشد. اگر احساس مي كنيد ريه هاي تان به پاكسازي نياز دارد، از اين روش استفاده كنيد تمرين فوق در مراحل زير انجام مي شود.

۱- يك دم عميق بگيريد.

۲- دم خود را به مدت چند ثانيه حبس كنيد.

۳- لبان خود را همانند زماني كه مي خواهيد سوت بزنيد جمع كنيد، اما گونه ها را از هوا پُر نكنيد. سپس مقداري از هوا را از طريق لب هاي خود با فشار خارج كنيد. پس از لحظه اي درنگ بار ديگر مقداري از هوا را با همين روش بيرون دهيد. اين كار را به همين صورت ادامه دهيد تا تمام هواي موجود در ريه ها خارج شود. اين نوع تنفس براي رفع خستگي موثر است.

البته تمرين هاي ديگري نيز وجود دارد كه ارائه ي همه آن ها در اين مقاله مقدور نيست؛ مانند تمرين هاي تنفسي افزايش توان عصبي و پويايي كلي بدن يا تنفس تقويت صوتي كه به زيباسازي و انعطاف پذيري صدا كمك مي كند. روانشناسان نيز در روش ايمن سازي استرس(مانند اختلال P.T.S.D و هراس) از بازآموزي تنفسي به همراه تكنيك آرام سازي استفاده مي كنند كه با تاكيد بر حركات ديافراگم(نه صرفا ماهيچه هاي قفسه سينه) به مراجعين، آموزش داده مي شود. درمانگر، اشتباهات او را اصلاح مي كند و نحوه ي تمرين درست را مورد بررسي قرار مي دهد.

احساس شادابي با تنفس روزانه

نشانه هاي بي تعادلي اكسيژن، يعني خستگي مزمن، اضطراب، بدخوابي و… به قدري شايع هستند كه بسياري فكر مي كنند تجربه كردن آن ها عادي و طبيعي است؛ اما چند روز بعد از انجام تمرين ها به اين نتيجه مي رسند كه آن چه قبلا طبيعي احساس مي كردند، ناشي از عادت بد بوده است. ناگهان تحولي در شما ايجاد مي شود و حالت هاي زير را احساس مي كنيد:

* روشني ذهن، تمركز و دقت، به جاي مه آلوده بودن آن، آرامش به جاي اضطراب، شادابي به جاي خستگي.

* احساس غني و سرشار بودن تنفس و احساس سلامتي به جاي ضعف جسماني.

البته همه چيز بستگي به شما دارد. تمايل شما به انجام تمرين ها است كه اين اتفاق خوشايند را به وجود مي آورد.

تمرين ها را مي توانيد صبح ها و يا هر وقت و زماني از روز كه احساس نياز كرديد، انجام دهيد. با اين حال اجراي تمرين تنفسي صبح يا عصر و قبل از مصرف وعده غذاي اصلي توصيه مي شود.

با ايجاد سكوت، فكر خود را در لحظه اي كه هستيد متمركز كنيد. به صداي اين سكوت گوش كنيد و فقط اسير نفس هاي خود باشيد. وقتي به صداي تنفس خود فكر مي كنيد نه چيز ديگر، وقتي صداي آمد و رفت آن را مي شنويد، وقتي بر اين باوريم كه همه ما انسان ها در نفس هايي كه مي كشيم سهيم هستيم، آن گاه جز آرامش و خوشبختي براي يكديگر چيزي نمي خواهيم و براي اين نعمت نفس كشيدن و نعمت هاي ديگر، خدا را شكر مي كنيم.

كيوان علوي زاده – كارشناسي ارشد روانشناسي

http://6o5ia.ir/?p=5835#more-5835


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۱۹:۵۷ ] [ مشاوره مديريت ]

 

تمرين هاي ضروري براي سخنراني و گويندگي

۴ - تمرين تنفس و صدا (۴)

تمرين تنفس

تنفس صحيح نقشي مهم در سلامتي ما دارد.
عامل تشديد بسياري از بيماريها قلبي ،تنفسي، استرس ها و تنش ها در تنفس نادرست است.
اغلب انسانها روش تنفس صحيح را نمي دانند.

تنفس بويژه براي نوازندگان سازهاي بادي ،  خوانندگان ، سخنرانان و گويندگان و مجريان ،  اهميتي ويژه دارد.
براي تنفس صحيح يكي از دستان خود را روي شكم، بالاي ناف قرار دهيد.ازطريق بيني به ارامي و با سه شماره هوا را به درون بكشيدسعي كنيدهواي وارد شده باعث شود دستتان به سمت بالا حركت كند. يك ثانيه مكث كنيد.انگاه ظرف چهار شماره هوا را از ريه ي خود خارج كنيد.مرحله خارج كردن هوا طولاني تر است. مرحله به مرحله از بازدم خود براي دميدن در ساز يا خواندن اواز استفاده كنيد . در واقع شما با تنفس ديافراگمي مقدار كافي هوا را در ريه خود ذخيره مي كنيدسپس با صرفه جويي آن را مصرف مي كنيد.اين تمرين ها را مرتب انجام دهيد. و هر بار مدت زمان تخليه ي را طولاني تر كنيد.تا به توانايي كامل در استفاده بهينه از بازدم خود براي نوازندگي ساز برسيد.

تمرين تنفس

تا جايي كه امكان دارد ،هواي درون ريه را كاملا خارج كنيد .سپس دست ها را تا

آن حد كه مي توانيد ،بالا ببريد  و آرام آرام،هوا را به درون ريه ها وارد كنيد .

نفس را در سينه حبس كنيد و دست ها  را تا لحظه اي كه مي توانيد ،بالا نگه داريد  و از

هماهنگي بين حس هاي درون با دنباي بيرون،لذت ببريد. وقتي ديگر نمي توانيد ادامه

دهيد ،همه هوا را به سرعت از ريه خارج كنيد .

اين تمرين را هر بار به مدت پنج دقيقه انجام دهيد


امتیاز:
 
بازدید:
[ ۵ اسفند ۱۳۹۳ ] [ ۰۳:۱۹:۵۶ ] [ مشاوره مديريت ]
[ ۱ ][ ۲ ][ ۳ ][ ۴ ][ ۵ ][ ۶ ][ ۷ ][ ۸ ][ ۹ ][ ۱۰ ][ ۱۱ ][ ۱۲ ][ ۱۳ ][ ۱۴ ][ ۱۵ ][ ۱۶ ][ ۱۷ ][ ۱۸ ][ ۱۹ ][ ۲۰ ][ ۲۱ ][ ۲۲ ][ ۲۳ ][ ۲۴ ][ ۲۵ ][ ۲۶ ][ ۲۷ ][ ۲۸ ][ ۲۹ ][ ۳۰ ][ ۳۱ ][ ۳۲ ][ ۳۳ ][ ۳۴ ][ ۳۵ ][ ۳۶ ][ ۳۷ ][ ۳۸ ][ ۳۹ ][ ۴۰ ][ ۴۱ ][ ۴۲ ][ ۴۳ ][ ۴۴ ][ ۴۵ ][ ۴۶ ][ ۴۷ ][ ۴۸ ][ ۴۹ ][ ۵۰ ][ ۵۱ ][ ۵۲ ][ ۵۳ ][ ۵۴ ][ ۵۵ ][ ۵۶ ][ ۵۷ ][ ۵۸ ][ ۵۹ ][ ۶۰ ][ ۶۱ ][ ۶۲ ][ ۶۳ ][ ۶۴ ][ ۶۵ ][ ۶۶ ][ ۶۷ ][ ۶۸ ][ ۶۹ ][ ۷۰ ][ ۷۱ ][ ۷۲ ][ ۷۳ ][ ۷۴ ][ ۷۵ ][ ۷۶ ][ ۷۷ ][ ۷۸ ][ ۷۹ ][ ۸۰ ][ ۸۱ ][ ۸۲ ][ ۸۳ ][ ۸۴ ][ ۸۵ ][ ۸۶ ][ ۸۷ ][ ۸۸ ][ ۸۹ ][ ۹۰ ][ ۹۱ ][ ۹۲ ][ ۹۳ ][ ۹۴ ][ ۹۵ ][ ۹۶ ][ ۹۷ ][ ۹۸ ][ ۹۹ ][ ۱۰۰ ][ ۱۰۱ ][ ۱۰۲ ][ ۱۰۳ ][ ۱۰۴ ][ ۱۰۵ ][ ۱۰۶ ][ ۱۰۷ ][ ۱۰۸ ][ ۱۰۹ ][ ۱۱۰ ][ ۱۱۱ ][ ۱۱۲ ][ ۱۱۳ ][ ۱۱۴ ][ ۱۱۵ ][ ۱۱۶ ][ ۱۱۷ ][ ۱۱۸ ][ ۱۱۹ ][ ۱۲۰ ][ ۱۲۱ ][ ۱۲۲ ][ ۱۲۳ ][ ۱۲۴ ][ ۱۲۵ ][ ۱۲۶ ][ ۱۲۷ ][ ۱۲۸ ][ ۱۲۹ ][ ۱۳۰ ][ ۱۳۱ ][ ۱۳۲ ][ ۱۳۳ ][ ۱۳۴ ][ ۱۳۵ ][ ۱۳۶ ][ ۱۳۷ ][ ۱۳۸ ][ ۱۳۹ ][ ۱۴۰ ][ ۱۴۱ ][ ۱۴۲ ][ ۱۴۳ ][ ۱۴۴ ][ ۱۴۵ ][ ۱۴۶ ][ ۱۴۷ ][ ۱۴۸ ][ ۱۴۹ ][ ۱۵۰ ][ ۱۵۱ ][ ۱۵۲ ][ ۱۵۳ ][ ۱۵۴ ][ ۱۵۵ ][ ۱۵۶ ][ ۱۵۷ ][ ۱۵۸ ][ ۱۵۹ ][ ۱۶۰ ][ ۱۶۱ ][ ۱۶۲ ][ ۱۶۳ ][ ۱۶۴ ][ ۱۶۵ ][ ۱۶۶ ][ ۱۶۷ ][ ۱۶۸ ][ ۱۶۹ ][ ۱۷۰ ][ ۱۷۱ ][ ۱۷۲ ][ ۱۷۳ ][ ۱۷۴ ][ ۱۷۵ ][ ۱۷۶ ][ ۱۷۷ ][ ۱۷۸ ][ ۱۷۹ ][ ۱۸۰ ][ ۱۸۱ ][ ۱۸۲ ][ ۱۸۳ ][ ۱۸۴ ][ ۱۸۵ ][ ۱۸۶ ][ ۱۸۷ ][ ۱۸۸ ][ ۱۸۹ ][ ۱۹۰ ][ ۱۹۱ ][ ۱۹۲ ][ ۱۹۳ ][ ۱۹۴ ][ ۱۹۵ ][ ۱۹۶ ][ ۱۹۷ ][ ۱۹۸ ][ ۱۹۹ ][ ۲۰۰ ][ ۲۰۱ ][ ۲۰۲ ][ ۲۰۳ ][ ۲۰۴ ][ ۲۰۵ ][ ۲۰۶ ][ ۲۰۷ ][ ۲۰۸ ][ ۲۰۹ ][ ۲۱۰ ][ ۲۱۱ ][ ۲۱۲ ][ ۲۱۳ ][ ۲۱۴ ][ ۲۱۵ ][ ۲۱۶ ][ ۲۱۷ ][ ۲۱۸ ][ ۲۱۹ ][ ۲۲۰ ][ ۲۲۱ ][ ۲۲۲ ][ ۲۲۳ ][ ۲۲۴ ][ ۲۲۵ ][ ۲۲۶ ][ ۲۲۷ ][ ۲۲۸ ][ ۲۲۹ ][ ۲۳۰ ][ ۲۳۱ ][ ۲۳۲ ][ ۲۳۳ ][ ۲۳۴ ][ ۲۳۵ ][ ۲۳۶ ][ ۲۳۷ ][ ۲۳۸ ][ ۲۳۹ ][ ۲۴۰ ][ ۲۴۱ ][ ۲۴۲ ][ ۲۴۳ ][ ۲۴۴ ][ ۲۴۵ ][ ۲۴۶ ][ ۲۴۷ ][ ۲۴۸ ][ ۲۴۹ ][ ۲۵۰ ][ ۲۵۱ ][ ۲۵۲ ][ ۲۵۳ ][ ۲۵۴ ][ ۲۵۵ ][ ۲۵۶ ][ ۲۵۷ ][ ۲۵۸ ][ ۲۵۹ ][ ۲۶۰ ][ ۲۶۱ ][ ۲۶۲ ][ ۲۶۳ ][ ۲۶۴ ][ ۲۶۵ ][ ۲۶۶ ][ ۲۶۷ ][ ۲۶۸ ][ ۲۶۹ ][ ۲۷۰ ][ ۲۷۱ ][ ۲۷۲ ][ ۲۷۳ ][ ۲۷۴ ][ ۲۷۵ ][ ۲۷۶ ][ ۲۷۷ ][ ۲۷۸ ][ ۲۷۹ ][ ۲۸۰ ][ ۲۸۱ ][ ۲۸۲ ][ ۲۸۳ ][ ۲۸۴ ][ ۲۸۵ ][ ۲۸۶ ][ ۲۸۷ ][ ۲۸۸ ][ ۲۸۹ ][ ۲۹۰ ][ ۲۹۱ ][ ۲۹۲ ][ ۲۹۳ ][ ۲۹۴ ][ ۲۹۵ ][ ۲۹۶ ][ ۲۹۷ ][ ۲۹۸ ][ ۲۹۹ ][ ۳۰۰ ][ ۳۰۱ ][ ۳۰۲ ][ ۳۰۳ ][ ۳۰۴ ][ ۳۰۵ ][ ۳۰۶ ][ ۳۰۷ ][ ۳۰۸ ][ ۳۰۹ ][ ۳۱۰ ][ ۳۱۱ ][ ۳۱۲ ][ ۳۱۳ ][ ۳۱۴ ][ ۳۱۵ ][ ۳۱۶ ][ ۳۱۷ ][ ۳۱۸ ][ ۳۱۹ ][ ۳۲۰ ][ ۳۲۱ ][ ۳۲۲ ][ ۳۲۳ ][ ۳۲۴ ][ ۳۲۵ ][ ۳۲۶ ][ ۳۲۷ ][ ۳۲۸ ][ ۳۲۹ ][ ۳۳۰ ][ ۳۳۱ ][ ۳۳۲ ][ ۳۳۳ ][ ۳۳۴ ][ ۳۳۵ ][ ۳۳۶ ][ ۳۳۷ ][ ۳۳۸ ][ ۳۳۹ ][ ۳۴۰ ][ ۳۴۱ ][ ۳۴۲ ][ ۳۴۳ ][ ۳۴۴ ][ ۳۴۵ ][ ۳۴۶ ][ ۳۴۷ ][ ۳۴۸ ][ ۳۴۹ ][ ۳۵۰ ][ ۳۵۱ ][ ۳۵۲ ][ ۳۵۳ ][ ۳۵۴ ][ ۳۵۵ ][ ۳۵۶ ][ ۳۵۷ ][ ۳۵۸ ][ ۳۵۹ ][ ۳۶۰ ][ ۳۶۱ ][ ۳۶۲ ][ ۳۶۳ ][ ۳۶۴ ][ ۳۶۵ ][ ۳۶۶ ][ ۳۶۷ ][ ۳۶۸ ][ ۳۶۹ ][ ۳۷۰ ][ ۳۷۱ ][ ۳۷۲ ][ ۳۷۳ ][ ۳۷۴ ][ ۳۷۵ ][ ۳۷۶ ][ ۳۷۷ ][ ۳۷۸ ][ ۳۷۹ ][ ۳۸۰ ][ ۳۸۱ ][ ۳۸۲ ][ ۳۸۳ ][ ۳۸۴ ][ ۳۸۵ ][ ۳۸۶ ][ ۳۸۷ ][ ۳۸۸ ][ ۳۸۹ ][ ۳۹۰ ][ ۳۹۱ ][ ۳۹۲ ][ ۳۹۳ ][ ۳۹۴ ][ ۳۹۵ ][ ۳۹۶ ][ ۳۹۷ ][ ۳۹۸ ][ ۳۹۹ ][ ۴۰۰ ][ ۴۰۱ ][ ۴۰۲ ][ ۴۰۳ ][ ۴۰۴ ][ ۴۰۵ ][ ۴۰۶ ][ ۴۰۷ ][ ۴۰۸ ][ ۴۰۹ ][ ۴۱۰ ][ ۴۱۱ ][ ۴۱۲ ][ ۴۱۳ ][ ۴۱۴ ][ ۴۱۵ ][ ۴۱۶ ][ ۴۱۷ ][ ۴۱۸ ][ ۴۱۹ ][ ۴۲۰ ][ ۴۲۱ ][ ۴۲۲ ][ ۴۲۳ ][ ۴۲۴ ][ ۴۲۵ ][ ۴۲۶ ][ ۴۲۷ ][ ۴۲۸ ][ ۴۲۹ ][ ۴۳۰ ][ ۴۳۱ ][ ۴۳۲ ][ ۴۳۳ ][ ۴۳۴ ][ ۴۳۵ ][ ۴۳۶ ][ ۴۳۷ ][ ۴۳۸ ][ ۴۳۹ ][ ۴۴۰ ][ ۴۴۱ ][ ۴۴۲ ][ ۴۴۳ ][ ۴۴۴ ][ ۴۴۵ ][ ۴۴۶ ][ ۴۴۷ ][ ۴۴۸ ][ ۴۴۹ ][ ۴۵۰ ][ ۴۵۱ ][ ۴۵۲ ][ ۴۵۳ ][ ۴۵۴ ][ ۴۵۵ ][ ۴۵۶ ][ ۴۵۷ ][ ۴۵۸ ][ ۴۵۹ ][ ۴۶۰ ][ ۴۶۱ ][ ۴۶۲ ][ ۴۶۳ ][ ۴۶۴ ][ ۴۶۵ ][ ۴۶۶ ][ ۴۶۷ ][ ۴۶۸ ][ ۴۶۹ ][ ۴۷۰ ][ ۴۷۱ ][ ۴۷۲ ][ ۴۷۳ ][ ۴۷۴ ][ ۴۷۵ ][ ۴۷۶ ][ ۴۷۷ ][ ۴۷۸ ][ ۴۷۹ ][ ۴۸۰ ][ ۴۸۱ ][ ۴۸۲ ][ ۴۸۳ ][ ۴۸۴ ][ ۴۸۵ ][ ۴۸۶ ][ ۴۸۷ ][ ۴۸۸ ][ ۴۸۹ ][ ۴۹۰ ][ ۴۹۱ ][ ۴۹۲ ][ ۴۹۳ ][ ۴۹۴ ][ ۴۹۵ ][ ۴۹۶ ][ ۴۹۷ ][ ۴۹۸ ][ ۴۹۹ ][ ۵۰۰ ][ ۵۰۱ ][ ۵۰۲ ][ ۵۰۳ ][ ۵۰۴ ][ ۵۰۵ ][ ۵۰۶ ][ ۵۰۷ ][ ۵۰۸ ][ ۵۰۹ ][ ۵۱۰ ][ ۵۱۱ ][ ۵۱۲ ][ ۵۱۳ ][ ۵۱۴ ][ ۵۱۵ ][ ۵۱۶ ][ ۵۱۷ ][ ۵۱۸ ][ ۵۱۹ ][ ۵۲۰ ][ ۵۲۱ ][ ۵۲۲ ][ ۵۲۳ ][ ۵۲۴ ][ ۵۲۵ ][ ۵۲۶ ][ ۵۲۷ ][ ۵۲۸ ][ ۵۲۹ ][ ۵۳۰ ][ ۵۳۱ ][ ۵۳۲ ][ ۵۳۳ ][ ۵۳۴ ][ ۵۳۵ ][ ۵۳۶ ][ ۵۳۷ ][ ۵۳۸ ][ ۵۳۹ ][ ۵۴۰ ][ ۵۴۱ ][ ۵۴۲ ][ ۵۴۳ ][ ۵۴۴ ][ ۵۴۵ ][ ۵۴۶ ][ ۵۴۷ ][ ۵۴۸ ][ ۵۴۹ ][ ۵۵۰ ][ ۵۵۱ ][ ۵۵۲ ][ ۵۵۳ ][ ۵۵۴ ][ ۵۵۵ ][ ۵۵۶ ][ ۵۵۷ ][ ۵۵۸ ][ ۵۵۹ ][ ۵۶۰ ][ ۵۶۱ ][ ۵۶۲ ][ ۵۶۳ ][ ۵۶۴ ][ ۵۶۵ ][ ۵۶۶ ][ ۵۶۷ ][ ۵۶۸ ][ ۵۶۹ ][ ۵۷۰ ][ ۵۷۱ ][ ۵۷۲ ][ ۵۷۳ ][ ۵۷۴ ][ ۵۷۵ ][ ۵۷۶ ][ ۵۷۷ ][ ۵۷۸ ][ ۵۷۹ ][ ۵۸۰ ][ ۵۸۱ ][ ۵۸۲ ][ ۵۸۳ ][ ۵۸۴ ][ ۵۸۵ ][ ۵۸۶ ][ ۵۸۷ ][ ۵۸۸ ][ ۵۸۹ ][ ۵۹۰ ][ ۵۹۱ ][ ۵۹۲ ][ ۵۹۳ ][ ۵۹۴ ][ ۵۹۵ ][ ۵۹۶ ][ ۵۹۷ ][ ۵۹۸ ][ ۵۹۹ ][ ۶۰۰ ][ ۶۰۱ ][ ۶۰۲ ][ ۶۰۳ ][ ۶۰۴ ][ ۶۰۵ ][ ۶۰۶ ][ ۶۰۷ ][ ۶۰۸ ][ ۶۰۹ ][ ۶۱۰ ][ ۶۱۱ ][ ۶۱۲ ][ ۶۱۳ ][ ۶۱۴ ][ ۶۱۵ ][ ۶۱۶ ][ ۶۱۷ ][ ۶۱۸ ][ ۶۱۹ ][ ۶۲۰ ][ ۶۲۱ ][ ۶۲۲ ][ ۶۲۳ ][ ۶۲۴ ][ ۶۲۵ ][ ۶۲۶ ][ ۶۲۷ ][ ۶۲۸ ][ ۶۲۹ ][ ۶۳۰ ][ ۶۳۱ ][ ۶۳۲ ][ ۶۳۳ ][ ۶۳۴ ][ ۶۳۵ ][ ۶۳۶ ][ ۶۳۷ ][ ۶۳۸ ][ ۶۳۹ ][ ۶۴۰ ][ ۶۴۱ ][ ۶۴۲ ][ ۶۴۳ ][ ۶۴۴ ][ ۶۴۵ ][ ۶۴۶ ][ ۶۴۷ ][ ۶۴۸ ][ ۶۴۹ ][ ۶۵۰ ][ ۶۵۱ ][ ۶۵۲ ][ ۶۵۳ ][ ۶۵۴ ][ ۶۵۵ ][ ۶۵۶ ][ ۶۵۷ ][ ۶۵۸ ][ ۶۵۹ ][ ۶۶۰ ][ ۶۶۱ ][ ۶۶۲ ][ ۶۶۳ ][ ۶۶۴ ][ ۶۶۵ ][ ۶۶۶ ][ ۶۶۷ ][ ۶۶۸ ][ ۶۶۹ ][ ۶۷۰ ][ ۶۷۱ ][ ۶۷۲ ][ ۶۷۳ ][ ۶۷۴ ][ ۶۷۵ ][ ۶۷۶ ][ ۶۷۷ ][ ۶۷۸ ][ ۶۷۹ ][ ۶۸۰ ][ ۶۸۱ ][ ۶۸۲ ][ ۶۸۳ ][ ۶۸۴ ][ ۶۸۵ ][ ۶۸۶ ][ ۶۸۷ ][ ۶۸۸ ][ ۶۸۹ ][ ۶۹۰ ][ ۶۹۱ ][ ۶۹۲ ][ ۶۹۳ ][ ۶۹۴ ][ ۶۹۵ ][ ۶۹۶ ][ ۶۹۷ ][ ۶۹۸ ][ ۶۹۹ ][ ۷۰۰ ][ ۷۰۱ ][ ۷۰۲ ][ ۷۰۳ ][ ۷۰۴ ][ ۷۰۵ ][ ۷۰۶ ][ ۷۰۷ ][ ۷۰۸ ][ ۷۰۹ ][ ۷۱۰ ][ ۷۱۱ ][ ۷۱۲ ][ ۷۱۳ ][ ۷۱۴ ][ ۷۱۵ ][ ۷۱۶ ][ ۷۱۷ ][ ۷۱۸ ][ ۷۱۹ ][ ۷۲۰ ][ ۷۲۱ ][ ۷۲۲ ][ ۷۲۳ ][ ۷۲۴ ][ ۷۲۵ ][ ۷۲۶ ][ ۷۲۷ ][ ۷۲۸ ][ ۷۲۹ ][ ۷۳۰ ][ ۷۳۱ ][ ۷۳۲ ][ ۷۳۳ ][ ۷۳۴ ][ ۷۳۵ ][ ۷۳۶ ][ ۷۳۷ ][ ۷۳۸ ][ ۷۳۹ ][ ۷۴۰ ][ ۷۴۱ ][ ۷۴۲ ][ ۷۴۳ ][ ۷۴۴ ][ ۷۴۵ ][ ۷۴۶ ][ ۷۴۷ ][ ۷۴۸ ][ ۷۴۹ ][ ۷۵۰ ][ ۷۵۱ ][ ۷۵۲ ][ ۷۵۳ ][ ۷۵۴ ][ ۷۵۵ ][ ۷۵۶ ][ ۷۵۷ ][ ۷۵۸ ][ ۷۵۹ ][ ۷۶۰ ][ ۷۶۱ ][ ۷۶۲ ][ ۷۶۳ ][ ۷۶۴ ][ ۷۶۵ ][ ۷۶۶ ][ ۷۶۷ ][ ۷۶۸ ][ ۷۶۹ ][ ۷۷۰ ][ ۷۷۱ ][ ۷۷۲ ][ ۷۷۳ ][ ۷۷۴ ][ ۷۷۵ ][ ۷۷۶ ][ ۷۷۷ ][ ۷۷۸ ][ ۷۷۹ ][ ۷۸۰ ][ ۷۸۱ ][ ۷۸۲ ][ ۷۸۳ ][ ۷۸۴ ][ ۷۸۵ ][ ۷۸۶ ][ ۷۸۷ ][ ۷۸۸ ][ ۷۸۹ ][ ۷۹۰ ][ ۷۹۱ ][ ۷۹۲ ][ ۷۹۳ ][ ۷۹۴ ][ ۷۹۵ ][ ۷۹۶ ][ ۷۹۷ ][ ۷۹۸ ][ ۷۹۹ ][ ۸۰۰ ][ ۸۰۱ ][ ۸۰۲ ][ ۸۰۳ ][ ۸۰۴ ][ ۸۰۵ ][ ۸۰۶ ][ ۸۰۷ ][ ۸۰۸ ][ ۸۰۹ ][ ۸۱۰ ][ ۸۱۱ ][ ۸۱۲ ][ ۸۱۳ ][ ۸۱۴ ][ ۸۱۵ ][ ۸۱۶ ][ ۸۱۷ ][ ۸۱۸ ][ ۸۱۹ ][ ۸۲۰ ][ ۸۲۱ ][ ۸۲۲ ][ ۸۲۳ ][ ۸۲۴ ][ ۸۲۵ ][ ۸۲۶ ][ ۸۲۷ ][ ۸۲۸ ][ ۸۲۹ ][ ۸۳۰ ][ ۸۳۱ ][ ۸۳۲ ][ ۸۳۳ ][ ۸۳۴ ][ ۸۳۵ ][ ۸۳۶ ][ ۸۳۷ ][ ۸۳۸ ][ ۸۳۹ ][ ۸۴۰ ][ ۸۴۱ ][ ۸۴۲ ][ ۸۴۳ ][ ۸۴۴ ][ ۸۴۵ ][ ۸۴۶ ][ ۸۴۷ ][ ۸۴۸ ][ ۸۴۹ ][ ۸۵۰ ][ ۸۵۱ ][ ۸۵۲ ][ ۸۵۳ ][ ۸۵۴ ][ ۸۵۵ ][ ۸۵۶ ][ ۸۵۷ ][ ۸۵۸ ][ ۸۵۹ ][ ۸۶۰ ][ ۸۶۱ ][ ۸۶۲ ][ ۸۶۳ ][ ۸۶۴ ][ ۸۶۵ ][ ۸۶۶ ][ ۸۶۷ ][ ۸۶۸ ][ ۸۶۹ ][ ۸۷۰ ][ ۸۷۱ ][ ۸۷۲ ][ ۸۷۳ ][ ۸۷۴ ][ ۸۷۵ ][ ۸۷۶ ][ ۸۷۷ ][ ۸۷۸ ][ ۸۷۹ ][ ۸۸۰ ][ ۸۸۱ ][ ۸۸۲ ][ ۸۸۳ ][ ۸۸۴ ][ ۸۸۵ ][ ۸۸۶ ][ ۸۸۷ ][ ۸۸۸ ][ ۸۸۹ ][ ۸۹۰ ][ ۸۹۱ ][ ۸۹۲ ][ ۸۹۳ ][ ۸۹۴ ][ ۸۹۵ ][ ۸۹۶ ][ ۸۹۷ ][ ۸۹۸ ][ ۸۹۹ ][ ۹۰۰ ][ ۹۰۱ ][ ۹۰۲ ][ ۹۰۳ ][ ۹۰۴ ][ ۹۰۵ ][ ۹۰۶ ][ ۹۰۷ ][ ۹۰۸ ][ ۹۰۹ ][ ۹۱۰ ][ ۹۱۱ ][ ۹۱۲ ][ ۹۱۳ ][ ۹۱۴ ][ ۹۱۵ ][ ۹۱۶ ][ ۹۱۷ ][ ۹۱۸ ][ ۹۱۹ ][ ۹۲۰ ][ ۹۲۱ ][ ۹۲۲ ][ ۹۲۳ ][ ۹۲۴ ][ ۹۲۵ ][ ۹۲۶ ][ ۹۲۷ ][ ۹۲۸ ][ ۹۲۹ ][ ۹۳۰ ][ ۹۳۱ ][ ۹۳۲ ][ ۹۳۳ ][ ۹۳۴ ][ ۹۳۵ ][ ۹۳۶ ][ ۹۳۷ ][ ۹۳۸ ][ ۹۳۹ ][ ۹۴۰ ][ ۹۴۱ ][ ۹۴۲ ][ ۹۴۳ ][ ۹۴۴ ][ ۹۴۵ ][ ۹۴۶ ][ ۹۴۷ ][ ۹۴۸ ][ ۹۴۹ ][ ۹۵۰ ][ ۹۵۱ ][ ۹۵۲ ][ ۹۵۳ ][ ۹۵۴ ][ ۹۵۵ ][ ۹۵۶ ][ ۹۵۷ ][ ۹۵۸ ][ ۹۵۹ ][ ۹۶۰ ][ ۹۶۱ ][ ۹۶۲ ][ ۹۶۳ ][ ۹۶۴ ][ ۹۶۵ ][ ۹۶۶ ][ ۹۶۷ ][ ۹۶۸ ][ ۹۶۹ ][ ۹۷۰ ][ ۹۷۱ ][ ۹۷۲ ][ ۹۷۳ ][ ۹۷۴ ][ ۹۷۵ ][ ۹۷۶ ][ ۹۷۷ ][ ۹۷۸ ][ ۹۷۹ ][ ۹۸۰ ][ ۹۸۱ ][ ۹۸۲ ][ ۹۸۳ ][ ۹۸۴ ][ ۹۸۵ ][ ۹۸۶ ][ ۹۸۷ ][ ۹۸۸ ][ ۹۸۹ ][ ۹۹۰ ][ ۹۹۱ ][ ۹۹۲ ][ ۹۹۳ ][ ۹۹۴ ][ ۹۹۵ ][ ۹۹۶ ][ ۹۹۷ ][ ۹۹۸ ][ ۹۹۹ ][ ۱۰۰۰ ][ ۱۰۰۱ ][ ۱۰۰۲ ][ ۱۰۰۳ ][ ۱۰۰۴ ][ ۱۰۰۵ ][ ۱۰۰۶ ][ ۱۰۰۷ ][ ۱۰۰۸ ][ ۱۰۰۹ ][ ۱۰۱۰ ][ ۱۰۱۱ ][ ۱۰۱۲ ][ ۱۰۱۳ ][ ۱۰۱۴ ][ ۱۰۱۵ ][ ۱۰۱۶ ][ ۱۰۱۷ ][ ۱۰۱۸ ][ ۱۰۱۹ ][ ۱۰۲۰ ][ ۱۰۲۱ ][ ۱۰۲۲ ][ ۱۰۲۳ ][ ۱۰۲۴ ][ ۱۰۲۵ ][ ۱۰۲۶ ][ ۱۰۲۷ ][ ۱۰۲۸ ][ ۱۰۲۹ ][ ۱۰۳۰ ][ ۱۰۳۱ ][ ۱۰۳۲ ][ ۱۰۳۳ ][ ۱۰۳۴ ][ ۱۰۳۵ ][ ۱۰۳۶ ][ ۱۰۳۷ ][ ۱۰۳۸ ][ ۱۰۳۹ ][ ۱۰۴۰ ][ ۱۰۴۱ ][ ۱۰۴۲ ][ ۱۰۴۳ ][ ۱۰۴۴ ][ ۱۰۴۵ ][ ۱۰۴۶ ][ ۱۰۴۷ ][ ۱۰۴۸ ][ ۱۰۴۹ ][ ۱۰۵۰ ][ ۱۰۵۱ ][ ۱۰۵۲ ][ ۱۰۵۳ ][ ۱۰۵۴ ][ ۱۰۵۵ ][ ۱۰۵۶ ][ ۱۰۵۷ ][ ۱۰۵۸ ][ ۱۰۵۹ ][ ۱۰۶۰ ][ ۱۰۶۱ ][ ۱۰۶۲ ][ ۱۰۶۳ ][ ۱۰۶۴ ][ ۱۰۶۵ ][ ۱۰۶۶ ][ ۱۰۶۷ ][ ۱۰۶۸ ][ ۱۰۶۹ ][ ۱۰۷۰ ][ ۱۰۷۱ ][ ۱۰۷۲ ][ ۱۰۷۳ ][ ۱۰۷۴ ][ ۱۰۷۵ ][ ۱۰۷۶ ][ ۱۰۷۷ ][ ۱۰۷۸ ][ ۱۰۷۹ ][ ۱۰۸۰ ][ ۱۰۸۱ ][ ۱۰۸۲ ][ ۱۰۸۳ ][ ۱۰۸۴ ][ ۱۰۸۵ ][ ۱۰۸۶ ][ ۱۰۸۷ ][ ۱۰۸۸ ][ ۱۰۸۹ ][ ۱۰۹۰ ][ ۱۰۹۱ ][ ۱۰۹۲ ][ ۱۰۹۳ ][ ۱۰۹۴ ][ ۱۰۹۵ ][ ۱۰۹۶ ][ ۱۰۹۷ ]
.: Weblog Themes By iranblag :.

درباره وبلاگ

تيم مشاوران مديريت ايران IranMCT ----------------- http://iranmct.com ---------------- Iran Management Consultants Team
پنل کاربری
نام کاربری :
پسورد :
لینک های تبادلی
فاقد لینک
تبادل لینک اتوماتیک
لینک :
خبرنامه
عضویت   لغو عضویت
امکانات وب
شمارنده
شرکت مشاوره مدیریتبازارسازی مدیریت بازاریابی. بازدید تحقیقات بازاریابیآموزش مدیریت MBAدلایل ترک تحقیقات بازاریابی تحقیقات مدیریت شرایط سخت بازارکارت امتیازی متوازنارزیابی عملکرد . نمونه مطالعات موردی.برند برندینگانواع برند معرفی 21 نوع متفاوت از برندبرندسازی branding marketing . برندسازی.تحقیقات بازاریابی انگیزه بخش http://marketingbranding.ir سبک مدیریت است مدیریت بازاربازاریابیتحقیقات بازاریابی ویژگی های .حرفه ای مشاوره اموزش مدیریت.شناسایی مشتریان .تحقیقات بازاریابی استفاده از تحقیقات بازار و بازاریابی http://marketingsales.irmarketing مدیریت برندینگ . Business Management ConsultantIran Business Management ConsultantManagement . بازاریابیانواع بازاریابی 127 نوع بازاریابیبازاریابی. بازاریابی MarketingMix آمیختهآمیزه بازاريابیمدیریت بازاریابی. اخبار مدیریت و تجارتمدیریت.مشاوره بازاریابی مدیریت آموزش تکنیک‌های فروشندگی حرفه‌ای فروشندگی. اخبار مدیریت و تجارتبازاریابی برندینگ. http://iranmct.com/news/page/12مدیریت. مدیریت مشاوره بازاریابیآموزش. بیزینس پلن طرح توجیهی طرح business plan. برنامه بازاریابی Marketing Planبازاریابی. مشاوره تبلیغات مشاور تبلیغات مشاور مدیریت management مشاوره مدیریت انواع بازاریابی بازاریابی. Business Planبیرینس پلن طرح توجیهیمدیریت. کلینیک کاشت موی طبیعی آسمان